Кіріспе
Азиядағы Қытай анклавтары Қытайдан, Тайваньнан, Гонконгтан және Макаодан тыс жерде орналасқан. Азиядағы қытайлар аудандары Шығыс Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда теңіз арқылы келген қытайлардың көп шоғырланған жерлерімен кеңінен таралған. Олардың ата-бабалары Оңтүстік Қытайдан, әсіресе Гуандун, Фуцзянь және Хайнань провинцияларынан шыққан және ғасырлар бұрын – Тан әулеті кезінде басталып, бірақ ең бастысы 17-19 ғасырларда (Цин әулеті тұсында) және 20 ғасырдың басында Бруней, Камбоджа, Шығыс Тимор, Индонезия, Үндістан, Лаос, Малайзия, Мьянма, Филиппин, Сингапур, Шри-Ланка, Таиланд, Вьетнам, Жапония және Корея сияқты елдерде қоныстанды. Бүгінде Азиядағы қытай диаспорасы негізінен Оңтүстік-Шығыс Азияда шоғырланған; алайда, Азиядағы бұрын кең таралған теңіз арқылы келген қытай қауымдастықтарының мұрасы Шығыс, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көптеген қытай аудандарында көрінеді. Бұл этникалық қытайлар көбінесе Оңтүстік Қытайдан келген. Олардың көпшілігі кантондық (Вьетнам, Камбоджа, Сингапур, Таиланд, Малайзия), хакка (Үндістан, Камбоджа, Шри-Ланка, Малайзия, Сингапур, Индонезия, Таиланд, Мьянма, Бруней), хоккиен (Филиппин, Сингапур, Малайзия, Индонезия, Камбоджа, Мьянма) және теочеу/чаочжоу (Камбоджа, Лаос, Таиланд, Вьетнам, Сингапур, Малайзия) тегінен шыққан, ал кейбір елдерде хайнаньдық, хокчеу және хенгхуадан шыққандар да кездеседі. Филиппиннің Манила қаласында орналасқан Бинондоны көптеген адамдар әлемдегі ең көне қытай ауданы деп санайды, ол 1594 жылы Филиппиндегі испан отаршылдық үкіметі христиан дініне өткен қытайлар үшін тұрақты қоныс ретінде ресми түрде құрылған. Дініне кірмеген қытайлар үшін Париан деп аталатын бөлек аймақ бөлінді. Этникалық қытайлар осы елдердің көпшілігінде үлкен азшылықты құрайды, бірақ Сингапурда бұл жағдай ерекше, онда қытай текті сингапурлықтар халықтың көпшілігін құрайды. Қытай индонезиялықтары мен қытай филиппиндіктері индонезиялық және филиппиндік мәдениетіне бейімделген. Тайлық қытайлар мен қытай камбоджалықтары көбінесе тайлық және камбоджалық халықтың құрамына сіңіп кеткен.
Chinatowns in Asia are widespread with large concentrations of overseas Chinese in East Asia and Southeast Asia, and ethnic Chinese whose ancestors came from southern China — particularly the provinces of Guangdong, Fujian, and Hainan — and settled in countries such as Brunei, Cambodia, East Timor, Indonesia, India, Laos, Malaysia, Myanmar, the Philippines, Singapore, Sri Lanka, Thailand, Vietnam, Japan and Korea centuries ago — starting as early as the Tang dynasty, but mostly notably in the 17th–19th centuries (during the reign of the Qing dynasty), and well into the 20th century. Today the Chinese diaspora in Asia is primarily concentrated in Southeast Asia; however, the legacy of the once widespread overseas Chinese communities in Asia is evident in the many Chinatowns found across East, South and Southeast Asia. These ethnic Chinese often arrived from southern mainland China. They were mainly Chinese people of Cantonese (Vietnam, Cambodia, Singapore, Thailand, Malaysia), Hakka (India, Cambodia, Sri Lanka, Malaysia, Singapore, Indonesia, Thailand, Myanmar, Brunei), Hokkien (Philippines, Singapore, Malaysia, Indonesia, Cambodia, Myanmar), and Teochew/Chaozhou (Cambodia, Laos, Thailand, Vietnam, Singapore, Malaysia) origin and less often of Hainanese, Hokchew and Henghwa origin in some countries. Binondo, located in Manila, Philippines, is considered by many to be the oldest existing Chinatown in the world, having been officially established in 1594 by the Spanish colonial government in the Philippines as a permanent settlement for Chinese who had converted to Christianity. A separate area, called the Parian, was allotted for unconverted Chinese. Ethnic Chinese represent a large minority population in most of these countries—with Singapore being the exception, where Chinese origin Singaporeans form the majority of the population. Chinese Indonesians and Chinese Filipinos have adapted to Indonesian and Filipino ways. The Thai Chinese and Chinese Cambodian people have generally assimilated into the larger Thai and Cambodian population.
