Кіріспе
Португалиядағы консервативті саяси партия
ХДС – Халық партиясы (CDS – Partido Popular, Centro Democrático e Social – Partido Popular, ХДС–ХП) – Португалиядағы консервативті және христиандық-демократиялық саяси партия. Ол саяси спектрдің оң ортасы мен оң қанаты арасында орналасқан. Дауыс беру бюллетеньдерінде партияның атауы тек «Халық партиясы» деп көрсетіледі, ал аббревиатурасы ХДС–ХП өзгеріссіз қалады. Партия 1974 жылғы 19 шілдеде Гвоздика революциясы кезінде құрылған. 1975 жылғы алғашқы демократиялық сайлауда ХДС–ХП 230 орынның 16-сын жеңіп алды, ал 1976 жылғы заң шығарушы сайлауда 42 орынға дейін артты. Партия Социалистік партиямен (PS) қысқа мерзімді коалиция құрып, кейін Демократиялық Альянсқа (DA) қосылды. Партия 1980 жылдан 1983 жылға дейін және 2002 жылдан 2005 жылға дейін Социал-демократиялық партиямен (PSD) бірлескен оң орталық коалицияларға қатысты. 2009 жылғы заң шығарушы сайлауда партия 21 орын жеңіп алды, бұл 1985 жылғы сайлаудан бергі ең жоғары көрсеткіш болды, ал 2011 жылы орын саны 24-ке дейін өсті, нәтижесінде PSD-мен коалициялық үкімет құрылды. Партия Еуропалық халық партиясының (EХП) және Халықаралық демократиялық одақтың (ХДО) мүшесі. Партияда оның саяси нанымдарын бөлісетін автономды ұйымдар бар, олар – Халық жастары және Христиан-демократиялық жұмысшылар федерациясы. 2022 жылғы жалпы сайлаудағы сәтсіз нәтиже салдарынан партия құрылғаннан бергі алғаш рет Республика Ассамблеясында өкілдіксіз қалды, нәтижесінде Франсиско Родригес дос Сантос президенттік лауазымнан кетіп, оның орнына партияның 29-шы Ұлттық съезінде Еуропарламент депутаты Нуно Мело тағайындалды.
Қор
CDS PP 1974 жылғы 19 шілдеде Диого Фрейтас до Амарал, Пауло Лоундес Маркес, Аделино Амаро да Коста, Басилио Хорта, Витор Са Мачадо, Валентим Ксавье Пинтадо, Жоао Мораис Летао және Жоао Порто тарапынан құрылды. Сол кезде Португалия тұрақсыз саяси сәттерді бастан өткізіп жатты: тұрақсыздық, зорлық-зомбылық және үлкен әлеуметтік шиеленістер сол жылдың 25 сәуірінде өткен Гвоздика революциясынан кейін анық байқалды. Сол кездегі CDS партияны саяси спектрдің қатаң ортасында тұрған партия деп жариялады, бірақ ол кезде оның қатарында португалиялық оңшылдардың маңызды бөлігі болды. 1975 жылғы 13 қаңтарда CDS PP жетекшілері партияны заңдастыру үшін қажетті құжаттарды Жоғарғы Сотқа тапсырды. Бірінші съезд 1975 жылғы 25 қаңтарда Порту қаласындағы Роза Мота павильонында өтті.
Қарсылық білдірген алғашқы жылдар
1975 жылдың 25 наурызынан кейін әлеуметтік мәселелерге, экономиканы мемлекеттік бақылауға және әскери басшылыққа негізделген режим елге үстемдік етуге тырысты. Бұл, 1974 жылы құрылған революциялық әскери ұйым COPCON және батыс социал-демократиялық үлгіге жасалған үздіксіз шабуылдар арқылы іске асырылды, нәтижесінде CDS өзін ресми оппозициялық партия деп жариялады. Оның 16 депутаты 2 сәуірде 1976 жылғы социалистік бағытталған Конституцияға жалғыз қарсы дауыс берді. 1976 жылғы заң шығару сайлауында CDS 42 депутат сайлап, мақсаттарына жетті және Португалия Коммунистік партиясын (ПКП) басып өтті.
