Кіріспе
Австриялық саясаткер Георг Риттер фон Шёнрер (17 шілде 1842 – 14 тамыз 1921) – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында белсенділік танытқан австриялық жер иесі және Австрия-Мажарстан монархиясының саясаткері. Австриядағы пангерманизм мен неміс ұлтшылдығының көрнекті өкілі, сонымен қатар саяси католицизмнің кескілеме қарсыласы және жақтас емес антисемит болған Шёнрер, жас Адольф Гитлерге зор ықпал етті. Ол бір буынға Австриядағы ең радикалды паннемец ұлтшылы ретінде танылды.
Georg Ritter von Schönerer (17 July 1842 – 14 August 1921) was an Austrian landowner and politician of the Austro Hungarian Monarchy active in the late 19th and early 20th centuries. A major exponent of pan Germanism and German nationalism in Austria as well as a radical opponent of political Catholicism and a fierce antisemite, Schönerer exerted much influence on the young Adolf Hitler. He was known for a generation as the most radical pan German nationalist in Austria.
Ерте өмір
Шенерер Венада Георг Генрих Шенерер деген атпен дүниеге келді. Оның әкесі, бай теміржол құрылысын дамытушы Матиас Шенерер (1807–1881), Ротшильдтер әулетінің қызметкері, 1860 жылы император Франц Иосифтің бұйрығымен рыцарь (Ritter) атағын алды, соның ішінде мұрагерлік атақ пен "фон" деген қосымша ақсүйектік бөлшегі қосылды. Оның әйелі 1832 жылы Погорелицеде қайтыс болған Р. Самуэль Лёб Коэннің шөбересі болды. Оның кіші әпкесі Александрина болды, ол кейін Вена театрының директоры болды және ағасының саясатын қабылдамады. 1861 жылдан бастап Георг Тюбинген, Хогенхайм және Мадьярваар (Мажар Альтенбург, бүгінде Батыс Мажар университетінің кампусы) университеттерінде агрономияны оқыды. Содан кейін ол Төменгі Австрияның Waldviertel аймағындағы Цветль қаласының жанындағы Розенаудағы әкесінің меншігінің істерін басқарды, онда ол жергілікті шаруалардың жомарт меценаты және игілікті істер жасаушы ретінде танылды. 1866 жылғы австро-прусс соғысындағы Австрияның жеңілісі, Германия конфедерациясының тарауы және 1871 жылы Германия империясының құрылуы Шенерерді саяси белсенділікке және Германия канцлері Отто фон Бисмаркке деген ықыласқа жетеледі. Ол Бисмаркке құмарлықпен мақтау хаттар жазды, тіпті Бисмарк ешқандай австро-герман ұлтшылдығын қабылдамайтынын және Австрияның пангермандықтарына Екі Одақты қауіпке ұшыратуға рұқсат етпейтінін айтқаннан кейін де жазды.