Азиядағы қытай аудандарының пайда болуы
Тарихи тұрғыдан алғанда, Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және шамалы дәрежеде Шығыс Азия Азия ішінде қытайлардың шетелге қоныс аудару аймақтары болып келген. 18-шы және 19-шы ғасырларда Азияның басқа аймақтарына, көбінесе Оңтүстік-Шығыс Азияға қытайлардың көші-қоны толқындары болды.
Қазақстан
Камбоджа біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Қытаймен байланыс орнатуды бастады, бірақ көптеген қытайлар Камбоджаға көшіп келуі 19-шы ғасырға дейін басталған жоқ. Камбоджаға қоныс аударған қытайлардың басым бөлігі теочевтар, одан кейін кантондықтар, хоккиендер және хакалар келеді. 19-шы ғасырдың соңында, Луанг Преа Нородом билік еткен кезде, Пномпендегі патша сарайының (Псар Час) солтүстігіндегі өзен жағалауындағы жер учаскесі қытай иммигранттарына сыйға берілді. Осылайша Пномпеньдегі Қытай ауданы құрылды. Ондағы елді мекен біртіндеп өсіп, кеңейді. Дегенмен, Қызыл кхмерлер режимінен кейін Қытай ауданы Орусси базары мен Орталық нарықтың төңірегіндегі аймақтарға дейін қысқарды. Ол Шарль де Голль көшесі, Кампучья Кром бульвары (Орталық нарықтан батысқа қарай), Монивонг бульвары және 166-шы көшеде де орналасқан. Пномпеньдегі Қытай ауданы қытай тағамдарымен, соның ішінде грильденген кальмар, шай жұмыртқасы, ламина ми және қуырылған тағамдарымен әйгілі. Фен-шуй қызметтері мен дәрілік шөптер сататын дүкендер де бар. Пномпеньдегі Қытай ауданы көптеген қытай фестивальдерінің өтетін орны болып табылады. Олардың ең маңыздысы – Қытай Жаңа жылы, сондай-ақ Рухтар шеруі күні, Ай торт фестивалі және Айдаһар қайық фестивалі.
Шығыс Тимор
Шығыс Тимордың астанасы Дилиде Худиларан көшесінде қытай бизнесінің ауданы бар.
Үндістан
Калькуттадағы қытай қауымының көп бөлігі Тиретта базарында, жергілікті Қытай ауданында немесе оның жанында тұрады. Көптеген хаккалар Тангра деп аталатын қауымда тұрады, онда бұрын былғары өңдеушілік шеберханалар (хиндұлар көбінесе малға қол тигізбейді) және қытай мейрамжайлары басым болған. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Танграда шамамен 7 мың қытай текті адам болды, бірақ халық саны 20 мыңға дейін жеткен.
Лаос
Вьентьян қаласында Самсентай көшесінде Қытай ауданы орналасқан.
