Кіріспе

Жақып еретик – бұл 2-ші ғасырдағы еретик (ивритше мин) есімі. Оның іс-әрекеттері Тосефта мен Талмудтың бірнеше бөлімдерінде ерестікпен күресуге қатысты заңдарды түсіндіру үшін мысал ретінде келтірілген (минут).

Жақып жыланның шағылысуынан айығу үшін келеді

Тосефта Чуллин 2:22 23-те Рабби Елеазар бен Дамманың жылан шаққандығы туралы айтылады. Жақып оны Ешу бен Пандера есімінен емдеуге келді. Раввин Исмаил Рабби Елеазарға Жақыптың емдеуіне рұқсат жоқ екенін ескертеді; Рабби Елеазар емдеуге рұқсат бар деп талап етеді, бірақ дәлел келтірер алдында қайтыс болады. Раввин Исмаил Рабби Елеазардың заңды бұзудан бұрын өлгеніне қуанғанын айтады және Екклесиаст кітабынан 10:8 аятты келтіреді: "Қоршауды бұзған адамды жылан шағады". ("Қоршау" – даналардың яһудилерді қасаңдықпен заңды бұзу қаупінен сақтау үшін қабылдаған ережелері. Көбінесе, яһудилерге өмірді сақтау үшін заңды бұзуға рұқсат беріледі; бірақ мұнда Раввин Исмаил адамның минимен (дінсіздермен) сөкелесуден гөрі өлгені дұрыс екенін үйретеді.) Иерусалим Талмуды Авода Зара 2:2 IV. I және Вавилон Талмуды Авода Зара 27б Хулин 2:22 23-тегі оқиғаға ұқсас баяндама береді.

Жақып аяққа дәрі дайындап жатыр

Авода Зара 28а Вавилон Талмуды жоғарыда айтылған мысал туралы әңгімені жалғастырады және тағы да Яковты еске алады. Бұл жолы ол рабби Аббахудың аяғына ем дайындағанын айтады. Осы оқиғадан Яков Мин деген есім алған.

Елиезер бен Хирканның тұтқындалуы

Тосефта Чуллин 2:24-те Рабби Елиезердің бірде тұтқындалып, оған минутпен айып тағылғаны туралы айтылады. Бас судья (гегемон) оны тергегенде, раввин «сотқа сенетінімді» деп жауап берді. Раввин Елиезер бұл сөздерімен Құдайды айтса да, судья оны өзіне қатысты деп түсініп, раввинды босатты. Оқиғаның қалған бөлігі Рабби Елиезердің не үшін тұтқындалғанына қатысты. Раввин Акиваның пікірінше, мүмкін, біреу минимдерден оған минут сөзін айтқан болар, және ол сөз оның көңілінен шыққан. Раввин Елиезер еске алады, шындығында да солай болғанын, ол Сепфорис көшелерінде Сахнин қаласының Якобымен кездескен. Якоб оған Иешу бен Пандераның атынан минут сөзін айтқан, және ол сөз оның көңілінен шыққан. Авода Зара, 16б-17а Вавилон Талмудында Хуллин 2:24-тегі Рабби Елиезер туралы баяндаманы қайталайды және қосымша мәліметтер қосады. Онда Якобтың Ескерту кітабы 23:19-дан: «Құдай Иеңнің киелі үйіне сатылған әйелдің ақысын немесе итке берілген ақысын әкелмей, соның арқасында берген уәдеңді орындама» деген сөздерді келтіргені айтылады. Якоб бұл сөзді Иешу үйреткенін мәлімдейді. Содан кейін Якоб Елиезерден бас діни қызметкерге арналған дәретхана салу үшін сатылған әйелдің ақшасын пайдалануға бола ма деп сұрайды. Раввин Елиезер жауап бермеген соң, Якоб Миқа 1:7-ге сілтеме жасап: «Олар сатылған әйелдердің ақысынан жиналды, енді қайтадан солардың ақысына айналады», – дейді. Осы ілім Рабби Елиезерді қуантқан.

