Парсы патшайымы Тадж ол-Молук: Иран тарихындағы әйел рөлінің өркендеуі

Кіріспе

Персия / Иранның патшайымы 1925-1941 жылдары. Таджол Молук (تاج‌الملوک; 17 наурыз 1896 – 10 наурыз 1982) – 1925-1941 жылдары Пахлави әулетін құрған және Иран шахы болған Реза Шахтың екінші әйелі, Иран патшайымы. Оның патшайым атағы парсы тілінде "Патшалардың тәжі" деген мағынаны білдіреді. VII ғасырдағы мұсылман жаулауларынан кейін Иранда патшалық өкілдіктеріне қатысқан алғашқы патшайым осы кісі болды және 1936 жылғы "кашф е хиджаб" (хиджапты шешу) ісінде маңызды рөл атқарды.

Өмірбаян

Ол түркі тайпасы Айрумнан шыққан бригадир генерал Теймур Хан Айромлу мен оның әйелі Малек ос-Солтанның қызы болды. Ол 1916 жылы Реза ханға үйленді. Бұл неке Реза ханның әскери мансабында оның әкесінің байланыстары арқасында оны казактар иерархиясында жоғарылауға мүмкіндік берді. Олардың төрт баласы болды: Шамс, Иранның соңғы шахы Мұхаммед Реза, оның егіз қарындасы Ашраф және Әли Реза. 1921 жылдың 23 ақпанында Реза хан Тегеранда төңкеріс жасап билікті басып алды.

Таңдау

1925 жылғы 15 желтоқсанда оның күйеуі өзін Шаханшах (Патшалардың патшасы) деп жариялады, оған Малеке (Патшайым) атағы берілді. Жеке Тадж ол Молук осы кезде Реза Шахпен бірге тұрмады, себебі ол уақытын басқа әйелдеріне – Туран Әмірсолейманиге және 1923 жылдан бастап Эсмат Доулатшахиға арнады. Ол саясатқа өздігінен араласпады. Дегенмен, оның билігі кезінде патшайымдық мәртебе берілді, бұл оның әйелдерге қатысты саясатындағы маңызды рөлді білдірді. Ол Иранның алғашқы патшайымы болды, қоғамдық өмірге қатысып, ресми міндеттерін орындады. Оның қоғамдық шараларға қатысатын патшайым ретіндегі рөлі Ирандағы әйелдердің рөліне қатысты жаңа саясатта маңызды болды, өйткені оның күйеуінің саясаты Түркияның үлгісімен, қоғамға әйелдердің қатысуын арттыру арқылы елді жаңартуға бағытталған еді. 1928 жылы патшайым Құмдағы қасиетті орындарды зиярат етіп, Фатима Масуме мазарында болды. Ол толық жаппайтын орамал киіп, бетін жасырмады, бұл үшін дін қызметкері оны қатты сынады. Реза Шах патшайымды сынаған дін қызметкерін ертесі күні жазалады. Әйелдерге мұғалімдік және студенттік қызметтерде орамал кимеуге рұқсат беру, сондай-ақ әйелдерге ер балалармен бірге оқуға мүмкіндік беру – бұл шаралар шиит дінбасыларынан қарсылық көтерді және сынға ұшырады. Ол күйеуінің билігі кезінде Ирандағы орамалды жою ісіне (Кашф е хиджаб) үлкен үлес қосты. Әйелдердің бетін ашу, олардың қоғамға қатысуы үшін маңызды символдық мәнге ие болды. Шаһ реформаны біртіндеп енгізді, наразылық тудырмау үшін: 1933 жылы әйелдер-мұғалімдерге, 1935 жылы мектеп оқушылары мен студенттерге орамалсыз болуға шақырылды, ал 1936 жылғы 8 қаңтарда орамалды жою туралы ресми жарияланды. Осы оқиғада патшайым мен оның қыздары маңызды рөл атқарды. Олар 1953 жылы Мосадектің құлағаннан кейін Иранға оралды. Ұлының билігі кезінде Тадж ол Молук әдетте патшалық шараларға қатыспады, қыздары мен келіндерінен өзгеше, сондай-ақ қайырымдылыққа көп көңіл бөлмеді. 1967 жылғы 26 қазанда шаһтың таққа отыруына толық қатыспады, тек таққа отыру рәсімінен кейін өткен қабылдауға ғана қатысты. Ол өзінің сарайында жылына екі рет қабылдау ұйымдастырды: бірі үлкен немересінің туған күнін тойлау үшін, екіншісі – Мосадектің құлағанын тойлау үшін. 1971 жылы шаһтың денсаулығы нашарлағанда, бұл жасырылды, дәрігерлердің сарайға баруының ресми себебі қарт Тадж ол Молуқтың денсаулығы болды. 1979 жылғы төңкеріске дейін Мұхаммед Реза Пахлави Тадж ол Молуқты Беверли-Хиллстегі Шамс Пахлавидің үйіне жіберді. Ол 1978 жылғы 30 желтоқсанда Иранның императорлық әуе күштеріне тиесілі Боинг 747 ұшағымен Лос-Анджелеске келді. 1979 жылғы 2 қаңтарда ирандық студенттер оның үйіне шабуыл жасап, өртеп жіберуге тырысты. Содан кейін ол қызымен бірге АҚШ-тың Ұлыбританиядағы бұрынғы елшісі Уолтер Анненбергтің Палм-Спрингс имениесіне паналады.