Малайзия
Малайзия халқының шамамен төрттен бірі қытай текті болғандықтан, елдің әр жерінде этникалық қытайлардың көп шоғырланған қалалық аудандары кездеседі. «Қытай ауданы» термині жергілікті жерлерде, әсіресе туристік мақсаттар үшін, соның ішінде Куала-Лумпурдың қытай бизнес ауданының орталығы – Петалинг көшесі туралы айтқанда, сирек қолданылады, және ол негізінен кантон тілінде сөйлейтін орын. Солтүстік Малайзияда Пэнанг аралындағы Джорджтаун халқы негізінен хоккиен тілінде сөйлейді, ал халықтың шамамен 90% қытай тегінен шыққан. Қала орталығында қытай халқының үлесі жоғары басқа қалалардың қатарында Кучинг (90%), Ипох (82%), Кота-Кинабалу (78%) және Малакка (62%) бар. Малайзияның Шығыс жағалауындағы Куала-Теренггану қаласында Кампунг-Сина деп аталатын ежелгі қытай қонысы орналасқан. Оңтүстік Қытай теңізіне құятын Теренггану өзенінің сағасында орналасқан бұл аймақ Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең алғашқы қытай қоныстарының бірі (қазіргі көптеген ғимараттар 1800-жылдардың соңы мен 1900-жылдардың басына дейін салынған) және онда әулеттік үйлер, ғибадатханалар, қалалық үйлер мен кәсіпорындар бар. Бұл қаланың қытай қауымдастығы мен мәдениеті үшін маңызды аймақ, онда көптеген тарихи ғимараттар сақталған. Кампунг-Сина сонымен қатар Куала-Теренгганудағы маңызды туристік орталық болып табылады.
Мьянма
Мьянмадағы басты Қытай ауданы Янгон қаласының орталық бөлігінде, Ланмадау және Лата округтерінде орналасқан. Мьянманың Мандалай сияқты ірі қалаларында да басқа Қытай аудандары бар. Солтүстік Шан штатындағы Коканг қытайлары – бүкіл Қытай-Бирма халқының 30-40% құрайтын маңызды топ. Коканг 1739 жылы Коканг билігі ретінде құрылған және Цин әулетінің билікке келу кезінде Минге адал жандармен қоныстанған. Бүгінде Коканг – халқының 90% ханьқытайларынан тұратын өзін-өзі басқаратын аймақ.
Пәкістан
Пакистанда қытайлардың үлкен қауымдастығы бар, олар негізінен қалалық орталықтарда шоғырланған. Карачи қаласының Клайфтон және ДХА аудандарында көптеген қытай мейрамханалары мен бизнестері орналасқан, кейде бұл жерлер «Қытай қаласы» деп аталады.
Филиппин
Филиппиндегі ең танымал қытайлар ауданы – Маниладағы Бинондо ауданы. Бинондо әлемдегі ең көне қытайлар ауданы болып табылады, ол 1594 жылы құрылған. Филиппин аралдарының испан отаршылдық үкіметі христиан дініне өткен қытайларды осы аймақта тұруға шектеген. Дінін өзгертпегендерге басқа анклав бөлінді, ол кезде Париан деп аталды, ол қазір қытайлар ауданы ретінде сақталмаған. Давао қытай ауданы, сондай-ақ Минданао қытай ауданы деп те аталады, Минданаодағы жалғыз қытай ауданы және ол Давао қаласында орналасқан.
Сингапур
Сингапур – көпұлтты, бірақ басым көпшілігі қытай халқынан тұратын ел. Сэр Стэмфорд Раффлс мырзаның бастапқыда қытайлардың қоныстануы үшін арнаған өзеннің оңтүстігіндегі ауданда салыстырмалы түрде үлкен Қытай кварталы орналасқан. Бұл аймақ ағылшын тілінде Chinatown, ал қытай тілінде Niú chē shuǐ (牛车水, lit. "түйе арбасының суы") деп аталады, ал аймаққа қызмет ететін MRT станциясы екі атаумен де белгілі. Станция маңындағы аймақ туристерге сувенирлер сататын танымал орын, сонымен қатар жергілікті тұрғындар жиі баратын бірнеше дәстүрлі дүкендер, базарлар, мейрамханалар, тұрғын үй кешендері, түнгі клубтар және Будда тісінің реликвиялық ғибадатханасы мен Тиан Хок Кенг ғибадатханасы сияқты қытай ғибадатханалары бар. Қытай жаңа жылы немесе күзгі тойлау сияқты ай күнтізбесіндегі арнайы шаралар кезінде аймақта мерекелік базарлар ұйымдастырылады. Қытай кварталы тек қытайлардың ғана емес; негізгі көшеден Мәсжид Джаме және Шри Мариамман индуист ғибадатханасын да табуға болады. 1989 жылы Қалалық даму басқармасы Қытай кварталының бірнеше аймақтарын тарихи сақтау аймақтары деп белгіледі. Осы бағдарлама аясында Крета Айер көшесі, Телок Айер көшесі, Энн-Сянг төбесі және Букит-Пасо жолының тарихи көшелері қайта жаңартылды. Әкімшілік орталыққа және орталық бизнес ауданына жақын орналасқандықтан, мамандандырылған кәсіби және консалтингтік қызметтер, сондай-ақ жоғары деңгейдегі сауда және тамақтану орындары Қытай кварталындағы тарихи дүкендерден көптеген дәстүрлі компанияларды ығыстырды.