Парламенттің кіруі
1873 жылғы үрей кезінде Шёнер либералды өкіл ретінде Цислейтниялық Австрияның Императорлық кеңесіне сайланды, бірақ мансабы дами тұра, ол барған сайын экстремалды және белсенді неміс ұлтшылына айналды. Ол шешендігімен кеңінен танылып, Парламентте өртке ұйтқы болған тұлға ретінде есептелді. Ол үш жылдан кейін партиясымен үзіліп, "жұдай" капитализміне, католик Императорлық Габсбург үйіне және 1878 жылы Босния мен Герцеговинаның австро-венгрлік аннексиясына қарсы күресті, оны неміс этносының мүдделеріне жасалған сатқындық деп айыптады. Сөз сөйлегенде ол: "Германияның тәждік провинцияларынан көбінесе естілетін дауыс: «Егер біз Германия Рейхіне жатсақ және Босния мен оның айналасындағылардан арылсақ!»" деді. 1879 жылы министр-президент Эдуард Тааффе тағайындалғаннан кейін жағдай одан да шиеленісті болды. Ирланд тегінен шыққан австриялық ақсүйек Тааффе, католик, монархист және азшылықтарды қолдайтын саясатымен Шёнер мен оның жақтастарын ашуландырды, олар Тааффеді «немісқарсы» деп айыптады. 1882 жылы Шёнер, Виктор Адлер және Генрих Фридюнг, империя саясатындағы маңызды күшке айналған австро-герман ұлттық қозғалысының «либералды емес, діни емес, ұлттық» деп мақтан тұтқан Линц бағдарламасын жасады. Бағдарлама авторы Галисия, Буковина және Далмация тәждік жерлеріне толық автономия беруді немесе оларды Венгрия Корольдігіне беруді ұсынды. Олар Австрияның Венгриямен одағын ортақ монархқа дейін төмендетуді, басқа әкімшілік немесе заңнамалық салдарлар болмауын талап етті. Сонымен қатар, неміс тілі Австрияның жалғыз ресми тілі болып қалуы керек еді, Богемия мен Моравиядағы чехтер күштеп германизациялануы керек еді, ал конституцияға қосылатын кеден одағы Австрия мен Гогенцоллерндер әулеті басқаратын Германия империясы арасындағы байланысты нығайтуға тиіс еді. Қызығы, бұл манифест поляк, венгр және хорват ұлтшылдарының армандарымен үндесті. Алайда, манифест авторларының славяндарға қарсы көзқарастары олардың манифестінен алынған келесі үзіндіде жақсы көрінеді: «Біз Австрияны славян мемлекетіне айналдыруға жасалған барлық әрекеттерге қарсымыз. Біз неміс тілін ресми тіл ретінде сақтау үшін және федерализмнің кеңеюіне қарсы күресу үшін агитацияны жалғастырамыз [Біз Германиямен одақтың және империяның қазіргі сыртқы саясатының берік жақтастарымыз».
Антисемитизмді қабылдау
1880 жылдары Шёнер өзінің неміс австриялықтары үшін күресін еврейлерге қарсы күрес деп санады. Мансабының шыңына жеткенде ол оңшыл саясаткерге айналды. Шёнер діни нанымды ескермей, еврейлерге қатыгездікпен қарсы тұратын саяси философияны қалыптастырды. Оның үгіт-насихат жұмысы 1881 жылдан бастап, Ресей империясындағы қырғындар кезінде еврей босқындары келгеннен кейін күшейді. Ол «пайдакүнем халықаралық еврейлердің» ықпалын қатты сынады және 1885 жылы Линц бағдарламасына арийлік тармақ қосты, бұл Адлер мен Фриджунг арасындағы түпкілікті жарылысқа әкелді. Шёнердің тәсілі неміс ұлттық студенттік бірлестіктері (Burschenschaften) және Цислейтания Австриясындағы көптеген ұйымдар үшін үлгі болды. Өз кезегінде, Теодор Герцль сияқты еврей белсенділері сионизм идеясын қабылдай бастады. Шёнердің авторитарлық билеуі, халықтық ынтымақтастығы, ұлтшылдығы, пангерманизмі, славяндыққа қарсылығы және католицизмге қарсылығы көптеген веналықтарға, әсіресе жұмысшы табына ұнады. Бұл оны Австриядағы ықпалды саяси тұлғаға айналдырды және ол өзін неміс австриялықтарының көшбасшысы деп есептеді. Австрияның білім министрлігі мектептер мен колледждерде пангермандық символдарды қолдануға тыйым салғаннан кейін, Шёнер неміс австриялықтарын көк жалбыз