Кіріспе
1937 жылы түсірілген Франк Капраның "Жоғалған көкжиек" (The Lost Horizon of Shangri La) – 1937 жылы түсірілген американдық шытырман оқиғалы драмалық фантастикалық фильм, режиссері – Франк Капра. Роберт Рискиннің сценарийі Джеймс Хилтонның 1933 жылғы осы аттас романы негізінде жазылған. Фильм бастапқы бюджеттен 776 000 доллардан асып кетіп, шығындарын өтеуге бес жыл кетті. Бұл Columbia Pictures үшін тудырған ауыр қаржылық дағдарыс Капра мен студия басшысы Гарри Кохн арасындағы серіктестікке де, Капра мен Рискиннің достығына да нұқсан келтірді. 2016 жылы Конгресс кітапханасы фильмді "мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізу үшін іріктеді.
Lost Horizon (re released in 1942 as The Lost Horizon of Shangri La) is a 1937 American adventure drama fantasy film directed by Frank Capra. The screenplay by Robert Riskin is based on the 1933 novel of the same name by James Hilton. The film exceeded its original budget by more than $776,000 and took five years to earn back its cost. The serious financial crisis it created for Columbia Pictures damaged the partnership between Capra and studio head Harry Cohn, as well as the friendship between Capra and Riskin. In 2016, the film was selected for preservation in the United States National Film Registry by the Library of Congress as being "culturally, historically, or aesthetically significant".
Сюжет
1935 жылы революциялық көтеріліс батыстықтарды Қытайдың Баскөл қаласындағы әуежайға қашқызуға мәжбүр етеді. Эвакуацияны жазушы, солдат және дипломат Роберт Конвей ұйымдастырады, ол Ұлыбританияға оралып, Сыртқы істер министрі болуға тиіс. Ол Шанхайға бағытталған соңғы төрт эвакуацияланған адаммен бірге ұшып кетеді. Жолаушылардың – палеонтолог Александр Ловетт, әйгілі алаяқ Генри Барнард, өлім аузындағы ащы Глория Стоун және Конвейдің кіші інісі Джордж – ұшқыштары күштеп ауыстырылғанын және ұшақтары қашқындалғанын білмейді. Ұшақ ақырында жанармазы бітіп, Гималайдың тереңдігіне құлайды, қашқындаушы қаза болады. Топты Чанг және оның серіктері құтқарып, суықтан қорғалған, керемет Шангри-Ла шатқалына жеткізеді. Қанағаттанған тұрғындарды құпиялы Жоғары Лама басқарады. Өркениетке оралуға асыққан жаңа келгендердің көпшілігі, Глория сияқты, керемет түрде жазылып кетеді, Шангри-Ланы жақсы көреді. Конвей, әсіресе Шангри-Лада өскен мұғалім Сондрамен танысқанда қатты әсерленеді. Бірақ Джордж пен Мария, сол жерде тұратын тағы бір жас әйел, кетуге бекінеді. Конвей соңында Жоғары Ламамен кездесіп, оның көп жылдар бұрын осы аймаққа келген еуропалық католик діни қызметкері, әке Перро екенін біледі. Шангри-Ланың негізін қалаушының 200 жасқа жуық екені, ол жасаған жұмақтың сиқырлы күштерімен сақталғаны, бірақ қазір өліп бара жатқаны және оны қауіпсіз сақтау үшін заманауи әлемді білетін дана адам қажет екені айтылады. Конвейдің жазбаларын оқыған Сондра оның сол адам екеніне сенді, Лама да оған қосылып, Конвейді қашқызуды ұйымдастырды. Қарлы шал Конвейді өзінің мұрагері етіп тағайындайды да, тыныш қайтыс болады. Джордж Ламаның керемет әңгімесіне сенбейді, сондай-ақ Марияның 20 жаста екеніне қарағанда әлдеқайда үлкен екенін сезінеді. Чанг Марияның 1888 жылы Шангри-Лаға әкелінгенін, сол кезде оның 20 жаста болғанын айтады, яғни қазір 66-67 жаста болуы керек. (Сондра өзінің 30 жаста екенін мәлімдейді.) Махаббат пен адалдық арасында қысылып, Конвей Джордж пен Марияны үйлеріне қайтып бара жатқан жүк тасымалдаушылар тобымен бірге сүйреуге келіседі. Жүк тасымалдаушылар үштікті бірте-бірте тастап кетеді, тіпті оларды көңіл көтеру үшін атып тастайды. Бірақ оқтар жергілікті тұрғындарды көмген қар көшкінін тудырады. Тағы да бірнеше қиын сапардан кейін Мария қарға құлайды. Конвей оны көтеріп, үңгірге апарып жатады. Олар Марияның қайтыс болғанын көреді, оның кеуіп қалған беті оның нағыз жасын көрсетеді. Джордж ақыл-есінен айырылып, өлімге секіреді. Конвей жолын жалғастырады, соңында құлап түседі. Оны тауып, Қытай миссиясына жеткізеді, онда Ұлыбританиядан келген іздеу тобы күтіп тұрады. Оқиғаның салдарынан ол Шангри-Ла туралы есін жоғалтады. Ұлыбританияға қайта оралғанда ол бәрін еске алады, оқиғасын айтады, содан кейін Сингапурде кемеден секіріп түседі. Іздеушілер оны Гималайға дейін қуып жетеді, бірақ одан әрі іздеуге мүмкіндік таппайды. Соңғы сахнада ол Шангри-Лаға апаратын өткелге жетеді.
