Кіріспе

Жер бетінің көп бөлігінің немесе барлық жер бетінің картасы.

Жер карталары – жер бетінің көп бөлігінің немесе барлық жер бетінің карталары. Әлем карталары, олардың масштабына байланысты, проекция мәселесін шешуге тиіс. Екі өлшемді карталар қажеттілік бойынша Жердің үш өлшемді бетін бұрмалайды. Бұл кез келген картаға тән болғанымен, әлем карталарында бұл бұрмалаулар ең жоғары деңгейге жетеді. Әлем карталарын ұсыну үшін көптеген техникалар әзірленді, олар әртүрлі техникалық және эстетикалық мақсаттарды қамтиды. Әлем картасын жасау үшін Жер, оның мұхиттары мен құрлықтары туралы толық білім қажет. Тарихқа дейінгі дәуірден орта ғасырларға дейін Жердің жағалауларының жартысынан азы және континенттік ішкі аймақтарының шамалы бөлігі ғана белгілі болғандықтан, дәл әлем картасын жасау мүмкін болмады. Еуропалық Ренессанс кезінде басталган зерттеулер Жер беті туралы білімді жылдам дамытты, нәтижесінде әлемнің көптеген жағалаулары, кем дегенде шамамен, 1700 жылдардың ортасына дейін, ал континенттік ішкі аймақтарының көп бөлігі 20-шы ғасырға дейін картаға түсірілді. Әлем карталары көбінесе саяси немесе физикалық ерекшеліктерге назар аударады. Саяси карталар аумақтық шекаралар мен адамдардың қоныстануын көрсетеді. Физикалық карталар таулар, топырақ түрлері немесе жерді пайдалану сияқты географиялық ерекшеліктерді көрсетеді. Геологиялық карталар жер бетін ғана емес, сонымен қатар жер астындағы тау жыныстарының, жарықтардың және құрылымдардың сипаттамаларын көрсетеді. Хорплот карталары демографиялық немесе экономикалық статистика сияқты аймақтар арасындағы айырмашылықтарды көрсету үшін түстердің тон және қарқындылығын пайдаланады.

Карталық проекциялар

Барлық әлем карталары бірнеше карта проекцияларының біріне немесе шарды жазыққа бейнелеу әдістеріне негізделген. Барлық проекциялар географиялық нысандарды, қашықтықтарды және бағыттарды қандай да бір деңгейде бұрмалайды. Әзірленген түрлі карта проекциялары әлем картасын жасау кезінде туындайтын қажетсіз бұрмалау мен дәлдікті теңестірудің әртүрлі жолдарын ұсынады. Ең танымал проекциялардың бірі – Меркатор проекциясы, ол бастапқыда теңізшілерге арналған карта ретінде құрастырылған.

Тематикалық карталар

Тематикалық карта бір немесе бірнеше нақты тақырыптар бойынша географиялық ақпаратты көрсетеді. Мұндай карталар "қаланың, штатының, аймақтың, елдің немесе құрлықтың физикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени, экономикалық, социологиялық, ауыл шаруашылығы және басқа да кез келген аспектілерін бейнелей алады".

Тарихи карталар

Ертедегі әлем карталары темір дәуірінен бастап, жаңалықтар ашу дәуіріне дейінгі әлемді бейнелейді және жаңа заманғы географияның қалыптасуын көрсетеді. Ескі карталар өткен шақтарда белгілі болған жерлер туралы, сондай-ақ картаның философиялық және мәдени негізі туралы ақпарат береді, олар көбінесе қазіргі картографиядан өзгеше болады. Карталар – ғалымдардың өз ойларын таратудың және оларды болашақ ұрпаққа жеткізудің бір жолы.