Кіріспе

1989 жылғы фильм – Коста Гаврастың «Музыкалық қорап» фильмі 1989 жылы түсірілген. Ол соғыс қылмыскері деп айыпталған венгр-американдық иммигранттың тарихын айтады. Сюжет оны қорғаған қызы – адвокаттың және оның шындықты ашуға жасаған күресінің айналасында өрбиді. Фильмнің сценарийін Джо Эстерхас жазды, ал режиссері – Коста Гаврас. Басты рөлдерде Джессика Лэнг, Армин Мюллер Шталь, Фредерик Форрест, Дональд Моффат және Лукас Хаас ойнады. Фильм 40-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде «Алтын аю» сыйлығын жеңіп алды. Ол Джон Демянюк ісіне негізделген. Джо Эстерхастың «Голливуд жануары» кітабында айтылғандай, Эстерхас 45 жасқа келгенде әкесі, граф Истван Эстерхази соғыс кезіндегі қатысуын жасырғанын білгенге дейін, «Музыкалық қорап» сценарийін он жыл бұрын жазған. Эстерхастың сөзіне қарағанда, оның әкесі «кітаптарды өртеген және ең төменсіз антисемиттік насихатты ұйымдастырған». Осы жайтты білгеннен кейін ол әкесімен барлық байланысты үзіп, Истванның өліміне дейін татуласпады. Эстерхас фильм түсірілмес бұрын сценарийдің көшірмесін әкесіне оқуға берген, өмірінің жақын арада өнерімен байланысатынын ойламаған.

