Пьетро Аретино: Сатирик, жазушы және өнер мен саясатқа ықпал еткен тұлға

Кіріспе

Италиялық автор, драматург, ақын, сатирик және шантаж жасаушы Пьетро Ареттино (/US/,/ɑːr//ɪ/'/t//iː//n//oʊ//, /,/ær// /, ˈpjɛːtro areˈtiːno; 19 немесе 20 сәуір 1492 – 21 қазан 1556) – замандас өнер мен саясатқа зор ықпал еткен итальяндық автор, драматург, ақын, сатирик және шантаж жасаушы. Ол өз заманының ең ықпалды жазушыларының бірі және биліктің нұқсанына ашық сын айтқан тұлға. Діни реформаторлармен байланысы мен оларға деген көңіл білдіруінің арқасында, ол протестант-никодемиттердің бірі саналды.

Өмір

Оның әкесі Лука Дель Тура, Италияның Тосканадағы Ареццо қаласынан шыққан аяқ киім жасаушы, ол отаршылдыққа қосылу үшін отбасын тастап кетті. Кейіннен әкесі Ареццоға оралып, 85 жасында кедейлікте қайтыс болды. Ұлы оны кешірмеді, әкесінің есімін ешқашан мойындаған жоқ, орнына Ареттино (яғни «Ареццолық») тегін алды. Анасы Маргарита, Тита Бончи есімдерімен танымал болды. Ол отбасын тастағаннан бұрын немесе кейін (нақтысы белгісіз), жергілікті дворян Луиджи Баччимен қарым-қатынасқа түсті. Баччи Титаға, Пьетроға және оның екі қарындасына көмектесіп, Пьетроны өз отбасының бір бөлігі ретінде өсірді. Ареттино өмірінің маңызды он жылын Перуджада өткізіп, содан кейін жоғары бағаланғаннан кейін Римге жіберілді. Римде бай банкир және Рафаэльдің меценаты Агостино Чиги оны өзіне жақынға алды. 1516 жылы папа Лев X-тің сүйікті хайуаны Ханно қайтыс болғанда, Ареттино «Анноның соңғы өсиеті» атты сатирикалық памфлет жазды. Бұл памфлетте Римнің сол кездегі жетекші саяси және діни тұлғалары, тіпті папа Лев X-тің өзі де мысқылданды. Памфлетке деген қызығушылық Ареттиноның мансабын бастап, оны белгілі сатирик ретінде таныстырды, соңынан ол «Принцтердің жазалаушысы» атанды. Ареттино меценатының сауатты ортасында күн көрісін тіршілік етіп, саяси және Папалық кеңестің қаңқуларына сатирикалық талантын дамытып, римдік паскинаданы өткір сатира құралына айналдырды. Оның он алты тұрпайы «Sonetti Lussuriosi» (Лұқсат өлеңдері) Джулио Романоның тамаша, бірақ Маркантонио Раймонди басып шығарған өте порнографиялық суреттер сериясына қосымша жазылды. Бұл тудырған наразылық салдарынан Ареттино уақытша Римнен қашуға мәжбүр болды. Лев 1521 жылы қайтыс болғаннан кейін оның меценаты кардинал Джулио де Медичи болды, ал папалық таққа таласқандар Ареттиноның өткір сын-ескертпесін сезінді. Голландиялық папа Адриан VI-ның («la tedesca tigna» - Пьетроның сөзімен) тағына отыруы Ареттиноны Римнен алыс іздеуге итерді, негізінен Мантуядағы Федерико II Гонзагамен және кондотьер Джованни де Медичимен («Джованни делле Банде Нере») байланыс жасады. Ескі Медичи меценатының папа Климент VII болып сайлануы оны қысқа уақытқа Римге қайтарды, бірақ оның қаламгерлігінің құрбаны, епископ Джованни Гибертиден келген өлім туралы угрозалар мен 1525 жылдың шілдесінде жасалған қастандық әрекеті оны Солтүстік Италияда әртүрлі ақсүйектердің қызметінде саяхаттауға мәжбүр етті. Ол өзінің өткірлігімен, батылдығымен және тамаша қабілеттерімен ерекшеленді, содан кейін 1527 жылы Италияның Папаға қарсы қаласы Венецияда тұрақты қоныстанды, Ареттино оны «барлық жамандықтардың ордасы» деп атады. Ол еркектерге құмар болды және өзі туғаннан «содомдық» екенін мәлімдеді. 1524 жылы Джованни де Медичиге жазған хатында Ареттино кенеттен ауытқудың салдарынан «әйел асшыға ғашық болғанын және уақытша ұлдардан қыздарға ауысқанын» білдіретін сатирикалық өлеңді қосты («Менің сүйікті балам»). «Иль марескалько» комедиясында басты кейіпкер күшпен үйленуге мәжбүр болған әйелдің ішкі киімдерін киген жігіт екенін білгенде қуанышқа бөленеді. Мантуяда болған кезде ол Бианчино есімді жас жігітке ғашық болды және герцог Федерикодан жазушының атынан жігітке өтініш жасауын сұрады. Венецияда қауіпсіздікте болған Ареттино ақшаны оның кеңесін іздегендерден шантаж жасап алды. Ол «Италиядағы барлық атақтыларды қоршау күйінде ұстады», - деп бағалады Якоб Бёркхардт. Францияның Франциск I және Карл V оны бір уақытта зейнеткерлікке шығарды, әрқайсысы екіншісінің беделіне нұқсан келтіруді үміттенді. «Оның үлкендермен қарым-қатынасының қалған бөлігі жай ғана жалқаулық пен қарапайым қорлау», - деді Бёркхардт. Аддисон «Ол Еуропаның жартысын салыққа тартты» деді. Ареттино «көп күлгеннен» қайтыс болды деседі. Бірақ шындығында ол инсульт немесе жүрек талмасынан қайтыс болған болуы мүмкін.