Оңтүстік Корея
Оңтүстік Кореяның қытай аудандары Инчхон мен Сеулде орналасқан. Сеулдегі қытай ауданы ресми емес. 2005 жылы Гоян қаласының (Ильсан) шетінде жаңа жоспарланған қытай ауданы салынды. Инчхондағы қытай ауданы – Кореядағы жалғыз ресми қытай ауданы. Ол 1884 жылы құрылған. Қытайлықтар кетіп қалғанға дейін бұл аймақ Оңтүстік Кореядағы ең ірі қытай ауданы болған. 2002 жылы Оңтүстік Кореяға келетін материктік Қытайдан келген туристердің көптігін пайдаланып, Инчхон қалалық кеңесі 6,2 миллион АҚШ долларына (шамамен 6,5 миллиард оңтүстіккореялық вон) қытай ауданын қайта жаңғыртуды жоспарлады. Бұл Оңтүстік Кореядағы ең үлкен қытай ауданы деп мәлімдейді және 11 метрлік қытай стиліндегі қақпасы бар. Пусан да өз қытай ауданын қайта жаңғыртуды қарастырып жатыр. Парк Чун Хи әкімшілігі кезіндегі институционалдық қытайларға қарсы дискриминация және экономикалық мүмкіндіктердің болмауы салдарынан, көптеген этникалық қытайлар 1960 және 1970 жылдары Тайваньға немесе АҚШ-қа Оңтүстік Кореядан кетіп қалды. Содан бері Оңтүстік Кореядағы көптеген қытай аудандарындағы қытай халқының саны азайды. Бұл қытай аудандарындағы көптеген кәсіпорындар этникалық корейлерге тиесілі.
Тайланд
Teochew (Chaozhou) тектес қытай тайлары – этникалық қытайлардың басым тобы, сонымен қатар кантондық және хаккалықтар да аз санда кездеседі. Рама, мен Сиамның Чакри әулетінің негізін қалаушы және алғашқы монархымын. Оның анасы Даореунг (алғашқы аты Йок) жартылай қытай болған. Бангкоктың қытай ауданы Яоварат көшесі мен Сампенг-лейнде орналасқан, соның ішінде Хуай Хванг ауданы, әсіресе Прача Рат Бэмфен көшесі. Ол студенттер мен туристер сияқты заманауи қытайлардың «Жаңа қытай ауданы» деп есептеледі. Пхукет қаласында Таиландтың екінші қытай ауданы орналасқан, ол Пханг Нга көшесі, Таланг көшесі, Краби көшесі, Пхукет көшесі, Ратсада көшесі, Яоварат көшесі, Дибук көшесі және Тепкрасаттри көшесі Пхукетте. Оны алғашқы қытай қоныс салушылар құрған. Тайландтың солтүстігінде, Мьянмаға жақын Мае Салонг деген қалада қытай қауымы бар. Мао Цзэдун басқарған күштер Гоминьданды (КМТ) материктік Қытайдан жеңіске ұшыратып, жер аударғаннан кейін Юньнань провинциясындағы бірнеше КМТ армия бөлімдері көрші Мьянмаға қашты. Сол елден қуылғаннан кейін материктік қытай ардагерлері тай үкіметінің тапсыруымен тай коммунистерімен күресті және оларға азаматтық берілді. Гоминьдан армиясының 93-ші дивизиясының ардагерлері Мэй Салонгты құрды. Тайландта туған қытай ұрпақтарының көпшілігі Тайваньға көшіп кетті, бірақ олардың әкелері мен аталары 1950 және 1960 жылдары оларды қабылдамағаны үшін КМТ-дан кешірім сұрауды қаламайды. Содан бері олар «даңқты адамдар үйі» (榮民之家) деп аталатын зейнеткерлерге арналған қала салды. Бүгінде Мэй Салонг Тайвань мен материктік Қытайдан келген туристер үшін танымал орын. Чиангмай қаласындағы сауда ауданы Трок Лао Чжоу «Чиангмайдың қытай ауданы» деп аталды. Бұл Уаророс базарының (Кад Луанг) ішіндегі тарихи көше, оның тарихы қытай және хмонг мәдениеттерімен байланысты. Банг-Ламунг ауданындағы Чак Нгаео қауымы «Шығыстың қытай ауданы» деп аталды.