Сюжет

Венгриялық иммигрант Майкл Дж. Ласлоға сот қаралып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс қылмыстары жасады деп айыпталғаннан кейін АҚШ азаматтығынан айырылды. Ласло бұл - қателік деп айтады. Оның қызы, Чикагодағы қорғаушы адвокат Энн Талбот әкесін сот алдында қорғауға шешім қабылдайды. Арнайы тергеулер басқармасының прокуроры Джек Берк, Лазлоның адал, мейірімді отбасы иесі екені айтылған, бірақ ол "Мишка" - "Стрела Крест" өлім жасағының бұрынғы командирі. Будапешт қоршауы кезінде Мишканың жасағы көптеген венгр яһудилерін, ромаларды және олардың бейіттерден қорғап жүргендерін азаптады, зорлады және өлтірді. Сол арада Ласлоның банктік шоттарында Венгриядан келген Тибор Золданға үлкен көлемде ақша төленгені анықталды. Лазлоның айтуынша, бұл қарыздар жақында көлік апатынан қаза тапқан бейшара досына берілген. Сот отырысында аман қалғандар Мишканың жасағы жасаған қылмыстарды сипаттап, қорқынышты куәлік береді. Барлығы Лазлоны өзінің азаптаушысы деп таныды. Сондай-ақ, Лазлоның суреті мен "Ласло Миклос" деген аты бар, "Арроу Крос" атты куәлік бар. Лазлоның айтуынша, бұл Венгрияның сол кездегі коммунистік үкіметі мен оның құпия полициясы - АВО-ның тұғыры. Ол бұдан бірнеше жыл бұрын Венгрияның би тобының АҚШ-қа турнесіне қарсы шыққан наразылығына жауап ретінде бұны жасағанын айтады. Энн КГБ-ның батыстағы антикоммунистерді айыптау үшін құжаттарын қатесіз жасақтау бағдарламасына куәлік берген кеңестік басқыншыны табады. Дезертир бұл техниканы Кеңес блогындағы барлық құпия полиция қызметімен бөліскенін түсіндіреді. Оның айтуынша, бұл тактиканы мажарлық АВО қызықтыратын. Бұл аян, Энннің полиция мемлекетінде өмір сүріп жатқан куәгерлердің сенімділігіне күмән келтіре бастауымен бірге, Берктің ісіне үлкен күмән туғызады. Берк куәгердің Лазлоның "Мишка" екенін растайтынын мәлімдейді. Ауру куә Будапешттен кете алмайды, сондықтан Энн, Бёрк және судья Ирвин Сильвер Венгрияға барады. Лазло коммунистер оны өлтіреді деп, кетуге қарсылық білдіреді. Энннің кетуінен бұрын оның заңгер көмекшісі Тибор туралы қосымша мәлімет береді және ол Ласлоны шантаж жасап жатқан деп санайды. Будапештте Ласлоның досы деп танылған құпия кісі Энннің қонақ үйіне келіп, оған құжаттар папкасын қалдырады. Келесі күні куәгерлердің кінәлі куәліктерін тыңдағаннан кейін, Энн құжаттарға қол қойды - бұрынғы антпен берілген куәліктер куәгерлер үш түрлі адамды "Мишка" деп атады. Содан соң судья Сильвер айыптаушы тараптың ісіне тыйым салады. Қалжыңған Берк құрбандарды құтқару үшін тым кеш болғанымен, оларға не болғанын есте сақтау маңызды екенін айтады және Энн шындықты мойындамайды деп мәлімдейді. Ол Мишка құрбандарын Дунайға лақтырып жіберген көпірге баруды сұрайды. Сол кезде Қызыл Армия Берлинге шабуыл жасап, соғыс аяқталды, алайда венгрлер әлі де еврейлерді қырғынға ұшыратып жатты. Энн оның ұсынысына ашуланып жауап береді. Энн қонақ үйіне қайтып бара жатқанда, такси Мишканың өлім жазасына кесілген Széchenyi Lánchíd көпірінен өтеді. Энн жүргізушіге тоқтауын сұрап, сыртқа шығып, көріністі тамашалайды. Кейіннен ол Будапештте тұратын Тибордың әпкесі Магда Золданға барады. Магда Чикаго полициясының Тибордың әмиянін жібергенін айтады. Ол одан алынған ломбард билетін шығарып, Эннге Тибордың не кепілдікке бергенін алып, оған жіберуін сұрайды. Кетер алдында Энн жас Тибордың сол бетінде таңғажайып шабы бар суретін байқайды; ол Мишканың Жебелі крест серіктесі екенін түсінеді. Чикагода Энн Тибордың музыка қорапшасын сатып алу үшін кепілдік беру орнына барады. Энн оны қосқанда, механизмнен баяу-ақ қара-ақ фотосуреттер шығады. Суреттерде жасөспірім Ласлоның Жебелі крест киімінде еврейлерді азаптап, өлтіргені бейнеленген. Әкесінің кінәсін сезінген Энн оны Мишка деп айыптайды. Лазло коммунистер Аннды өзіне қарсы уландырды дейді. Фильмнің кульминациясында Энн әкесіне өзінің де, ұлы Майкидің де оны енді көргісі келмейтінін айтады. Ласло Майкиге сенбейді дейді, содан кейін онымен ойнауға шығады. Энн Беркке хат жазады және Тибордың фотосуреттері мен негативтерін конвертке қосады. Ласлоның соғыс қылмыстарына күдікті екендігі туралы хабарлар жаңалықтарда жарияланған кезде Энн Майкиге сүйікті бабасы туралы айтады.

