Кіріспе

Джоанн Харрис романы (1999)

«Шоколад» – Джоанн Харрис жазған 1999 жылғы роман. Онда жас, жалғыз ана Вианна Рошердің тарихы айтылады. Ол Францияның Ланскене-су-Таннес ауылына Ұлы оразаның басында алты жасар қызы Анукпен бірге келеді. Вианна шіркеудің қарсысындағы алаңда орналасқан «La Céleste Praline» шоколадханасын ашу үшін келген. Ораза мен тәубеге берілудің дәстүрлі маусымында ол келетін ауыл тұрғындарының өмірін мейірімділік, инабатсыздық және сәл сиқыр арқылы өзгертеді. Бұл ауылдың дін қызметкері Франсис Рейно мен оның қолдаушыларын қынжырлатады. Шиеленіс күшейген сайын, қоғамдағы бөлініс те артты. Құрбан айт мерекесі жақындағанда шіркеудің қағидалары шоколадтың құмарлығына қарсы қойылады, ал Франсис Рейно мен Вианна Рошер арасында сөзсіз бетпе-бет кездесу болады. Харрис кейіпкерлердің біразының өміріндегі адамдардың ықпалымен жазылғанын айтты: оның ұлы жас Ануктің прототипі болды, соның ішінде оның ойдағы қоян – Пантуфль. Харрис өте бекем мінезді және тәуелсіз әжесі Вианна мен қарт Арманды сомдауда үлкен әсер етті. «The Lollipop Shoes» – алғашқы жалғасы 2007 жылы Ұлыбританияда жарық көрді (2008 жылы АҚШ-та «The Girl with No Shadow» деген атпен шықты), ал 2012 жылы екінші жалғасы «Peaches for Monsieur le Curé» деп аталды (АҚШ-та «Peaches for Father Francis»), одан кейін 2019 жылы үшінші бөлімі – «The Strawberry Thief» жарық көрді.

Сюжет

Вианна Рошер қызы Анукпен бірге Францияның Ланскене-су-Таннес деген кішкентай ауылына келеді. Карнавалдың соңғы күндері олар "жел" арқылы "La Céleste Praline" шоколадханасын ашуға жеткізіледі. Ауылдың діни қызметкері Франсис Рейно олардың келуіне таңғалады, себебі ораза жаңа ғана басталған еді, бірақ оның шатасуы тез ашуға айналады, өйткені Вианна қауіпті нанымдар ұстанатынын, шіркеуге бағынбайтынын және өзінің "қойындысына" басшылық ету керек деп санайтын жазбасыз ережелерді елемейтінін түсінеді. Оның жеке ойларынан Вианна сиқыршы екенін білеміз, бірақ ол бұл сөзді қолданбайды. Ол анасымен бірге бір қаладан екінші қалаға көшіп-қонып жүрді. Анасы қызына да осындай еркіндікке деген қажеттілікті сіңіруге тырысты, ол көбірек әлеуметтік және икемді болды. Олар