Кіріспе

Франк Ричард Стоктон (5 сәуір 1834 - 20 сәуір 1902) – американдық жазушы, юморист және ең белгілісі XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында кең таралған, жаңашыл балалар ертегілерінің авторы.

Өмір

1834 жылы Филадельфияда туған Стоктонды жазушылық мансабынан айырған белгілі методист пасторының ұлы болды. Мэри Энн Эдвардс Таттлге үйленгеннен кейін, ол әйелімен бірге Нью-Джерси штатының Берлингтон қаласына көшіп, онда алғашқы әдеби туындыларын жасады. Содан кейін олар Нью-Джерси штатының Натли қаласына көшті. 1860 жылы әкесі қайтыс болғанға дейін ол бірнеше жыл ағашқа ою кесіп жұмыс істеді. 1867 жылы ол ағасы құрған газетке жазу үшін Филадельфияға оралды. Оның алғашқы ертегісі "Тинг а линг" сол жылы "The Riverside Magazine" журналында жарияланды, ал алғашқы кітап жинағы 1870 жылы шықты. 1870-ші жылдардың басында ол "Hearth and Home" журналының редакторы қызметін атқарды. Шамамен 1899 жылы ол Батыс Вирджиния штатының Чарльз Таун қаласына көшті. 1902 жылдың 20 сәуірінде Вашингтонда ми қан кетуінен қайтыс болды және Филадельфиядағы Вудлендс зиратында жерленді.

Жазбалар

Стоктон сол кездегі балалар әңгімелерінде жиі кездесетін дидактикалық нәрсе беруден аулақ болды. Оның орнына ол ашкөздік, зорлық-зомбылық, билікті теріс пайдалану және басқа да адамгершілікке жатқызылмайтын мінез-құлықтарды әзілге айналдырып, фантастикалық кейіпкерлерінің оқиғаларын "Гриффин және кіші канон" (1885) және "Орнның ара адамы" (1887) сияқты әңгімелерде қызықты да шындыққа жақын сипаттады. Соңғы екі әңгіме 1963 және 1964 жылдары Морис Сендак салған суреттерімен қайта басылды. "Гриффин және кіші канон" 1963 жылы Льюис Кэрроллдің "Шелф" сыйлығын жеңіп алды. Оның ең танымал ертегісі "Қыз ба, жолбарыс па?" (1882) – патшаның сүйікті қызына ғашық болғаны үшін ерекше жазаға кесілген адам туралы. Оны көпшілық алдына алып келгенде, екі есік көрсетіледі: біреуінің артында аш жолбарыс, екіншісінің артында әдемі әйел күтіп тұр. Егер ол екінші есікті ашса, оған үйленуге тура келеді. Халық оның шешімін асыға күтіп тұрғанда, ол көрермендердің арасында ханшайымды көріп, оң жаққа ишара жасайды. Сүйіктісі есікті аша бастайды, сонда әңгіме тоқтап қалады. Ханшайым сүйіктісін құтқарып, әйелге апаратын есікті көрсетті ме, әлде оның басқа біреуге үйленгенін көруден гөрі өлгенін қалады ма? Бұл мәселе американдық мектептердегі ағылшын тілі сабақтарында осы әңгіменің танымал болуына себеп болды, себебі Стоктон аяғының қандай болатынын ешқашан айтпады (Хайрам Коллинз Хайднның "Кітаптар тізімінің сөздігінде" жазғандай). Ол сондай-ақ осы әңгімеге "Шүкіршілік білдірмейтін" атты жалғасын да жазды. Оның 1895 жылы жазған "Капитан Хорнның оқиғалары" романы 1895 жылы АҚШ-та ең көп сатылған кітаптардың үшіншісі болды. "Орнның ара адамы" және басқа да бірнеше әңгімелер 1887 жылы Чарльз Скрибнердің ұлдары басып шығарған "Орнның ара адамы" кітабына енді. Басқа әңгімелердің ішінде "Гриффин және кіші канон", "Ескі құбырлар және дриада", "Патша мұражайы", "Соңғы Рождестводан бұрын", "Принц Хассақтың жорығы", "Үшінші туыстардың шайқасы", "Қуылған патша" және "Филопена" бар. Замандасы Марк Твен сияқты Стоктон да адамдардың сенімсіздігі мен ақылға сыймайтын іс-әрекеттеріне әлгірдей қысым жасады. Мысалы, оның "Жеті шайтан туралы әңгімесінде" (1888) басты кейіпкер – тапқыр, сауатсыз уағызшы. Бір күні әйелінің қатал сөгісінен кейін ол мінберге шығып, қауым мүшелеріне былай деді: "Киелі кітапта осы әлемдегі әрбір әйелдің ішінде жеті шайтан бар екені жазылған". Әйелдер ашуланып, ұзақ талқылаудан кейін, ол өтінішінің Киелі кітапта негізделгенін көрсетпесе, оны жалақысыз қызметінен босатуға шешім қабылдады. Келесі уағызында ол ауыл тұрғындарына: "Иса Магдалалық Мариядан жеті шайтанды қуды ма?" деп сұрайды. Олар Иса қуды дегенге келіскен соң, уағызшы былай деді: "Бірақ сіздердің ешқайсыларыңыз Иса басқа әйелден шайтанды қуғанды оқыған жоқсыздар ма?" Стоктонның ғылыми-фантастикалық туындысы "Ұлы соғыс синдикаты" 19 ғасырдың аяғындағы британдық-американдық соғысты сипаттайды. Американың ең бай адамдары мен ең қабілетті ғалымдарынан құралған американдық синдикат АҚШ атынан соғысты жүргізеді. Синдикат бұл қаны төгілмейтін соғыста жеңіске жетеді, себебі олар технологиялық басымдығын бірнеше рет дәлелдейді. Бұл бірнеше өнертабыс арқылы іске асырылады, әсіресе, жарты ғасырдан кейін ағылшын-американдық одақ жасаған ядролық бомбаларға ұқсас, бүкіл қалаларды жермен-жексен ете алатын тамаша моторлық бомба. "Теріс гравитация" атты ғылыми-фантастикалық әңгімесінде басты кейіпкер гравитация күшін теріске шығаратын құрылғыны ойлап табады, бұл адамдарға жерде жеңіл жүріп, тіпті жерде жүзіп жүруге мүмкіндік береді. Осылайша, құрылғы "салмақты азайтады және жұмысты жеңілдетеді". Бірақ ол әйелімен келісіп, осы өнертабысын әлеммен бөліспеуге шешім қабылдайды: "Енді компаниялар, патенттер, сот процестері, тәжірибелер болады, адамдар сізді жалған деп айтады, басқалар оны бұрыннан білгенін айтады, әртүрлі адамдар сізді көруге келеді, сіз әртүрлі жерлерге баруыңыз керек, сіз өзгересіз, біз ешқашан бақытты бола алмаймыз. Біз жоғалтқан бақытты миллиондаған ақшамен де өтей алмаймыз".