Жақыптың христиандық емші болуын түсіндіру

Қазіргі ғалымдар Талмудтың ең ертедегі нұсқаларында христиан дініне тікелей сілтемелер бар ма, жоқ па деген мәселеде екіге бөлінген. Бір жағынан, Петер Шейфер сияқты ғалымдар Гемараның христиан дініне жасалған дамыған реакцияны қамтитынын көрсетеді, ал екінші жағынан, Даниэль Дж. Ласкер сияқты ғалымдар Талмудтағы христиан дініне жасалған сілтемелерді "жас өскіндер" деп санайды. Сол сияқты, Талмудтағы Исаға жасалған сілтемелерге қатысты да ұқсас пікірталас бар: бір жағынан, Майер (1978) сияқты ғалымдар Талмудқа "Иешу" есімінің енгізілуін христиандық "қоздырылысқа" жауап ретінде кейінірек жасалған түзетулер деп есептейді, ал екінші жағынан, Джозеф Клауснер (1925) Талмуд дәстүрлерінде тарихи Исаның іздерін табуға болатынын дәлелдейді. Талмудтағы осы оқиғалармен байланысты, жазықсыр дін өкілі Цельс баяндаған оқиғалар да бар. 1240 жылғы Париж диспуты мен 1263 жылғы Барселона диспуты кезінде Талмудтағы Исаға жасалған сілтемелер христиандық қудалауға себеп болды. Париждегі Иехиел бен Жозеф, Барселонадағы Нахманид "Иешу" үзінділерінің христиандыққа қатысы жоқ екенін айтып, яһуди қауымын христиандық инквизиторлардан қорғады. Яков бен Мейр (1100-1171) және Яков Эмден (1697-1776) да осы пікірді қолдады. Талмудты цензуралау және өзінен-өзі цензуралау кезінде Адин Штейнсальц христиандық атаулардың Талмудтан шығарылғанын, тіпті олар теріс мағынада болмаса да, байқады. Бүгінде ғалымдар Талмудта Исаға сілтемелердің бар екенін мойындайды, бірақ қай мәтіндер түпнұсқа екені туралы пікірлер әртүрлі. Соңғы кездегі зерттеулерде кейбір ғалымдар Талмудтағы Исаға жасалған сілтемелердің ерте раввиндік-христиандық қарым-қатынастарды күрделі тұрғысынан қарастыратынын айтады. Екінші храм дәуірінде парызшылдар көптеген секталардың бірі болса, аморлар мен танайлар раввиндік иудаизмді иудаизмнің нормативтік түрі ретінде орнатуға тырысты. Раввиндер сияқты, ерте христиандар да яһуди заңдары мен құндылықтарын жаңаша түсіндіру үшін Киелі кітап дәстүрлеріне сүйенді. Раввиндер мен ерте христиандар арасындағы кейде шашыраңқы шекара заңды пікірталас пен ересті ажыратуға мүмкіндік берді. Раввин Джеффри Рубенштейн (Нью-Йорк университетінің еврей және иудаикалық зерттеулерінің профессоры, дін ғылымдарының докторы) және Берклидегі Калифорния университетінің Талмуд профессоры доктор Дэниел Боярин, раввиндер осы шашыраңқы шекараны "Иешу" туралы баяндамалар арқылы шешкенін айтады. Джеффри Рубенштейн Чулин мен Авода Зарадағы жазбалар раввиндер мен христиандық арасындағы екіұшты қарым-қатынасты көрсетеді деп дәлелдейді. Оның пікірінше, Тосефтадағы оқиғалар кейбір яһудилердің христиандарды нағыз емшілер деп сенгенін, бірақ раввиндер бұл сенімді үлкен қауіп деп қарағанын көрсетеді. Авода Зарадағы Вавилон Талмудындағы оқиғаға қатысты доктор Боярин Сеханиялық Яковты христиан уағызшысы деп есептейді және раввин Елиезердің минут үшін тұтқындалуын римдіктердің христиандық дінді ұстанғаны үшін жасаған тұтқындау деп түсіндіреді (мәтінде "еретик" сөзі қолданылады). Басқарушы (мәтінде бас судья сөзі қолданылған) оны сұраққа тартып, раввин "сотқа сенетінін" айтты. Боярин бұл Бәрі-Терістің еврей нұсқасы екенін ұсынады, оны көптеген ерте христиандардың стратегиясына қарама-қайшы қояды, олар салдарына қарамастан өз сенімдерін жариялайды (яғни шейіт болады). Раввин Елиезер Құдай туралы айтса да, басқарушы оның өзі туралы айтып отыр деп түсінді және раввинді босатты. Олардың пікірінше, бұл оқиға 2 ғасырда яһудилер мен христиандар арасындағы байланыс күшті болғанын көрсетеді. Олар "Иешу" туралы оқуды христиандық дінді мазақтау әрекеті ретінде қарастырады. Рубенштейннің айтуынша, осы оқудың құрылымы, яғни Киелі кітаптан алынған дәлелді мәтінді Киелі кітап заңдарына қатысты сұраққа жауап беру үшін пайдалану, раввиндер мен ерте христиандарға ортақ. Алайда, оның қарапайым мазмұны христиандық құндылықтарды мазақтау үшін қолданылған болуы мүмкін. Доктор Боярин бұл мәтінді раввиндердің доктриналық қарсылығына қарамастан христиандармен жиі қарым-қатынас жасағанының мойындауы деп санайды. Саул Либерман ертедегі қолжазбаларды салыстырып, көшіру қателерін анықтағанда Сахниннің дұрыс оқылғанын анықтады.