сыйлықтармен дүниеге келген, және өмір сүру үшін "үй сиқырын" пайдаланды. Вианна өмір бойы "Қара адамнан" қашады, бұл оның анасының халық әңгімелерінде қайта-қайта кездесетін мотив. Анасы қатерлі ісікке шалдығып қайтыс болғаннан кейін, Вианна қара адамнан және желдің құпия күшінен қашып, қалыпты өмір сүруге тырысады. Шоколадхана – оның ертедегі арманы. Оның тамақ дайындауға қабілеті жоғары және сүйкімді мінезі бар. Ол клиенттеріне енуге және көмектесуге тырысады. Ол Арманде, Гийом және Нарсис сияқты тұрақты клиенттер тобын құра бастайды, және Рейноның наразылығына қарамастан, бизнесі жабылмайды. Рейно Вианнаны қаладан қуғысы келеді және ол әр жексенбіде шіркеуде оның туралы айтады. Кейбіреулер қашықтап кетеді, бірақ ол ұзаққа соқпайды. Оның оған қарсылығы жеке соғысына айналады. Олардың арасындағы шиеленіс күшейгенде, екі ондай өзен цигандарының тобы, қажырлы және сабырлы Ру басшылығымен, жақын жердегі өзенге қайықтарын тікелей тоқтатады, ал Вианна және басқалар оларды құшақтап алады, ал Рейно олардың "әдепсіз" және "күнәлі" өмір салтына қарсы шығады. Рейно ауылдағы көптеген кәсіпорындарды цигандарға қызмет көрсетуден бас тартуға көндіреді, бірақ Вианна оларды қарсы алып, топтың бірнеше мүшесімен, атап айтқанда Ру, Зезетте және Бланшпен достық қарым-қатынас жасайды. Олар оны өзен жағасындағы өздерінің тойларына шақырады. Алайда, мырза Мускат бензинге от қойғаннан кейін олардың көпшілігі өзен бойымен жылжуға мәжбүр болады, ал Ру жақын маңдағы қираған үйлердің бірінде қоныстанады. Ол Вианна, Арманде және Нарцис үшін кездейсоқ жұмыстар істей береді, сондай-ақ Зезетте мен Бланшпен бірге Армандедің туған күніне келеді. Арманде сол түні ұйқыда қайтыс болады, ал Вианна мен Ру барлығы үйге кеткеннен кейін бақта жақындыққа түседі. Вианна сонымен қатар Пасха жексенбісінде өтетін "Шоколад фестиваліне" дайындалуға көп уақыт пен күш жұмсайды, оған зорлық-зомбылық көрген күйеуінен кетуге көндірілген Жозефина көмектеседі. Фестиваль өтетін таңертең Рейно дүкенге кіріп, терезедегі көрмені бүлдіреді, бірақ Вианна оны жертөледегі сыйлық қораптарына жете алмай тұтқынға алады. Фестиваль үлкен жетістікке ие болып жалғасады.