His father was Luca Del Tura, a shoemaker from Arezzo, in Tuscany, Italy, who abandoned his family to join the militia. The father later returned to Arezzo, finally dying in poverty at the age of 85, unforgiven by his son, who never acknowledged the paternal name, taking Aretino (meaning 'Arretine, from Arezzo') as a surname. His mother was Margherita, known as Tita, Bonci. Either before or after the abandonment (it is not known which), she entered into a lasting relationship with a local noble, Luigi Bacci, who supported Tita, Pietro and his two sisters and brought up Pietro as part of his own family. Aretino spent a formative decade in Perugia, before being sent, highly recommended, to Rome. There Agostino Chigi, the rich banker and patron of Raphael, took him under his wing. When Hanno the elephant, pet of Pope Leo X, died in 1516, Aretino penned a satirical pamphlet entitled "The Last Will and Testament of the Elephant Hanno". The fictitious will cleverly mocked the leading political and religious figures of Rome at the time, including Pope Leo X himself. The pamphlet was such a success that it started Aretino's career and established him as a famous satirist, ultimately known as "the Scourge of Princes". Aretino prospered, living from hand to mouth as a hanger on in the literate circle of his patron, sharpening his satirical talents on the gossip of politics and the Papal Curia, and turning the coarse Roman pasquinade into a rapier weapon of satire, until his sixteen ribald Sonetti Lussuriosi (Lust Sonnets) written to accompany Giulio Romano's exquisitely beautiful but utterly pornographic series of drawings engraved by Marcantonio Raimondi under the title I Modi finally caused such outrage that he had to temporarily flee Rome. After Leo's death in 1521, his patron was Cardinal Giulio de' Medici, whose competitors for the papal throne felt the sting of Aretino's scurrilous lash. The installation of the Dutch pope Adrian VI ("la tedesca tigna" in Pietro's words) instead encouraged Aretino to seek new patrons away from Rome, mainly with Federico II Gonzaga in Mantua, and with the condottiero Giovanni de' Medici ("Giovanni delle Bande Nere"). The election of his old Medici patron as Pope Clement VII sent him briefly back to Rome, but death threats and an attempted assassination from one of the victims of his pen, Bishop Giovanni Giberti, in July 1525, set him wandering through northern Italy in the service of various noblemen, distinguished by his wit, audacity and brilliant and facile talents, until he settled permanently in 1527, in Venice, the anti Papal city of Italy, "seat of all vices", Aretino noted with gusto. He was a lover of men, having declared himself "a sodomite" since birth. In a letter to Giovanni de' Medici written in 1524 Aretino enclosed a satirical poem saying that due to a sudden aberration he had "fallen in love with a female cook and temporarily switched from boys to girls " (My Dear Boy). In his comedy Il marescalco, the lead man is overjoyed to discover that the woman he has been forced to marry is really a page boy in disguise. While at court in Mantua he developed a crush on a young man called Bianchino, and annoyed Duke Federico with a request to plead with the boy on the writer's behalf. Safe in Venice, Aretino became a blackmailer, extorting money from men who had sought his guidance in vice. He "kept all that was famous in Italy in a kind of state of siege", in Jacob Burckhardt's estimation. Francis I of France and Charles V pensioned him at the same time, each hoping for some damage to the reputation of the other. "The rest of his relations with the great is mere beggary and vulgar extortion", according to Burckhardt. Addison states that "he laid half Europe under contribution." Aretino is said to have died of suffocation from "laughing too much". The more mundane truth may be that he died from a stroke or heart attack.

