Кіріспе

Британдық әлеуметтік қамсыздандыру жәрдемақысы. Jobseeker's Allowance (JSA) – жұмыссыздық бойынша төленетін жәрдемақы, оны Ұлыбритания үкіметі жұмыссыз және жұмыс іздеп жүрген адамдарға береді. Бұл әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің бөлігі болып табылады және өтініш беруші жұмыссыз кезеңдегі тұрмыстық шығындарын жабуға арналған. JSA-ны Англияда, Уэльсте және Шотландияда Еңбек және зейнетақы департаменті (DWP), ал Солтүстік Ирландияда Қоғамдық департамент басқарады. Өтініш берушінің жасы 18-ден мемлекеттік зейнетақы алу жасына дейін болуы керек. Қазіргі таңдағы жәрдемақының бір түрі ұлттық сақтандыру жарналарына негізделген, DWP оны «Жаңа үлгідегі жұмыс іздеушілерге берілетін жәрдемақы» немесе қысқаша «Жаңа үлгідегі JSA» деп атайды. 1996 жылы көптеген азаматтар үшін табысқа негізделген көмекті алмастырған бұрынғы түрі енді қолданылмайды. 2013 жылдың қазан айынан бастап Universal Credit 500 000 жаңа өтініш берушіге JSA және басқа да жәрдемақыларды алмастыруы тиіс еді, ал ақырында кіріске негізделген JSA-ны толығымен алмастырады. JSA алу үшін үміткерлер жұмыс іздеу туралы келісімге қол қойып, жаңа жұмыс іздеушілермен сұхбаттасуға (NJI) қатысу арқылы жұмыс іздеуде белсенді екендерін көрсетуі керек. Сондай-ақ, олар әр екі апта сайын Jobcentre Plus-қа барып, "тіркелуге" тиіс, яғни әлі де жұмыс іздеп жүргендерін растауы керек. 2020 жылға дейін JSA бойынша өтінімдерді ескі JSA төлем жүйесі (JSAPS) жүргізіп келді.

Заңнама

1995 жылы Ұлыбритания Парламентінің Төменгі палатасы "Жұмыс іздеушілер туралы 1995 жылғы" заңды қабылдады. Заң күшіне енгеннен кейін алты ай ішінде 1996 жылғы "Жұмыс іздеушілерге жәрдемақы туралы ереже" жасалды, ал табысқа қолдау көрсету шарасы 1996 жылдың 7 қазанында Жұмыс іздеушілерге жәрдемақыға ауыстырылды. Осыған дейін, 1996 жылдың 11 қыркүйегінде "Әлеуметтік қамсыздандыру (кредиттер мен жарналар) (Жұмыс іздеушілерге жәрдемақының салдары мен әртүрлі түзетулер) туралы" 1996 жылғы ереже жасалды, ол бес күннен кейін парламентке ұсынылып, содан кейін де 7 қазанда күшіне енген саясат ретінде бекітілді. Бұл өзгеріс жәрдемақыны жүйелі басқаруды оңайлату, талапкерлердің міндеттемелерін орындауын жақсарту және мүліктік жағдайы тексерілген талапкерлер мен жарна төлегендер арасындағы айырмашылықты қысқарту мақсатында енгізілді.

Кейінгі заңнама

2011 жылдың сәуірінде Иэн Дункан Смит міндетті жұмысқа қатысу кезеңін енгізді, ол ең көп дегенде төрт аптаға созылып, әр аптада отыз сағат жұмыс істеуді қамтиды. Шамамен 10 000 адам осы шараға қатысуы күтілді. Міндетті жұмысқа қатысуға тартылатын негізгі талапкерлер кем дегенде он үш апта бойы жұмыс іздеуге тіркелген адамдар болды. Дегенмен, жұмыс іздеушіге жәрдемақы алушы, оның жұмыс іздеуге тіркелген уақытына қарамастан, жұмысқа қатысуға міндетті болуы мүмкін. Бір кезде Әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі консультативтік комитет жаңа бастаманың қажеттігін сезінді, сол себепті Жұмыспен қамту дағдылары мен ережелері схемасы қарастырылды. Үкіметтік органдар осы идеяларды қарастырып, олардың толыққанды дұрыс емес екенін түсінді. Сондықтан үкімет ұсынылған өзгерістердің үштен екі бөлігін ғана қабылдады. 2011 жылы жұмыс іздеушілерге төленетін жәрдемақы (жұмыс, дағдылар және кәсіпкерлік) ережелері күшіне енді. Бағдарламаның бір бөлігі ұзақ мерзімді жұмыссыздардың ең көп дегенде алты ай бойы ақысыз жұмыс істеуін талап етті.