Кейіпкерлер

Вианна Рошер, Ануктың жалғыз басты анасы Ласквеннет су лес Танне ауылына келіп, оразаның басында шоколадхана ашады. Ол орташа әйелден биік, қара қырлы шашы, "көздесі жоқ қара көздері", тік маңдайлары бар, егер оның аузының қызықты қиялы болмаса, оның бетін қатал етер еді, сәл үлкен. Оның сүйікті хош иісі - мимоза. Ол Анукты қатты жақсы көреді және оның ең үлкен қоры - олардың бөлініп кетуі, бұл оның қайтыс болған анасының бала кезінде Вианнадан бөлініп кету қорқынышын бейнелейді. Ол мейірімді, сүйкімді, бірақ қасарысқан, өзінің сенімдерін жұмсақ, бірақ берік түрде қорғайды. Сонымен қатар ол адамдарға жақсы қарайтын, интуициясын жақсы білетін адам. Әңгіменің соңында ол Рукстан жүкті екенін біледі, бірақ олар баланы бірге өсірмейді. Франсис Рейно, ауылдың отыздан асқан діни қызметкері. Ол Вианна мен оның қызын қаладан кетуге мәжбүрлейді, өйткені оның дүкені орынсыз және қалаларға жақсырақ сәйкес келеді деп санайды. Ол әйел шайтанның көмекшісі деп ойлайды. Ол өзінің алдыңғысы Пьер Мишельдің және балалық шақтағы қиындықтарының әсерінен өзінің сеніміне фанатикалық және пуритандық көзқараспен қарайды. Ол өзін құрмет тұтады, кейде оны менмендікпен шатастырып, ережелерді ұстанғандықпен және өзін моральдық күш пен ақыл-ой жағынан жоғары деп санайды, ол өзінің мойындауында ренжіген қарама-қайшылықпен байқағандай. Анук Рошер - Вианнның алты жасар қызы. Алдын ала ойластырылған бала, оның анасы да көретін, Pantoufle деп аталатын ойдағы жануар досы бар. Ол басқа балалармен бірге өзеннің жанында жиі ойнайды. Жозефина Мускат, Пол Мари Мускаттың әйелі. Кітаптың басында ол күйеуінің үнемі қатыгездікпен қарауының нәтижесі болып табылатын үндемейтін қорқынышты тұлға. Ол Вианнаның достық қарым-қатынасын ұсынғаннан кейін үміттенуді бастайды, ақырында күйеуін тастап кетеді. Вианна оған жұмыс және шоколадханада тұруды ұсынады, егер ол қаладан кетсе, ол ешқашан қашуды тоқтатпайтынын айтады. Оның басшылығымен Жозефина өзгеріп, күштірек, өзіне сенімдірек және сүйкімдірек болады. Пол Мари Маскат, Жозефинаға үйленген, оны қызметші ретінде пайдаланған. Ол қызын жиі ұрып-соғып, ішімдікке де құмар. Әкесінің басшылығымен ол қатыгез мінез-құлық дамытады, ол кек алу қажеттілігімен бірге Рудың қайығын өртеп жіберді. Арманде Воазин, сексеннің басында жүрген Каролина Клермонттың анасы. Вианнаның келуінің қандай өзгерістер әкелетінін бірінші болып болжаған. Ол Вианнаның да сиқыршы екеніне сенді, бірақ Вианна бұл сөзбен келіспейді. Олар достыққа айналады, өйткені олардың мінез-құлқы мен рух еркіндігі ұқсас. Вианна Арманға немересі Люкпен қайта байланысуға көмектеседі, ал Арман Вианнаға Рейноның күшті уағыздарының бірінен кейін көмектеседі. Оның ішкі киімге және Рембоның поэзиясына деген махаббаты бар. Ол өте жақсы альпинист болған кезде, жиі ағаштардан өтіп бара жатқандарға заттарды лақтыратын. Ол Рейноға және оның соқырлықпен соңынан еріп жүрген кейбір ауыл тұрғындарына қатты жек көрініс танытады, оларды "библиялық топтар" деп атайды. Ол диабетпен ауырады, оны мойындаудан бас тартады және дұрыс емдеуден бас тартады, тіпті диабеттік комаға түсіп қалғаннан кейін де, ол диабеттік ретинопатияға шалдыққан және айналасында жүру үшін таяқ қажет болған сәтке дейін шоколадты күнделікті жейді. Каролина Клермонт, "Киелі кітап фанаттарының" бірі. Анасымен қарым-қатынасы нашар, нәтижесінде Люкке әжесін көруге тыйым салынды. Ол беткей және қаскөй, Армандеге тым көп көңіл бөледі, бұл соңғысы жек көретін факт. Ол басқалардың қателіктерін тез айтады, бірақ өз қателіктерін емес, ол өте сирек бірдеңе жасайды, бірақ бірдеңе күтеді. Люк Клермонт, Кэролайн Клермонттың он үш жасар ұлы, оны ол маңдайға түйіп тәрбиеледі. Люктің қараңғылық пен әсемдікке деген құмарлығы бар, ол оны анасының көңілін қалдырмаудан қорқып жасырады. Ол кекеш, бірақ әжесінің жанында және тойда ішіп жүрген кезде кекештік азаяды. Гийом, қарт мырза, өзінің ауру иті Шарлиге адал. Нарцисс, жергілікті фермер мен гүл сатушы. Рукс, қызыл шашты өзен циган, Вианнаның туа біткен баласының биологиялық әкесі. Зезетте мен Бланш, өзен цигандары.