Жазбалар

Оның әдеби дарыны, айқын әрі жарқын стилі, адамдар мен нәрселерді әртүрлі бағалау қабілеті, ешқандай жағдайда оны көрнекті жазушы еткен болар еді, өйткені ол нағыз өнер туындысын, атақты драматикалық комедияны жасауға шамасы жетпеді; ал ең қатыгез, сондай-ақ ең жоғары дәрежедегі қастыққа ол өте жарқын гротеск зиялылығын қосты, кейбір жағдайларда ол Рабленің зиялылығынан кем түспейді. Артетиноның қасиетті және әлемдік мәтіндерден басқа – Ренессанс дәуірінің жоғары деңгейдегі неоплатондық диалогтарының сатирасы бордельде орын алған – және «Кортиджана» және «Талант» сияқты комедиялардан бұрын, ол әдеби мақтауға толы хаттарымен есімдері сақталады, олар шантажға айналуы мүмкін. Олар қолжазба түрінде кеңінен таралды, ол оларды жинап, белгілі бір уақыт аралығында жариялады, осылайша атаққа ие болғантай көптеген жауларын тапты және Ариосто оған берген қауіпті лақап атын алды: flagello dei principi («княздардың жазасы»). 1559 жылы, Артетиноның қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, оның барлық туындылары Папаның тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді. «Кортиджана» – Кастильонның «Сардар кітабының» керемет пародиісі. Онда Сиеналық ақсүйек Мессер Маконың Римге кардинал болу үшін сапары туралы айтылады. Ол сондай-ақ өзіне сүйікті әйелді де табуды қалайды, бірақ терезеден көрген қызға ғашық болғанда, оны тек сарай адамы ретінде ғана жеңе алатынын түсінеді. Кастильонның кемелді сарай адамы болу туралы кеңестерін мазақтап, алдаушы Мессер Макоға сарай адамы ретінде қалай мінез-құлық тану керектігін үйретеді: ол қалай алдауға және жағымпаздануға үйренуі керек, сондай-ақ айнаның алдында сағаттап отыруы керек.

Суретшілердің суреттері

Ареттино Тицианның жақын досы болды, ол оның портретін үш рет салған: 1527 жылғы Базельдегі Кунстмузейдегі портрет, 1537 жылғы Фрик жинағындағы портрет және 1545 жылғы Питти сарайындағы портрет. Люба Фридман «1535 жылдан бұрын» деп көрсетілген төртінші портретті айтады, бірақ Фрик жинағының бас кураторы Ксавье Ф. Саломон «мұндай портрет болғанына ешқандай дәлел жоқ» деп жазады. Тициан Ареттиноны «Ecce Homo» картинасында Понтий Пилат рөлінде, Венадағы Кунстхисторический мұражайында, «Альфонсо д’Авалос әскерлеріне сөз сөйлейді» картинасында «көпшілік арасында аты-жөні белгісіз сарбаз ретінде» Мадридтегі Прадо мұражайында және «Ла Глория» картинасындағы өзінің портретінің жанында, Прадода бейнелеген. Климент VII Ареттиноны Родос орденінің рыцарі етіп тағайындады, ал Юлий III оны Санкт-Петер орденінің рыцарі етіп тағайындады, бірақ 1545 жылғы портретіндегі тізбек тек әшекей болған болуы мүмкін. Ареттино меценаттарына жазған хаттарында Тициан салған портреттерге ауызша сипаттамалар қосып жүретін. Тициан ғана Ареттиноны суреттеген суретші емес еді. «Бәлкім, бесінші ғасырдың басқа ешбір танымал тұлғасы осыншалықты көп және әртүрлі форматта: суреттерде, фрескаларда, мүсіндерде, гравюраларда, медальдарда бейнеленбеген шығар. [ ] Өмірінің әртүрлі кезеңдерінде Ареттиноны Себастьяно дель Пьомбо, Алессандро Моретто, Франческо Сальвиати, Жакопо Тинторетто және Джорджо Вазари бейнелеген. Оның портреті Маркантонио Раймонди және Джованни Жакопо Караглиомен гравировкаланған. Оның келбеті Леоне Леони, Франческо Сегала, Альфонсо Ломбарди және Алессандро Виттория жасаған медальдарда көшірілген, ал оның бейнесі Жакопо Сансовино мен Данезе Каттанеомен мүсінделген».