Статистика

The Economist басылымының мәліметінше, 2015 жылы Ұлыбританиядағы әлеуметтік төлемдердің шамамен 2%-ы жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақыға жұмсалды; қалған басым бөлігі басқа салаларға бағытталды. 2003-2008 жылдар аралығында талапкерлердің орташа саны 814 мың адамды құрады, ал жаңа өтініштердің орташа саны шамамен 2,463 миллион болды. 2003 жылы табысқа негізделген жәрдемақы алғандардың шамамен 40%-ы тұрғын үй жәрдемақысын да алды. Англия мен Уэльс бойынша Еңбек және зейнетақы министрлігінің (DWP) мәліметтері бойынша, жұмыс іздеу жәрдемақысы (JSA) бойынша тіркелгендердің үштен бірі полиция тіркеген қылмыс жасағаны үшін сотталған адамдар еді. 2001 жылдың наурыз айында The Guardian газетінде «Жаңа келісім» бағдарламасының табысы туралы хабарланды, онда 270 мың адам тұрақты жұмысқа орналасқаны және бұл мақсатқа жету құны бағаланған соманың жартысына тең екені айтылды. 2008 жылғы Social Market Foundation баяндамасына сәйкес, кез келген уақытта JSA жәрдемақысын алуға құқылы ұзақ мерзімді жұмыссыз адамдардың саны шамамен 100 мың адамды құрады. 2010 жылдан 2011 жылдың сәуір айына дейін санкция салынған талапкерлердің саны 75 мың адамға дейін өсті, бұл DWP қызметкерлері талаптарды қасақана қиындатқаны және апта сайын 3 адамды санкцияға жіберуге міндеттелгені туралы мәлімдемелерге байланысты болды. Осы кезеңде мүгедектерге қатысты санкциялар екі есеге артып, 20 мың адамға жетті. Еңбек және зейнетақы министрлігі әлсіз жағдайдағы адамдарды мазалауды жоққа шығарды.

Қолдану әдістері

Ұлыбритания үкіметінің өтініш беру қағидалары туралы веб-сайтында көрсетілгендей, өтінішті онлайн немесе телефон арқылы жіберуге болады. Сондай-ақ, өтінішті қағаз түрінде де беруге болады: JSA1 нысаны немесе JSA толықсыздамасын қайта алу үшін JSA4RR нысаны.

Табысқа негізделген

JSA (C) бойынша төлем алуға құқығы бар адамдар, JSA (IB) бойынша да қосымша төлемдерді (мысалы, отбасы мүшелерін күтіп бағуға байланысты) алуға құқылы болды. JSA (IB) төлемі, талапкердің капиталы 16 000 фунт стерлингтен кем болса ғана төленді (2022 жылдың мамыр айына сәйкес). Егер талапкердің жинаған ақшасы 6 000 мен 16 000 фунт стерлинг аралығында болса, төлем мөлшері төмендетіледі. Жарты күндік студенттер де талапкер бола алады, егер олар аптасына 16 сағаттан артық оқытушымен тікелей байланыста болмаса және колледж курсты толық күндік деп ресми түрде жарияламаса (байланыс сағаттарының санына қарамастан).

Жаңа келісім

2001 жылдан бастап «Жаңа келісім» талап ету мерзімінің екінші кезеңін енгізді. Алғашқыда жұмыс іздеушіге келісімшарт және жәрдемақы берілді. Егер әйелдердің мемлекеттік зейнетақысынан төмен зейнетақы алушы 12 айдан астам жұмыссыз болса, ол «Жаңа келісім» бағдарламасына қатыстырылды. Арнайы санаттарға жатса, олар «Жаңа келісім» процесіне ертерек қатысуға мүмкіндік алды. 2009 жылдан бастап «Икемді Жаңа келісім» жүйесі жеке секторды жұмысқа орналасу және дағдыларды арттыру бойынша қолдау көрсету үшін пайдалана бастады, сондай-ақ жұмыс берушілерді жұмысқа оралуға ынталандыру шаралары да қолданылды. Солтүстік Ирландияда 2008 жылы «Жаңа келісім» «Еңбекке қадамдар» деп аталатын ұқсас бағдарламамен алмастырылды. Бұл бағдарламаны Жұмыспен қамту және оқу департаменті жүзеге асырды, ол Әлеуметтік қамсыздандыру агенттігімен бірлесіп Жұмыс және жәрдемақы кеңселерiн басқарады. 2009 жылдың қазан айында «Жаңа келісім» бағдарламалары «Икемді Жаңа келісім» бағдарламаларымен ауыстырылды, олар 12 айдан кейін әлі де жұмыссыз қалған үміткерлерге қолжетімді болды. 2012 жылдың 6 наурызында Ұлыбритания үкіметі соттан шыққан тұтқындарға және JSA алушыларға берілетін жәрдемақыларға қатысты өзгерістер жариялады. Олар жұмыс бағдарламасына жіберілді, сондай-ақ соңғы 26 аптада JSA алған үміткерлер де жіберілді. Жұмыс бағдарламасында олар аптасына 30 сағат ақысыз жұмыс істеуге келісетін формаға қол қоюға міндетті болды, әйтпесе 6 айға санкция салынды. «Жаңа келісімнен» өзгеше, оқу немесе бизнес ашуға көмектесу таңдау мүмкіндігі болған жоқ, сондай-ақ жұмыс іздеуші ақысыз жұмыстың түрін өзі таңдай алмады. Көбінесе ақысыз жұмыс орны дүкенде жұмыс істеумен байланысты болды. 2012 жылдан бастап жұмысқа орналастыру кеңесшілері түрмеден шыққан және екі жыл бойы жұмысын сақтап қалған адамға жұмыс таба алса 5600 фунт стерлинг алады. Үкімет мәліметінше, 2011 жылдың маусымынан бастап Жұмыс бағдарламасына қатысқан бес адамның біреуі ғана алты айдан астам уақыт бойы жәрдемақысыз қалды.