Біріккен Араб Әмірліктері
Біріккен Араб Әмірліктерінде шамамен 180 000 қытай азаматы тұрады, олардың 150 000-ы Дубайда. Көптеген қытай экспаттары Вэньчжоу аймағынан келген. 2018 жылы Эмиратта орналасқан Emaar компаниясы Дубай Крик Харборда Таяу Шығыстың ең ірі Қытай қалашығын салу жобасын жариялады. Бұл жоспар Қытайдың басшысы Си Цзиньпиннің сапарымен бірге жүрді. Абу-Дабиде Мадинат Зайедте шағын Қытай қалашығы бар.
Вьетнам
Қытай этникалық тобы ғасырлар бойы Вьетнамға көшіп келіп, онда өмір сүрген. Қытайда Мин әулетінен Цин әулетіне билік ауысқан кезде, Цинге қарсы шыққан көптеген адамдар қуғыннан қашып Вьетнамға келді. Цин үкіметінің наразылығын тудырмау үшін, Вьетнам үкіметі оларды сирек қоныстанған оңтүстік аймаққа көшіріп жіберді. Олар елдің оңтүстігінде көптеген жаңа елді мекендер құрды, соның ішінде сол кездегі Сайгонды, қазіргі Хо Ши Мин қаласын да. Хо Ши Мин қаласының қытай ауданы – Чо Лон ("Үлкен базар") ауданы, 1770 жылдардың соңынан бастап кантондық және теочевтік қытайлардың көптеп келуінен бері қытай вьетнамдықтарының бекінісі болып табылады. Оның басты көшелері – Нгуен Трай көшесі және Тран Хунг Дао көшесі. Чо Лон аймағы 1975 жылы Вьетнам соғысы аяқталғанға дейін этникалық қытайлардың еркін кәсіпкерлігінің ортасы болды, содан кейін жеңіске жеткен коммунистік үкімет жеке меншікті тәркіледі. Қытай-Вьетнам соғысына дейін Вьетнам үкіметі қытай вьетнамдықтарын елдің солтүстік бөлігінен қуғынға салуға шешім қабылдады, бұл қайықпен жүретін адамдардың екінші толқынын тудырды, олардың көпшілігі Қытайға оралды. Қытай-Вьетнам соғысы аяқталғаннан кейін (1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында), көптеген қытай вьетнамдықтары (Вьетнамда Вьет Хоа деп аталады) этникалық вьетнамдықтарымен, яғни Вьет Киньмен бірге елден "қайық адамдары" ретінде қашып кетті. Алайда, бұл үшінші толқын негізінен этникалық вьетнамдықтардан құралды. Осының нәтижесінде Австралия, Канада, Франция, Германия және АҚШ-та көптеген қытай вьетнамдықтарының қауымдастықтары құрылды. Дегенмен, Вьетнамда әлі де қытай этникалық тобының өкілдері қалды.