Қабылдау

Ол 2000 жылы Creative Freedom Award, ал 2001 және 2012 жылдары Whittaker Gold and Platinum Awards сыйлықтарын жеңіп алды, Ұлыбританияда миллионнан астам данасы сатылды. Бұл кітап Whitbread Prize және Scripter Award (2001) сыйлықтарына іліккен. "Литературный обзор" журналына жазған мақаласында София Уотсон: "Бұл ең жақсы кітап па?" – деп сұрады. Одан әрі: "Бұл шынымен тамаша кітап, менің қызметім барысында көп жылдар бойы оқыған ең жақсы кітаптарымның бірі. Джоан Харрис жазушының барлық мақсатына ешқандай күш жұмсамай-ақ жетеді." – деді. Чарльз де Линт романды жоғары бағалап, "Харрис прозасы – табиғи ләззат" десе, ал "Шоколадты" "Су сияқты шоколад" романымен салыстырды. Бірақ Kirkus Reviews оны "асыра тәтті" деп сипаттады.

Орнату

Lansquenet sous Tannes ауылы – Францияның оңтүстік-батысындағы Герс аймағындағы құрамындағы ойдан шығарылған ауыл. Джоан Харрис романдарының ішінде кездеседі. Гароннаның саласы – Танес өзенінің жағасында орналасқан, бұл елді мекен «Тулуз бен Бордо арасындағы қарбалас жолдағы шағын нүкте» деп сипатталады. Жүздей адам тұратын шағын ауылдық қауым, «Шоколад» романының, сондай-ақ Харрис авторлығындағы «Қарақат шарабы» және «Мсье Ле Куреге шабдалы» романдарының оқиға ортасы. Лансквенет су Таннның Нерак қаласының негізінде жазылғандығына қатысты деректер бар, ол Баиз өзенінің жағасында орналасқан, Харрис бала кезіндегі жазғы демалысын өткізген және Вианн деген кішкентай елді мекенге жақын жерде жатыр. Лансквенет су Танн атауының мағынасы екіұшты. «Лансквенет» сөзі ежелгі карта ойынына сілтеме жасайды. Ал «Sous Tannes», яғни «Танес астында» сөз тіркесі француз тіліндегі «soutane» – дін қызметкерінің киімімен дыбыстас келеді. Бұл «Шоколад» кітаптарында бейнеленген қауымның консервативті, католиктік сипатына жасалған сілтеме болуы мүмкін. Лансквенет – сырттан келген адамдарға жабық, біріккен қауым, қаңқу және шіркеудің билігінде. Тұрғындарының көп бөлігі зейнеткерлер, ал жастар жұмыс іздеп қалаларға қоныс аударған. Бұл ежелгі бекініс және өзінің тарихынан қалған қорғаныш көзқарасын сақтап қалған. Сырттан келгендерге көңіл бөлмейді, ескі реніштер сақталады, көрші ауылдардың тұрғындары дәстүрлі жаулар ретінде қарастырылады. «Мсье Ле Куреге шабдалы» романында да марокколық иммигранттардың қауымдастығының жаңа салты мен әртүрлі діни сенімдері шиеленіс тудырады. Лансквенет Харрис оқырмандарының арасында үлкен қызығушылыққа ие. 2012 жылғы шілдеде «Telegraph» газетіне жазған мақаласында ол Лансквенетке деген өзінің құрметін, сондай-ақ оқырмандарының құрметін айтты, олардың көпшілігі оған осы жерді тапқандарын және оның бар екенін білгендерін жазды.

Фильмге бейімделу

Фильм 2000 жылы шықты, режиссері Лассе Холлстрем, ал басты рөлдерді Джульетта Бинош, Джуди Денч, Альфред Молина, Лена Олин және Джонни Депп сомдады. Ол 8 BAFTA және 5 «Оскар» сыйлығына ие болды.

Жалғасы

Шоколад романның жалғасы, "Лолипоп аяқ киімдері" (АҚШ-та "Көлеңкесі жоқ қыз" деп қайта аталды) 2007 жылы жарық көрді. Вианнаның оқиғасының келесі бөлімі, "Мырза Пасторға шабдалы" (АҚШ-та "Әке Франциске шабдалы" деп аталады) 2012 жылы жарық көрді, ал одан кейін 2019 жылы "Жеміс ұрысы" басылып шықты.