Зейнеткерлер

2020 жылға дейін әйелдердің мемлекеттік зейнетақы жасына жеткен еркектерде екі мүмкіндік болды. Олар жұмыс іздеу жәрдемақысын (JSA) алуға құқылы болды, бірақ жұмыс іздеуде белсенді болулары қажет. Егер олар осы төлемді талап етсе, JSA-ның жарнаға негізделген мөлшерін алуын жалғастыра беретін еді. Басқа жағынан, кірісі аз ер адам әйелдердің мемлекеттік зейнетақы жасына жеткенде зейнетақы төлеміне (Pension Credit) үміткер бола алатын. Бұл жұмыс іздеу жәрдемақысын тоқтатып, жұмыс орталығында тіркелу қажеттігін де жоятын еді. Екі жағдайда да төленетін жәрдемақы сомасы бірдей болды (кіріске негізделген JSA-ға қосымша зейнетақы қосымшасы берілді). Үкімет оның атынан Ұлттық сақтандыру кредитін төлейтін, тіпті ол басқа жәрдемақы алса да; бұл 2016 жылы жаңа мемлекеттік зейнетақы енгізілуімен аяқталды. Әйелдер мемлекеттік зейнетақы жасына жеткенге дейін ғана үміткер бола алатын; бұл 2010 мен 2020 жылдар аралығында біртіндеп артты. 2020 жылдан бастап мемлекеттік зейнетақы жасы ерлер мен әйелдер үшін 66-ға тең. Барлық клиенттер мемлекеттік зейнетақы жасына жеткенде JSA-дан мемлекеттік зейнетақыға немесе (құқылы болса) зейнетақы төлеміне ауысуы керек. Клиенттің туған күні кіретін жәрдемақы аптасы үшін мемлекеттік зейнетақының ерекше жартылай төлемі жасалады, бұл талапты үздіксіз етеді.

Жұмыспен қамту орталығының қызметкерлеріне қысым жасау

Патрик Винтурдың The Guardian газетінде жазғанынша, жұмыс орталықтарының қызметкерлеріне тәртіптік шаралар қолданылатыны және мақсаттар қойылатыны туралы қорқытулар болған, себебі жеткілікті емес адамдар санкцияландырылған деп саналды. Әр жұмыс орталығында санкцияланған үміткерлердің үлесі туралы статистика жүргізіледі және санкцияланған үміткерлердің үлесі салыстырмалы түрде төмен орталықтарда сұрақтар туындауы мүмкін. Жұмыс орталықтарында қызметкерлерге мақсаттарды орындау үшін әділсіз жазалау шараларын қолдануға қысым көрсетілгендіктен, "қорқыныш атмосферасы" болғандығы хабарланды. Санкциялар санкцияланған үміткерлердің балаларына да зиян келтіреді. Санкцияланған үміткерлер мен олардың отбасылары кейде тамақ алу үшін азық-түлік банкіне жүгінуге мәжбүр болады. Үкіметтен, әсіресе психикалық денсаулығымен және мүгедектігімен байланысты мәселелер бойынша санкциялардың салдарына қарайтын болсақ, қайта қарау сұралды. Оқу қиындықтары бар адамдар көбінесе олардан не талап етілетінін түсінуде қиындыққа тап болады. Mencap ұйымының өкілі Джеймс Болтон былай деді:

Оқу қабілетінің бұзылуы кеңесшілер тарапынан жиі түсініксіздікке ұшырайды немесе назарға алынбайды, нәтижесінде, адамдарға олардың оқу қабілетіне байланысты орындай алмаған тапсырмаларын орындауға көмектесу үшін қажетті қарапайым түзетулер жасалмайды, тіпті оларға санкциялардың мағынасын түсінуге де көмектеспейді. Оның орнына, оқу қабілеті бұзылған адамдар оқу қабілеттеріне байланысты орындай алмайтын тапсырмаларды орындамағандары үшін қайта-қайта санкцияланған.