Соңғы үкім

1545 жылы қарашада Ареттино Микеланджелоға «Соңғы үкім» туындысындағы жалаңаштыққа сын айтып ашық хат жазды. Ареттиноның «Ла Нанна» атты әңгімелері «Менің тартымдылығыма қарағанда, сіздің бейшаралығыңыз артық екенін көрсетеді, себебі мен құмарлық пен ұятсыз тақырыптарды талқыласам да, әдепті және лайықты тіл қолданамын, айтқан сөзім кінәсіз және ұялы құлаққа зиянсыз. Ал сіз, керісінше, осыншалықты қорқынышты тақырыпты ұсынғанда, қасиеттілер мен періштелерді, олардың жердегі әдептілігі де, көктегі құрметі де жоқ күйде бейнелейсіз. Сіздің өнеріңіз әлемдегі ең биік шіркеуде емес, құмарлыққа толы багниода жарасымдырақ болар еді. Мен мұны сізге өтініш еткенім үшін емес, өз қызығуыңыз үшін жасауыңыз керек болған нәрсені жасағаныңыз үшін жазамын. Егер маған уәде еткеніңізді жіберген болсаңыз, сіз тек қана өз мүддеңізге пайда келтіретін нәрсені жасаған болар едіңіз» деді. Джон Аддингтон Саймондс былай деп жазады: «Ареттиноның нағыз ниеті – ұлы шеберден құнды эскиз немесе сурет алу еді. Бұл оның 1538 жылғы 20 қаңтарда жазған екінші хатынан көрінеді». Саймондс Микеланджелоның Ареттиноның 1545 жылғы қараша айындағы хатына берген жауабын былай сипаттайды: «Бұл жоғары бағалаудың артында Ареттиноға және оның қайтпас кеңесіне деген жеккөрушілігін жасырады. Дегенмен ол бұл адамның қаншалықты қауіпті екенін білгендіктен, оған мойынсұнуға мәжбүр болды». Бірақ бұл ұқсастықтар Ареттиноның Микеланджелоға жазған хатына қатысы жоқ. Бернадин Барнс былай деп жазады: «16 ғасырдың ешбір сыншысы [тақалған терінің Микеланджелоны бейнелейтінін] байқамады. Сонымен қатар, замандас сыншылардың ешқайсысы фрескадағы Пьетро Ареттиноның портретіне назар аударған жоқ. Біздің заманымыздың көрермендері оны бір қолында пышақ ұстап, екінші қолында Микеланджелоның бет-әлпетіне ұқсас терісін ұстаған Сент-Бартоломей ретінде көреді. Алайда Ареттиноның Микеланджелоға айтқан сыны 1545 жылы ғана жазылған, яғни фреска аяқталғанына төрт жыл өткен соң. Тіпті Ареттиноның жақын досы Вазари да оны танымады».

Мұра

Ареттино Елизавета дәуіріндегі және одан кейінгі ағылшын шығармаларында жиі еске алынады және әртүрлі бағаланады, Наше ("Бақытсыз саяхатшы") оны "Құдай жаратқан ең тапқыр алаяқтардың бірі" деп сипаттаса, Милтонның "Арепагитикасында" оны "Ареццоның әйгілі ұятсыз ақыны" деп атады. 1650 жылдардың ортасында ағылшын саяхатшысы сэр Джон Рересби Венециядағы Сан-Лука шіркеуіндегі "ұятты, дінсіз ақын" Ареттиноның қабірін көрді. Ол инквизиторлар келесі эпитафияны алып тастағанын хабарлайды: Qui jace Aretin, poeta Tusco, qui dice mal d'ogni uno fuora di Dio; scusandosi dicendo, Io no'l cognosco. Ол бұл сөздерді былай аударады: "Міне, Аретин, тосканалық ақын, Құдайдан басқа баршаны жамандады; өзін ақтау үшін: "Мен оны танымаймын" деді." Шіркеу қиратылғандықтан, қабір қазір жоқ. Пьетроның алғашқы биографы қабірде эпитафия болмағанын айтады. Хендекасиллабтарда саркастикалық эпитафия болды деп есептегендер оны епископ Паоло Джовиоға жатқызып, Ареттино тірі кезінде жазылғанын болжайды:

2007 жылы композитор Майкл Найман Ареттиноның "Лүкссті сонеттерінің" бір бөлігін "8 Ылғилық әні" деген атаумен музыкаға қосты. Ареттиноның мәтіндері тағы да дау тудырды: 2008 жылы Лондонның Кадоган-холлда өткен концертте, әдепсіздік айыптауларына байланысты басылған бағдарламалар алынып тасталды.