Демократиялық одақ
1979 жылы CDS Социал-демократиялық партиямен (PSD) және Халықтық монархиялық партиямен (PPM) коалиция құруды ұсынды. Бұл ұсыныс Франсиско Са Карнейро басқарған Демократиялық альянстың (AD) құрылуына әкелді, ол 1979 және 1980 жылдарғы жалпы сайлауда жеңіске жетті. AD үкіметтерінде CDS бес министр және он мемлекеттік хатшымен өкілдік етті, ал партия төрағасы Диого Фрейтас до Амарал вице-премьер және сыртқы істер министрі (кейін вице-премьер және қорғаныс министрі) лауазымдарына тағайындалды. 1980 жылдың 4 желтоқсанында Са Карнейро және оның Ұлттық қорғаныс министрі Аделино Амаро да Коста ұшақ апатында қаза тапқандардың арасында болды. Диого Фрейтас до Амарал Франсиско Пинто Балсемао басқарған жаңа үкімет құрылғанға дейін міндетін атқарушы премьер-министр болды. Бұл соңғы үкімет 1981 жылдың 4 қыркүйегінде Фрейтас до Амаралдың (үкіметтен де, партия төрағасы лауазымынан да) отставкаға шығуынан кейін тарап кетті. Осының нәтижесінде Демократиялық альянс таратылды.
20 жыл бойы қарсылық көрсеткен
АД-ның тарауынан кейін партия жаңа басшы және жаңа бағыт іздеді. Фреитас ду Амаралдың орнын Адриано Морейра басты, ол партияның жағымсыз көрсеткіштерін тоқтатуға қол жеткізе алмағандықтан, қайта сайлануға түспеді. Фрейтас ду Амарал PSD-нің сайлаудағы табысымен ерекшеленген кезеңде, парламентте 4 депутаттан (кейін 5-ке дейін) тұратын партиялық топқа жетекшілік ету үшін қайтадан партия президенті болып қайтып келді. Фрейтас ду Амарал 1992 жылы партиядан кетті. 1992 жылы партияны жаңа буын қабылдады және сол жылдың наурыз айында партияның 10-шы съезінде Орталық жастар ұйымының (CDS-тің сол кездегі жастар ұйымы) бұрынғы төрағасы Мануэль Монтейро президенттікке сайланды. Бір жыл өткен соң, кезектен тыс съезде партияның ресми атына «Халық партиясы» («Partido Popular») деген атау қосылды, бұл испандық осы аттас партиясын үлгі ету мақсатында жасалды. 1993 жылы CDS PP Маастрихт шартын қабылдамағаны және тиісінше интеграциялық саясатты қолдамағаны, сондай-ақ мүшелік жарналарын төлемегені үшін Еуропалық Халық партиясынан (ЕХП) шығарылды. CDS PP 1995 жылғы жалпы сайлауда 15 депутат сайлап, сайлауда жақсартуға қол жеткізді. Алайда, 1997 жылғы жергілікті сайлаудағы нашар нәтижелерден кейін Мануэль Монтейро отставкаға кетті және партияның Брагадағы съезінде Мария Хосе Ногейра Пинтоны жеңген Пауло Портас оның орнына келді. Портас партияның христиандық-демократиялық идеологиясына оралуды ұсынды және 1999 жылғы жалпы сайлауда парламенттегі барлық 15 мандатын сақтап қалуға міндеттенді. Ол бұл мақсатына жетті.
