Кіріспе

Көздерді сынау теориясына сәйкес, Еврей Библиясының көп бөлігіне негіз болған көздердің бірі – Деутерономист, қысқартылған түрі Dtr немесе D, Деутерономия кітабының негізгі тарауларының (12–26) негізінде жатқан бастапқы құжатты, немесе Деутерономияның барлық тарауларын, сондай-ақ Ешуа, Сотшылар, Самуил, Патшалар және Еремия кітабының Деутерономистік тарихын жазған кең ауқымды "мектепті" білдіруі мүмкін. "Деутерономикалық" және "Деутерономистік" сөздері кейде бір-бірін алмастыра қолданылады; егер олар ажыратылса, онда біріншісі Деутерономияның өзегіне, екіншісі – бүкіл Деутерономия мен тарихқа қатысты. Деутерономист – Еврей Библиясының көп бөлігіне негізделген деп анықталған көздердің бірі. Көздерді сынаумен айналысатын ғалымдар арасында, Деутерономия және Деутерономистік тарих Жаратылыс, Шығу, Леуіліктер және Сандар кітаптарынан (кейде "Тетратех" деп аталатын Тораның алғашқы төрт кітабы, оның деректері діни қайнар көзі және Яхвист) және Тарих кітаптарының тарихынан тәуелсіз пайда болды дегенге жалпы келісім бар. Көптеген ғалымдар оның барлық немесе көп бөлігін Бабилондық жер аудару кезеңіне (б.з.д. 6 ғасыр) жатқызып, оны Тетратех пен Еремияның редакциялық жұмыстарымен байланыстырады.

Өмірбаян

20 ғасырдың ортасынан бері ғалымдар Девтономистерді ауылдық левилер (рухани қызметкерлердің кіші тобы) немесе Солтүстік Израиль патшалығының дәстүріндегі пайғамбарлар, немесе патша сарайындағы даналар мен хатшылар ретінде көзге елестетті. Жақындағы зерттеулер осы кітапты барлық аталған топтармен байланыстырады, ал Девтономизмнің пайда болуы мен дамуы әдетте былай сипатталады: 722 жылы Ассирияның Израильді (солтүстік патшалықты) жоюынан кейін, босқындар Яһудаға оңтүстікке қарай келді, өздерімен бірге дәстүрлерді, ең бастысы – Яхве жалғыз Құдай екендігі және Оған ғана құлшылық ету керек деген ұғымды әкелді, бұл бұрын белгілі емес еді. Осы жаңа идеялардың ықпалына түскендердің арасында Иерусалимдегі әкімшілік элитасын құраған жер иелері аристократия (Киелі кітапта «жер халқы» деп аталады) болды. 640 жылы Яһудада Амон патша өлтірілген кезде дағдарыс туды. Аристократия төңкеріс талпынысын басып, көшбасшыларын өлтіріп, Амонның сегіз жасар ұлы Жосияны таққа отырғызды. Бұл кезде Яһуда Ассирияның қарауындағы мемлекет болды, бірақ Ассирияның күші күрт және күтпегендей төмендеді, бұл Иерусалимде ұлтшылдықтың жаңаруына әкелді. 622 жылы Жосия реформа бағдарламасын бастады, ол 5–26-тарауларды қамтитын Девторономияның ерте нұсқасына негізделген, Яһуда мен Яхве арасындағы келісім-шарт ретінде жасалған, онда Яхве Ассирия патшасын алмастырды. 7 ғасырдың соңына қарай Ассирияның орнын жаңа империя – Вавилон басты. 586 жылы Вавилондықтардың Иерусалимді қиратуының және одан кейінгі жер аударудың ауыр салдары трагедияның мәні туралы терең теологиялық ойларға әкелді, ал Девторономикалық тарих түсіндірме ретінде жазылды: Израиль Яхвеге адал болмады, ал жер аудару – Құдайдың жазасы. 540 жылға таман Вавилон да күрт құлдырады, ал оның орнына келе жатқан Ахеменидтер империясы оны бірте-бірте басып алды. Вавилондық үстемдік аяқталуға жақын болғандықтан, Девторономияға жаңа кіріспе қосылып, тарих кітаптарына жалпы теологиялық кіріспе ретінде тіркелді. Соңғы кезең – 539 жылы Вавилонның парсыларға жеңілуінен кейін бірнеше қосымша заңдардың қосылуы және тұтқындардың бір бөлігінің (іс жүзінде, тек аз ғана бөлігінің) Иерусалимге оралуы.