гүлдерін (неміс императоры I Вильгельмнің сүйікті гүлі ретінде танылған) түймелеріне тағуға, сондай-ақ неміс ұлттық түстеріндегі (қара, қызыл және сары) кокадалар тағуға шақырды. Бұл олардың неміс екендігіне деген мақтаныштарын білдіріп, көпұлтты австро-венгр империясын мойынбұрудың жолы болды. Көптеген австриялық пангермандықтар сияқты, Шёнер де австро-венгр империясының таратылуына және Германиямен қосылуға үміттенді. Шёнердің қозғалысының қатаң талаптары болды: мүшелері тек неміс болуы керек еді; мүшелердің еврей немесе славян туыстары немесе достары болмауы керек еді, ал кез келген мүше үйленер алдында «арий» тегін дәлелдеуі және денсаулық кемшіліктеріне тексерілуі керек еді. Басқа пангермандық қозғалыстар да еврейлерді және көбінесе славяндарды қуумен бірге соған ілесіп кетті. Шёнердің жақтастары оны «Фюрер» деп атады, ал ол және оның ізбасарлары «Хайл» сәлемін қолданды, бұл Гитлер мен нацистер кейінірек қабылдаған нәрселер. Шёнер мен оның ізбасарлары жаз және қыс айларында жиі жиналып, неміс тарихын тойлап, неміс әскери әндерін тыңдайтын. Шёнер өзінің ізбасарларына немістер мен еврейлер арасындағы шайқасқа дайындалуға кеңес берді. Ол: «Егер біз еврейлерді қумайтын болсақ, біз немістерді қуамыз!» деді. 1888 жылы Шёнер еврейге тиесілі газет кеңсесін тоналаған және газеттің қызметкерлеріне неміс императоры I Вильгельмнің өлімі туралы ерте хабарлағаны үшін шабуыл жасағаны үшін уақытша түрмеге қамалды. Оның шабуылы оның танымалдылығын арттырып, партия мүшелерінің Австрия парламентіне сайлануына көмектесті. Алайда, түрме жазасы оның абыройын ғана емес, парламенттегі мандатын да жоғалтуына әкелді. Шёнер 1897 жылға дейін Императорлық кеңеске қайта сайланбады, ал Вена мэрі Карл Люгер және оның Христиандық-әлеуметтік партиясы сияқты бәсекелестер оның беделінің төмендеуінен пайдаланып, алға шықты. Шёнер 1900 жылдың қаңтар айында католик шіркеуінен шығып, лютеран дінін қабылдады.
Саяси мансабының аяқталуы
1897 жылы Шёнерер Цислетанияның президенті Казимир Феликс Граф Бадениді қызметтен шығаруға көмектесті. Бадени Австрия бақылауындағы Богемиядағы мемлекеттік қызметкерлердің чех тілін білуі тиіс екенін жариялаған болатын, бұл көптеген богемиялық неміс тілділердің, олардың көпшілігі чех тілінде сөйлей алмаса да, мемлекеттік жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Шёнерер бұл жарлыққа қарсы жаппай наразылықтар ұйымдастырып, парламент отырыстарын бұзды, нәтижесінде император Франц Иосиф Бадениді қызметтен босатуға мәжбүр болды. Осы жылдары, Kulturkampf Империялық Германияны бөліп тұрғанда, Шёнерер Los von Rom! ("Римнен алыс!") қозғалысын құрды, ол Австрияның барлық неміс тілді католиктерін лютерандық протестантизмге немесе кейбір жағдайларда Ескі католик шіркеулеріне өтуге шақырып, қолдау көрсетті. 1901 жылы Шёнерердің партиясынан 21 депутат парламентке өтіп, оның ықпалы арта түсті. Бірақ оның қатал көзқарастары мен мінезі салдарынан оның беделі мен мансабы тез құлдырады. Оның партиясы да қиындыққа тап болды және 1907 жылға қарай дерлік толыққанды ыдырап кетті. Алайда, оның көзқарастары мен философиясы, сондай-ақ агитатор ретіндегі шеберлігі Гитлер мен нацистік партияға үлкен әсер етіп, шабыт берді.
Өлім
Шёнрер 1921 жылғы 14 тамызда Төменгі Австриядағы Цветль қаласының жанындағы Розенау сарайында қайтыс болды. Ол қазіргі Шлезвиг-Гольштейн, Солтүстік Германиядағы Фридрихсрухтағы, Лауенбургтағы өз иелігінде Бисмарктің мавзолейінің жанына жерленуді өтінген.
Қабылдау
Ханна Арендт өзінің "Тоталитаризмнің шығу тегі" атты кітабында Георг Шенерерді Адольф Гитлердің "рухани әкесі" деп сипаттады.