"Демократиялық коалиция"
2001 жылғы жергілікті сайлаудағы ауқымды жеңілістен кейін Социалистік партияның (СП) премьер-министрі Антониу Гутерриш отставкаға кетті, ал жалпы сайлау 2002 жылдың басында өтті. PSD көп дауыс жинады, бұл оларды 20 жыл бұрынғы CDS PP партиясымен жасаған коалициядан кейін тағы да коалиция құруға мәжбүр етті. CDS PP үш министрлік портфелін алды: Паулу Портас – Ұлттық қорғаныс министрі, Багао Феликс – Әлеуметтік қамсыздандыру министрі және Селесте Кардона – Әділет министрі. CDS PP 2004 жылғы Еуропалық сайлауға PSD партиясымен бірлескен «Алға, Португалия» (FP) тізімі бойынша қатысты және 2 Еуропарламент депутатын сақтап қалды. 2004 жылдың жазында PSD премьер-министрі Жозе Мануэль Дурау Баррозу Еуропалық комиссияның төрағасы болу үшін отставкаға кетті. Ал мерзімінен бұрын сайлаудан қашу үшін президент Хорхе Сампайу Педру Сантана Лопеске PSD/CDS PP коалициялық үкіметін құруды ұсынды. Жаңа премьер-министрдің төменгі халыққа танымалдылығы мен елді басқарудағы тиімсіздігі салдарынан парламент 2004 жылдың 30 қарашасында төрт айдан кейін таратылды және 2005 жылдың ақпан айына жаңа жалпы сайлау жоспарланды.
2005 жылғы жалпы сайлау
2005 жылғы заң шығарушы сайлауда ХДС ПП 7,2% дауыс алып, 12 депутаттық мандатты сақтап қалды, бірақ 14 депутатының екеуін жоғалтты. ХДС ПП оппозицияға оралды, ал оның коалициялық серіктесі PSD орталық-солшыл PS партиясына жеңілді, оның басшысы Жозе Сократес премьер-министр болды. ХДС ПП үшін бұл сайлаудағы сәтсіздік, PSD-нің жеңілісімен бірге, Паулу Портастың партия төрағасы лауазымынан кетуіне және жаңа төраға сайлауға шақыруға әкелді.
"Португалия 2009"
Пауло Портас, CDS PP партиясын жеті жыл басқарғаннан кейін отставкаға кетті, содан кейін екі үміткер пайда болды: Тельмо Корреа және Хосе Рибейро и Кастро. Пауло Портастың бағыты мен стиліне ұсқынғандықтан, біріншісі жеңіске үміткер деп есептелді. Алайда, Жозе Рибейро и Кастро өзінің «Португалия 2009» платформасымен CDS PP партиясының төрағасы болып сайланды. 2007 жылдың мамырында Пауло Портас қайтадан партия басшысы болып сайланды, бұл оқиға дау тудырды. CDS PP 2009 жылғы Еуропалық сайлауға жеке тізіммен қатысып, 8,4% дауыспен 2 Еуропарламент депутатын сақтап қалды. 2009 жылғы парламент сайлауында партия дауыс үлесін 10,4%-ға дейін арттырып, 21 мандат жеңіп алды, бірақ премьер-министр Хосе Сократеске оппозицияда қалды.
2011 жылы үкіметке қайта оралу
2011 жылғы заң шығарушы сайлауда ХДС ПП дауыс үлесін тағы да 11,7%-ға дейін арттырып, 24 депутатты қайтадан сайлады. Бұл, PSD-нің үкіметтегі PS-ден жеңісімен бірге, ХДС ПП-нің PSD төрағасы және премьер-министр Педро Пассос Коэльо басқаратын коалициялық үкіметке қосылуына әкеп соқты, нәтижесінде үкімет құрамында 5 министрлік портфельді иеленді.
2014 жылғы Еуропалық сайлау
2014 жылғы Еуропалық сайлауда ХДС ПП тағы да PSD-мен бірлескен тізім құрды, бұл жолы «Португалия альянсы» деп аталды. Тізім дауыстардың 27,7%-ын алып, PS-дан кейін екінші орынға ие болды және ХДС ПП үшін бір Еуропарламент депутатын сайлады.