5 - жазба

Ескерту заңдары б.з.д. 7 ғасырдан бастап б.з.д. 5 ғасырдың басына дейін дамыған күрделі процесс арқылы қалыптасты. Онда тарихи кіріспе, әубасты, Ескерту заңдары, одан кейін ізгі тілектер мен қарғыстар және қорытынды бөлімдер бар. Заң кодексі (12–26 тараулар) кітаптың негізгі бөлігін құрайды. 2 Патшалар кітабының 22–23 тарауларында Жосия патшалығы кезінде ғибадатханада «Заң кітабының» табылуы туралы айтылады, ол көбінесе осы кодекспен байланыстырылады. Патшалар кітабындағы оқиға бойынша, кітап оқылғаннан кейін Жосия бірқатар діни реформаларға кірісіп, осы бағдарламаны растау үшін жазылған деген пікір бар. Дегенмен, заңдардың кем дегенде бір бөлігі Жосиядан бұрынғы кезеңде жасалғаны қабылданған. Ал тарихи кіріспе (1–4:43 тараулар) одан кейін қосылып, Ескерту заңдарын бүкіл Ескерту тарихына (Ескертуден Патшаларға дейін) кіріспе етіп айналдырды.

Дүйіртаулық тарихы

Бұл терминді 1943 жылы неміс библия ғалымы Мартин Нот Ешуа, Сотшылар, Самуил және Патшалар кітаптарының шығу тегі мен мақсатын түсіндіру үшін қолданды. Оның пікірінше, бұл б.з.д. VI ғасырдағы бір автордың/жинақтаушының жұмысы, ол соңғы оқиғаларды (Иерусалимнің құлауы мен Вавилонға жер аударылуын) Құдай туралы ілім мен Заң кітабының тілімен түсіндіруге тырысты. Автор өзінің деректерін қатаң пайдаланды, Ешуаны құдайдың басшылығымен жасалған ұлы жаулау ретінде, Сотшыларды бүлік пен құтқарылудың айналымы ретінде, ал патшалардың тарихын Құдайға бағынбаудың салдарынан туындаған қайта-қайта болатын апат ретінде бейнеледі. 1960 жылдардың соңында Ноттың бастапқы тұжырымдамасын өзгертетін бірнеше зерттеулер басталды. 1968 жылы Франк Мур Крос маңызды түзету жасады, бұл тарих алғаш рет б.з.д. VII ғасырдың соңында патша Жосияның реформа бағдарламасына үлес ретінде жазылғанын (Dtr1 нұсқасы) және кейін Ноттың VI ғасыр авторы оны қайта қарап, жаңартқанын (Dtr2) көрсетті. Dtr1 Израиль тарихын Еробоғам I-нің (Бет-Эл мен Данда ғибадат ету үшін алтын бұзаулар орнатқан) күнәлі солтүстік патшалығына және адал патша Давид билік еткен, қазірде әділ Жосия патшалықты реформалап жатқан ізгі Яһудаға Құдайдың үкімін салыстырды. Вавилон тұсындағы Dtr2 Dtr1 тарихын бұзылған келісім туралы ескертулермен, күнәлі (Dtr2 пікірінше) Яһудаға тиесілі жаза мен жер аударылумен толықтырды. Кросстың «екі редакциялық жұмыс» моделі ең көп қабылданған модель болып табылады, бірақ көптеген еуропалық ғалымдар Рудольф Сменд пен оның шәкірттері ұсынған балама модельді артық көреді. Бұл тәсіл Ноттың тарихты 6-ғасырда жазуды дұрыс тапқанын, бірақ бастапқы жазудан кейін қосымша редакциялық жұмыстар жасалғанын, соның ішінде «номистикалық» (грек тіліндегі «заң» сөзінен) немесе DtrN қабаты және пайғамбарларға қатысты қосымша қабат (DtrP) болғанын көрсетеді. Бір кезде Деутерономикалық тарихтың болуы Киелі кітапты зерттеуде «канондық» мәртебеге ие болды. Алайда 2000 жылы Гари Н. Кнопперс «соңғы бес жылда түсіндірушілердің саны Ноттың классикалық зерттеуінің негізгі қағидаларына күмән келтіріп отырғанын» атап өтті.