Өндіріс

Бұл фильм режиссер Коста Гаврас пен сценарист Джо Эстерхастың 1988 жылғы "Сатылған" фильмінен кейінгі екінші бірлескен жұмысы болды. Уолтер Маттау мен Кирк Дуглас екеуі де Майк Ласло рөлін ойнау үшін Коста Гавраспен келіссөздер жүргізді. Ақырында Гаврас Армин Мюллер Шталды таңдады, ол "Жоқ" фильмін көргеннен кейін режиссердің шеберлігіне тәнті болғандықтан Гавраспен жұмыс істеуге ұмтылған. Шығыс Германиядан қашқан Мюллер Штал АҚШ визасын алуда қиындыққа тап болды, себебі оның Штазимен байланысы бар деген күдік туды. Әдетте әдістемелік актерлік өнердің жақтасы болатын Джессика Лэнг, ойнайтын кейіпкерінің өмірін толыққанды басынан өткеруді қалайтын актриса, "Музыкалық қорап" фильміндегі кейіпкеріне басқаша көзқараспен қарастыруға шешім қабылдады, өйткені "сатқындық, көңіл көшіру және жүрек ауруы туралы менің өмірлік тәжірибемде кейіпкердің сезімімен салыстыруға болатын ештеңе болған жоқ". Оның орнына ол "бала ойыншықтарымен ойнағандай, қиялымен жұмыс істеуге тырысты. Кейіпкердің венгр тарихын зерттедім, Холокост туралы көптеген кітаптар оқыдым, бірақ ақырында өз фантазияма сүйендім. Осылай жұмыс істеу оңай және күш жібермейтіндей болды". Фильмнің түсірілімі Чикагода басталды, содан кейін Гаврастың кейбір маңызды венгрлік сахналарды шынайы көрсету қалауына байланысты Будапештке көшті. Фильмнің соңғы минутында Марта Себестеннің "Мария альтатожа" әні орындалады.

Сыни қабылдау

Роджер Эберт газетінен Chicago Sun Times фильмге екі жұлдызды сын берді. Оның наразылықтарының арасында фильмнің "күнә немесе кінәсіздік туралы емес, бұл сот залындағы триллер, соңғы минуттағы дәлелдер мен күдікті куәгерлер сияқты барлық әдеттегі автоматты тәсілдермен" және "Нацизм тек сюжеттік құрал ретінде, адамды көп уақыт жұмсамастан айуанға айналдырудың ыңғайлы жолы ретінде қолданылады, оған сендіру үшін көп еңбек жұмсалмады" деген пікірлер болды. Ең бастысы, Майк Ласлоны түсінуге аз күш жұмсалғаны және "егер бұл фильм өзін шынжырлы түрде қабылдаса, орталық кейіпкер болуы керек қарт адам тек құрылық элемент болып табылады" деген оның реніші болды. Питер Траверс Rolling Stone журналынан фильмді одан да қатты сынға алды, оның Джессика Лэнгке "Оскар" сыйлығына ұсынылудан басқа мақсаты жоқ екеніне күмәнданып, "нағыз өмірдегі трагедия арзан мелодраманы жарнамалау үшін пайдаланылды. Бұл тек қорлау ғана емес, төмендеушілік" деді. The New York Times газетінің журналисі Карин Джеймс Джессика Лэнгтің актерлік шеберлігін мақтады, бірақ "Лэнг ханым кейіпкерді ешнәрседен ойлап табуға жақын екенін мойындады. Джо Эстерхастың асыра бағаланған сценарийінде немесе Коста Гаврастың қарапайым режиссурасында оны қолдайтын ештеңе жоқ. Ақырында, Лэнг ханымның мол энергиясы мен интеллекты фильмнің түбегейлі беткеяқтығы мен орташалығын жоя алмайды". Джеймс "Музыкалық қорапша" фильмнің "ақырында бізді зардап шеккен кінәсіздік немесе сұмдық туралы ештеңе айтпайтынын" айтты. Холокосттан аман қалған және Нобель сыйлығының лауреаты Ели Визель фильмді мақтады; New York Times газетінің мәліметінше, ол "оны Холокост туралы кинематографиялық әдебиетке құнды үлес ретінде өте әсерлі деп тапты". Визель былай деді: "Телевизиялық сериал "Холокост" китчті болды; бұл емес. Бұл жақсы өнер туындысы, көрермендердің сезімталдығын арттыратын жақсы жұмыс". Rotten Tomatoes сайтында фильм 21 рецензия бойынша 76% рейтингке ие.