2015 жылғы жалпы сайлау және Portugal à Frente
CDS PP 2015 жылғы заңнамалық сайлауға дейін PSD-мен одақ құрды, бұл одақ «Португалия Алға» (Portugal à Frente, PàF) деп аталды, ал PSD басшысы және премьер-министр Педро Пассос Коэльо осы коалицияны жетекшілік етті. Алайда, PàF коалициясы 25 мандаттан және парламенттік көпшіліктен айырылды, бірақ Социалистік партиядан 20 мандаттан асып түсті. Президент Анибал Кавако Сильва Пассос Коэльо мен оның азшылық үкіметіне қызметке кірісуге ант берді, бірақ он күннен кейін ПàF үкіметі коммунистер, «Жасылдар» және «Сол блоктың» социалистердің сенімсіздік дауысына қолдау көрсетуі салдарынан құлап кетті. Социалистік партияның жетекшісі Антонио Коста 26 қарашада азшылық үкімет басшысы болып ант берді, бұл PàF-ті оппозицияға жігерлендірді. 16 желтоқсанда Пассос Коэльо «Португалия Алға» коалициясының тарағанын жариялады.
2019 жылғы Еуропалық сайлау
2019 жылғы Еуропалық сайлауда CDS PP PSD-мен одақтаспай, жеке тізіммен қайта қатысты. CDS PP дауыстардың 6,2%-ын алып, тағы да бір ғана Еуропарламент депутатын сайлады.
2019 жылғы жалпы сайлау
Ұзақ жылдар бойы партияны жетекшілік еткен Пауло Портас 2015 жылдың желтоқсан айында 20 жылдық еңбек жолынан кейін партия төрағалығынан қанағаттанды. 2016 жылдың наурыз айында Пауло Портастың таңдаған мұрагері Асунсао Кристас, Мигель Маттос Чавестен басым түсіп, партияның төрағасы болып сайланды. Кристас партияның тұңғыш әйел төрағасы атанды. Дегенмен, одан кейінгі парламенттік сайлау партия үшін ауыр жеңіліс болды. CDS PP бұрынғы 18 мандатының 13-ін жоғалтып, енді тек 5 мандатқа ғана ие болды, ал Антонио Костаның социалистік үкіметі өзінің беделін нығайтса да, абсолютті көпшілікке жете алмады. Сайлау қорытындысы белгілі болған соң Кристас CDS PP төрағалығынан кетті.
2022 жылғы жалпы сайлау
2022 жылдың қаңтарына кезектен тыс сайлау жарияланды, себебі Костаның бюджеті қабылданбады, солшыл блогы мен коммунистер оңшыл партияларға қосылып, қарсы дауыс берді. Партияны «Халық жастары» ұйымының жетекшісі Франсиско Родригес дос Сантос басқарды, ол 2020 жылғы басшы сайлауда шамалы артықшылықпен жеңіске жетті. Сайлау қорытындысы бойынша, сауалнамалардың көрсеткіштері төмендегеннен кейін Костаның социалистері күтпеген көпшілік дауысқа ие болды, ал CDS PP қалған бес мандатын жоғалтты, нәтижесі 1,6% құрады. Демократия қайта орнатылғалы бері алғаш рет Ассамблеяға ешбір өкіл сайланбады. Партия 86 578 дауыс жинады, бұл 2019 жылғы көрсеткіштен кемі екі есеге жуық. CDS PP-нің сәтсіз нәтижесіне басқа оңшыл партиялардың – Либералды бастама мен Chega! – күшеюі де себеп болды, олардың екеуі де қолдаудың айтарлықтай өсуін көрсетті. Франсиско Родригес дос Сантос, сол күні кешке партия төрағасы қызметінен кетті. CDS PP-нің бастапқы идеологиясы христиан демократиясы негізінде құрылған, ал бастапқыда партия орталық саяси бағытта позицияланған. Партия ішінде CDS PP-нің PSD-нің оң жағында немесе саяси орталықта болуы керек деген пікірдегілер арасында келіспеушіліктер туды. 1990 жылдардың басында Мануэль Монтейро басшылығымен партия бағытын