On 15 December 1925, her spouse declared himself Shahanshah (King of Kings), and she was granted the title Maleke (Queen). Privately, Tadj ol Molouk did not live with Reza Shah at this point, as he reportedly devoted his time on his other wives, Turan Amirsoleimani, and, from 1923, Esmat Dowlatshahi. Neither did she involve herself in politics on her own initiative. However, it was she who was given the position of Queen during his reign, which signified an important role in his policy on women. She was the first Queen of Iran to have played a public role, and to have performed an official position out in public society. Her role as a queen participating in public representational duties had a great importance within the new policy of women's role in Iran, as it was the policy of her husband to increase women's participation in society as a method of modernization, in accordance with the example of Turkey. In 1928, the queen attended the Fatima Masumeh Shrine during her pilgrimage in Qom wearing a veil which did not cover her completely as well as showing her face, for which she was harshly criticised by a cleric. As a response, Reza Shah publicly beat the cleric who had criticised the queen the next day. The reform to allow female teachers and students not to veil, as well as allowing female students to study alongside men, were all reforms opposed and criticised by the Shia clergy. She played an important part in the abolition of the veil in Iran during the reign of her husband: the Kashf e hijab. The unveiling of women had a huge symbolic importance to achieve women's participation in society, and the shah introduced the reform gradually so as not to cause unrest: while women teachers were encouraged to unveil in 1933 and schoolgirls and women students in 1935, the official declaration of unveiling were made on 8 January 1936, and the queen and her daughters were given an important role in this event. They returned to Iran after the fall of Mossadegh in 1953. During the reign of her son, Tadj ol Molouk normally did not participate in royal representation, in contrast to her daughters and daughter in law, nor did she participate much in charity. She did not fully attend the coronation of the shah on 26 October 1967, attending only the reception following it rather than the coronation itself. She did arrange two receptions in her palace annually: one to celebrate the birthday of her eldest grandson, and one to celebrate the fall of Mossadegh. When the health of the shah was beginning to deteriorate in 1971, this was not admitted, and the official reason for physicians to visit the palace was for the sake of the elderly Tadj ol Molouk. Before the 1979 revolution, Tadj ol Molouk was sent by Mohammad Reza Pahlavi to the house of Shams Pahlavi in Beverly Hills. She arrived in Los Angeles on 30 December 1978 aboard an Imperial Iranian Air Force Boeing 747. Soon after her arrival, on 2 January 1979, Iranian students in the city attacked the house and attempted to burn it. Then she and her daughter took refuge at the Palm Springs estate of Walter Annenberg, former US ambassador to the United Kingdom.

Басқа дереккөздер

Ив Бомати және Хушанг Нахаванди: Мохаммад Реза Пахлави, соңғы шах. 1919–1980. «Эдисьон Перрен», Париж, 2013.