Өндіріс
Фрэнк Капра Джеймс Хилтонның романын «Бір түндік оқиға» фильмін түсіріп жатқанда оқыған, және ол «Жоғалған горизонтты» келесі жобасы етіп жасауға ниеттенген. Роберт Конвей рөліне алғашқы және жалғыз таңдауы – Рональд Колманның қолжетімсіз болғандықтан, Капра күтуге шешім қабылдады және «Дидс қалаға барады» фильмін түсірді. Гарри Кон фильмге 1,25 миллион долларлық бюджет бөлді, ол сол кезге дейін жобаға бөлген ең ірі сома еді. 1985 жылы Капра ағасы үш жолақты Technicolor жаңа және қымбат болғандықтан, ақ-қара түсті түсіру туралы шешім қабылданғанын айтты, және студия оны пайдалануға мүмкіндік беру үшін фильмнің бюджетін арттыруға дайын болмады. Жоғарғы лама рөлін таңдау туралы жиі айтылатын оқия бар. 56 жастағы зейнеткер актер А. Э. Ансонды сынақтан өткізгеннен кейін Капра оның бұл рөлге өте лайықты екенін шешті. Ол актердің үйіне қоңырау шалып, телефонға жауап берген үй шаруасына Ансонға рөл оның екенін жеткізуді тапсырды. Бірақ көп ұзамай үй шаруасы Капраға қоңырау шалып, Ансон жаңалықты естігенде жүрек талмасынан қайтыс болғанын хабарлады. Кейін Капра 58 жастағы Генри Б. Уолтоллға рөлді ұсынды, бірақ ол түсірілім басталғанға дейін қайтыс болды. Соңында, жасы жағынан қауіпсіздік үшін Капра 45 жастағы Сэм Джаффиді таңдады. Дегенмен, Ансонның рөлге сынақтан өтпегенін көрсететін өндіріске дейінгі камера журналы бұл оқиғаға қарсы тұрады. Кинотанушы Кендалл Миллер бұл оқияның Джаффидің актерлік құрамына драмалық әсер беру үшін ойлап табылғанын болжайды. Бастапқыда Капра көптеген қиындықтарға тап болды, бұл шығындардың күрт өсуіне әкелді. Негізгі түсірілім 1936 жылдың 23 наурызында басталды, ал 17 шілдеде аяқталған кезде режиссер 1,6 миллион доллар жұмсаған еді. Қосымша шығындарға қар көріністерін және Лос-Анджелес мұз және суық қоймасындағы ұшақтардың ішкі бөліктерін түсіру де ықпал етті, онда төмен температура жабдыққа әсер етіп, ұзақ кешіктірулерге себеп болды. Стивен Гуссон жобалаған Шангри-Ланы бейнелейтін Streamline Moderne декорациялары күндіз қыжылдаған Голливуд жолының жанында салынған, сондықтан түсірілімді түнде жүргізуге тура келді, бұл үстеме шығындарды арттырды. Көптеген сыртқы көріністер Палм-Спрингсте, Люцерн аңғарында, Охай аңғарында, Мохаве шөлінде, Сьерра-Невада тауларында және қазіргі Вестлейк-Виллиджде түсірілді, актерлерді, түсіру тобын және жабдықты тасымалдау шығындары бюджетті одан әрі арттырды. Капра әр сахнаны бірнеше бұрыштан түсіру үшін бірнеше камераны қолданды, түсірілім аяқталған кезде ол 1,1 миллион фут пленка қолданды. Төрт минуттық бір сахна үшін ол 6000 фут түсірді, бұл бір сағат экран уақытына тең. Ол Сэм Джаффи Жоғарғы ламаның монологтарын орындағанын түсіруге алты күн жұмсады, содан кейін Джаффидің макияжы сендірмейтін және ол рөлге тым жас көрінетін болғандықтан, Уолтер Конноллимен бір рет қайта түсірді. Жоғарғы лама бейнеленген барлығы 40 минуттық материал ақырында 12 минутқа дейін қысқартылды. Фильмнің түсірілімі 100 күнге созылды, жоспарланғаннан 34 күн артық. Фильмнің соңғы құны, баспалар мен жарнамалық материалдарды қоса алғанда, 2 626 620 долларға жетті, және ол 1942 жылы қайта шығарылғанға дейін пайда әкелген жоқ. Жауаптар көбінесе жағымсыз болды, және Капра қатты күйзеліп, Жебе бастары көліне қашып, бірнеше күн оқшауланды. Кейін ол фильмнің алғашқы екі ролигін өртеп жібергенін мәлімдеді, бірақ Милфорд бұл есепке қарсы шықты, себебі нитрат пленкасын өртеу қатты жарылысқа әкелер еді. Апатты алдын ала көрсетуден кейін Капра кең ауқымды қысқартулар жасады және 1937 жылдың 12 қаңтарында Сидни Бухман жазған Жоғарғы ламаға қатысты көріністерді қайта түсірді, ол өз жұмысына экранда көрсетуден бас тартты. Жаңа материал сол кездегі әлемдегі жағдайдың күшейіп бара жатқан шиеленісіне көбірек назар аударды. 1937 жылдың 18 ақпанында Флорида штатының Майами-Бич қаласындағы Линкольн театрында фильмнің дүниежүзілік премьерасы өтті. Фильмнің ұзақтығына әлі де риза болмаған Гарри Кон араласып, фильмді жеке өңдеді. 2 наурызда Сан-Францискода көрсетілген өңделген нұсқасы 132 минуттық болды. Фильмнің алғашқы көрсетілімінде таңдалған қалаларда көрсетілді, ол кең ауқымды көрсетілім ретінде танымал болды.