өзгертті. Ол әлі де өзін орталық партия деп санайды. Сондай-ақ, ол ұлттық консервативті партия ретінде сипатталды. Бұрын партия Еуроодаққа қолдау көрсеткен, бірақ Монтейро басшылығымен сәл еуроскептикке айналды, тіпті Маастрихт шартына қарсы шықты. Бұл саясаттағы өзгеріс партияның құлдырауын тоқтатуға септігін тигізді, бірақ ол қайтадан ЕХП-ға қосылды. CDS PP Португалияда абортты заңдастыруға қарсы тұрды және ресми түрде абортқа қарсы партия болып табылады. 1998 жылғы аборт референдумында және 2007 жылғы референдумда он аптаға дейінгі абортты заңдастыруға қарсы белсенді науқан жүргізді. Қазіргі заң бойынша, ананың өміріне немесе психикалық немесе физикалық денсаулығына қауіп төнсе, 12 аптаға дейін, зорлау салдарынан жүкті болған жағдайда 16 аптаға дейін, ал бала емделе алмайтын аурумен немесе кемістікпен тууы мүмкін болса, 24 аптаға дейін аборт жасауға рұқсат етіледі. Жаңа заң жобасы бойынша, он аптаға дейін сұраныс бойынша аборт жасауға рұқсат беріледі. CDS PP «өмірге құқық» принципіне негізделген, заңсыз аборт және аборт мәселесін шешуге бағытталған жауапты баламаларды ұсынды.
1991 жылға дейін
Анголаның MPLA режиміне қарсылық және UNITA мен RENAMO-ны қолдау. Оңтүстік Африкаға қатаң санкцияларға қарсы шығу.
Саяси қолдау
Португалияның екі ірі партиясымен үштас, бірақ екі радикалды солшыл партиядан өзгеше, CDS PP – кең ауқымды партия, ол әлеуметтік және идеологиялық топтардың барлығына қызығушылық тудырады. Партияның сайлаушыларының сипаттамасы PSD-ге ұқсас. Сайлаушылардың адалдығы төмен, тарихи деректер бойынша сайлаушыларды сақтап қалу деңгейі басқа үш ірі партияның деңгейінің жартысына жуық. Сайлаушылардың басқа партиялардан ең көп ерекшеленетін мәселе – аборт, себебі абортқа қарсы тұратындар CDS PP-ге дауыс беруге едәуір бейім. CDS PP солтүстіктегі фермерлерден, сондай-ақ кәсіпкерлер мен менеджерлерден маңызды қолдау алады.
Халықаралық қатынастар
CDS PP Халықаралық демократиялық одақ (IDU) және Еуропа халықтық партиясының (ЕЭП) мүшесі болып табылады. Қазіргі уақытта бір еуропарламент депутаты Еуропалық парламенттегі ЕХП тобында отыр. Бұрынғыда 1986 жылдан 1995 жылға дейін Еуропалық христиан-демократтар одағының (EUCD) мүшесі және Еуропалық парламенттегі ЕЭП-ге қатысты саяси топтың мүшесі болған. 1995 жылы Мануэль Монтейроның көбірек еуроскептик басшылығымен партия ЕЭП-ден шығарылды; ол EUCD-ден шығып, Еуропалық парламенттегі «Еуропа үшін одақ» тобына қосылды. 2003 жылы партия Еуропалық халықтық партиясы – Еуропалық демократтар (ЕЭДП) тобының Еуропалық демократтар бөлігіне қосылды. 2006 жылы ол Еуропалық демократтардан – Еуропалық реформалар қозғалысы құрылғаннан кейін тарап жатқан – шығып, ЕХП тобына тікелей қосылды.
Еуропалық Парламент
Сайлау жетекшісі Дауыстар % Орындықтар +/ 1987 Лукас Пирес 868,718 15,4 (#3) 1989 587,497 14,2 (#4) 1 1994 Мануэль Монтейро 379,044 12,8 (#3) 0 1999 Пауло Портас 283,067 8,2 (#4) 1 2004 Луис Квиро Алға Португалия 0 2009 Нуньо Мело 298,423 8,4 (#5) 0 2014 Португалия Альянсы 1 2019 205,106 6,2 (#5) 0 2024 Ана Педро Соарес Демократиялық Альянс