Еремия және пайғамбарлық әдебиеттер

Еремия кітабындағы прозалық уағыздар Дүйсенбілік тарихқа ұқсас, бірақ одан ерекше стиль мен көзқараспен жазылған. Ғалымдар кітаптың қанша бөлігі Еремияның өзіне, ал қаншасы кейінгі шәкірттеріне тиесілі екендігі туралы пікірде келіспейді. Бірақ швейцариялық ғалым Томас Рёмер жақында Еремия кітабының екі Деутерономикалық "өзгерісін" (редакциясын) анықтады, бұл өзгерістер көшпенділік аяқталуынан бұрын (б.з.д. 539 жылға дейін) болған. Бұл процесске Амос пен Осияның пайғамбарлық кітаптары да қатысты. Киелі кітапта Деутерономикалық еңбектердің "авторлары" туралы айтылғанда, Еремия пайғамбар Барух сияқты хатшыларды өз мақсатына жету үшін пайдаланғандығы көрсетілген. Сондай-ақ, Деутерономикалық тарих ешқашан Еремияны есімдерімен атамайды, және кейбір ғалымдар "Еремия" деутерономистерінің "DtrH" деутерономистерінен өзгеше топ екенін, олардың мүдделерінің қарама-қарсы болғанын айтады.

Деутерономизм (Деутерономистік теология)

Ескі өсиеттің Құдай сөзі (Деутерономия) ізраилдіктер мен Яхве арасындағы келісім (шарт) ретінде қарастырылады. Яхве ізраилдіктерді өз халқы ретінде таңдап алды ("сайлап алды") және Израильден Оның заңы бойынша өмір сүруін талап етеді. Израильдің теократиялық билігі Яхвеге тиесілі. Заң барлық биліктерден, патшалардан және патшалық шенеуніктерден жоғары тұрады, ал пайғамбарлар заңның сақшылары болып табылады: пайғамбарлық – Мұса арқылы берілген заңның нұсқаулығы, ал Мұса арқылы берілген заң – Құдайдың еркінің толық және жеткілікті аяны. Деутерономикалық тарих Израильдің табыстарын және сәтсіздіктерін адалдықтың (табысқа жеткізетін) немесе мойынсұнбаушылықтың (сәтсіздікке әкелетін) нәтижесі ретінде түсіндіреді. Израиль патшалығының Ассириялықтар (б.з.д. 721 ж.) және Яһуда патшалығының Вавилондықтар (б.з.д. 586 ж.) тарапынан жойылғаны – Яхведің жалғасқан күнәлары үшін салған жазасы. Құдай сөзінде (Деутерономия) құлшылық "Құдай Ие таңдайтын жерде" орталықтандырылуы керек делінеді; Құдай сөзінде (Деутерономия) бұл жердің қайда болатыны нақты айтылмаған, бірақ Патшалар кітабында бұл Иерусалим екені анықталған. Жат жұрттықтар жесірлер мен жетімдерге көрсетілетін қамқорлықпен бірге жиі еске алынады. Сонымен қатар, жат жұрттықтарды сүю туралы нақты міндеттеме бар.

Жалпы

Ауслоу, Ханс, "Девтерономист тарихы". Жаратылыс – Сандар кітабын тарихи-сын тұрғысынан зерттеуде Девтерономистің рөлі (Ескі өсиет зерттеулері, 67), Лейден, Нидерланды – Бостон, Массачусетс: Брилл, 2015. Готвальд, Норман, Стивен Л. Куктың "Киелі кітап Яхвизмінің әлеуметтік тамырлары" еңбегіне шолу, Киелі кітап қоғамы, 2004.