Кейінгі қайта шығарылымдар мен қайта құрулар
1942 жылы фильм "Шангри-Ланың жоғалған көкжиегі" деген атпен қайта шығарылды. Роберт Конвейдің соғыс пен дипломатияны сарказммен мойынсыңдыратын, ұзақ, мас күйдегі сөйлеуі бастапқы нұсқасынан алынып тасталған еді. Капра фильм осы көрініссіз түсініксіз болады деп ойлады, және ол көрініс жылдардан кейін қайта қосылды. 1952 жылы фильмнің 92 минуттық нұсқасы жарық көрді. Оның мақсаты – утопияның коммунистік идеалдарға сіңісіп кеткен ерекшеліктерін басып тастау болды, бұл 1949 жылы Қытайдағы азамат соғысы нәтижесінде Мао Цзэдунның Коммунистік партиясы билікке келгеннен кейін өте сезімтал мәселе болып саналды. 1973 жылы AFI фильмді қалпына келтіру жұмысын бастады. Жобаны UCLA кино және телеархиві (Роберт Гитт басшылығымен) және Columbia Pictures бірлесіп жүзеге асырды, оның аяқталуына 13 жыл уақыт кетті. Түпнұсқа саундтректің барлық 132 минуты табылды, бірақ фильмнің өзінен тек 125 минуты ғана кездесті, сондықтан жеті минуттық жоғалған бөліктер түсірілім кезінде актерлердің костюмдегі жарнамалық суреттерімен және жоғалған көріністерді бейнелейтін тұрақты кадрлармен ауыстырылды. Сондай-ақ 1973 жылы Columbia Pictures Чарльз Джарротт режиссерлік еткен, Питер Финч пен Лив Уллманның қатысуымен фильмнің музыкалық жаңа нұсқасын жасады. Фильмнің музыкасын Берт Бачарак пен Хэл Дэвид жазды. Бұл сын тұрғысынан да, қаржылық жағынан да сәтсіздікке ұшырады. Сонымен қатар, 1948 жылдың 24 шілдесінде "Favorite Story" бағдарламасынан көрсетілді. 1946 жылы Рональд Колман американдық Decca Records үшін фильмге негізделген үш пластинкалық, 78 айналымдық альбом шығарды. Альбомның музыкасын Виктор Янг жазды. Герберт Маршаллдың қатысуымен тағы бір радио адаптациясы 1948 жылдың 30 желтоқсанында Hallmark Playhouse арнасында эфирге шықты. BBC үш бөлімді радио драмасын 1981 жылдың қыркүйегінде жариялады, онда Дерек Джейкоби Хью Конвей рөлінде ойнады. 1956 жылы Бродвейде "Шангри-Ла" атты сахналық мюзикл қойылды, бірақ ол тек 21 қойылымнан кейін жабылды. Ол 1960 жылы Hallmark Hall of Fame телеарнасында көрсетілді.
Аудионы ағынды түрде беру
"Лост Хоризонт" радиосында "Лакс" театры. 1941 жылдың 15 қыркүйегі
"Лост Хоризонт" романтика театрында. 1945 жылдың 6 ақпаны
"Лост Хоризонт" «Киножұлдыздар» театрында. 1946 жылдың 27 қарашасы
"Лост Хоризонт" «Сүйікті оқиға» бағдарламасында. 1948 жылдың 24 шілдесі
"Лост Хоризонт" «Холмарк» театрында. 1948 жылдың 30 желтоқсаны
"Лост Хоризонт" романтика театрында. 1954 жылдың 5 маусымы
Lost Horizon on Theater of Romance. February 6, 1945
Lost Horizon on Academy Award Theater. November 27, 1946
Lost Horizon on Favorite Story. July 24, 1948
Lost Horizon on Hallmark Playhouse. December 30, 1948
Lost Horizon on Theater of Romance. June 5, 1954