Кіріспе

Қазіргі адамдарға ата-тегі бар гоминидтер туысы – австралопитектер (/ɒ//s//t//r//ə//l//ə/'/p//ɪ//θ//ᵻ//k//ə//s//, // //l//oʊ// /, OStrələPITHikəs, loh;). Олар плиоцен және ерте плейстоцен кезеңдерінде Африкада өмір сүрген ерте гоминидтер туысы. *Homo* (қазіргі адамдарды қоса), *Paranthropus* және *Kenyanthropus* туыстары кейбір *Australopithecus* түрлерінен пайда болған. *Australopithecus* – австралопитектер субплемесінің мүшесі, кейде оған *Ardipithecus* та кіреді, бірақ "австралопитек" термині кейде тек *Australopithecus* туысына жататын түрлерді ғана білдіреді. Түрлері: *A. garhi*, *A. africanus*, *A. sediba*, *A. afarensis*, *A. anamensis*, *A. bahrelghazali* және *A. deyiremeda*. Кейбір *Australopithecus* түрлерін жаңа туыстарға жіктеу қажет пе, әлде *Paranthropus* және *Kenyanthropus* – *Australopithecus* туысымен синоним бе деген пікірталас бар, бұл таксономиялық тұрақсыздықпен байланысты. Бұл шамамен 3-2 миллион жыл бұрын болған. *Australopithecus* шамамен 3,4 және 2,4 миллион жыл бұрын *SRGAP2* генінен туындаған үш еселенген геннің екеуіне ие болды (*SRGAP2B* және *SRGAP2C*), олардың екіншісі адам миындағы нейрондардың санының және қозғалуының артуына әсер етті. 3 миллион жыл бұрынғы *A. afarensis*-тің кейінгі қазбаларында қолдың маңызды өзгерістері алғаш рет байқалды (бармаққа қарағанда саусақтардың қысқаруы және көрсеткіш саусақ пен трапеция және қапшық сүйектері арасындағы буындардың өзгеруі).

Зерттеу тарихы

1924 жылы Оңтүстік Африканың Таунг қаласында жұмысшылар әк тас карьерінде австралопитектердің алғашқы үлгісін тапты. Бұл үлгіні сол кезде Йоханнесбургтегі Витватерсранд университетінде жұмыс істейтін австралиялық анатомист Реймонд Дарт зерттеді. Ол үш жастағы екі аяқты приматтың (Таунг баласы деп аталған) қаңқасы екенін анықтады және оны Australopithecus africanus деп атады. Алғашқы есеп 1925 жылдың ақпан айында Nature журналында жарияланды. Дарт бұл қазбаның адамға тән бірнеше белгілері бар екенін түсінді, сондықтан ол бұл ертедегі адамның бабасы деген қорытындыға келді. Кейін шотланд палеонтологы Роберт Брум мен Дарт одан әрі ертедегі гоминидтердің үлгілерін іздеуге кірісті, нәтижесінде әр түрлі жерлерден тағы бірнеше A. africanus қалдықтары табылды. Бастапқыда антропологтар бұл жаңалықтардың маймылдардан өзгеше екендігіне күмәнмен қарады, бірақ 1940 жылдардың соңында бұл көзқарас өзгерді. Дегенмен, 1954 жылы Робинсонның австралопитектерді Homo туысынан шығарып тастауы басым пікірге айналды. Ол кейіннен A. africanus туысына жатқызылды. 2008 жылы дәл осы үңгірден табылған басқа да қазба қалдықтары 1,9 миллион жыл бұрын өмір сүрген Australopithecus sediba деп аталды. A. africanus, ықтималда, A. sediba-ға эволюциялаған, ал кейбір ғалымдар бұл H. erectus-қа эволюциялаған болуы мүмкін деп санайды, бірақ бұл мәселе қызу даулы. 2003 жылы испан жазушысы Камило Хосе Села Конде және эволюциялық биолог Франсиско Дж. Аяла Orrorin, A. afarensis, A. anamensis, A. bahrelghazali және A. garhi түрлерін біріктіру үшін Praeanthropus туысын қайта жандандыруды ұсынды, бірақ бұл туыс кеңінен қабылданбады.

Жіктеу

Аустралопитектер тұқымдасына жататын Homo, Kenyanthropus және Paranthropus тұқымдарының көрінуімен таксономияда белгілі бір қиындықтар туындайды, себебі түрлердің атауы олардың тұқымын қамтиды. Кладистика бойынша, топтар парафилетикалық қалмауы керек, яғни олар ортақ ата-тегінен және оның барлық ұрпақтарынан тұрмауы тиіс. Бұл мәселені шешу барлық ұрпақ түрлерінің номенклатурасында маңызды өзгерістерге алып келер еді. Ұсынылған мүмкіндіктердің бірі – Homo sapiens-ті Australopithecus sapiens (немесе тіпті Pan sapiens) деп қайта атау, ал екіншісі – кейбір Australopithecus түрлерін жаңа тұқымдарға көшіру. 2002 және 2007 жылдары Cele Conde және авторлар тобы A. africanus түрін Paranthropus тұқымына көшіруді ұсынды. A. bahrelghazali түрін жеке түр ретінде қарастырудың орнына, A. afarensis-тің батыс варианты деп санау қажет пе, жоқ па деген пікірлер даулы болып қана қоймай, әлі де талқыланып жатыр.

Эволюция

A. anamensis Ardipithecus ramidus-тан шыққан немесе оған жақын болуы мүмкін. А. anamensis Ar. ramidus пен Sahelanthropus-қа ұқсас белгілер көрсетеді. Шымпанзе геномдық жобасына сәйкес, адам мен шимпанзе арасындағы соңғы ортақ ата-баба шамамен 5-6 миллион жыл бұрын өмір сүрген, егер мутация жылдамдығы тұрақты болса. Алайда, осы мерзімге дейінгі гоминидтердің түрлері бұл мәліметке күмән тудыруы мүмкін. Sahelanthropus tchadensis, көбінесе "Тумай" деп аталады, шамамен жеті миллион жылға сонады, ал Orrorin tugenensis кем дегенде алты миллион жыл бұрын өмір сүрді. Олар туралы мәлімет аз болғандықтан, ғалымдар арасында даулы болып қала береді, себебі адамдардағы молекулалық сағат адамдар мен шимпанзелердің генетикалық айырылысы кем дегенде миллион жыл кейін болғанын анықтады. Бір теория бойынша, адам мен шимпанзе тұқымдары бастапқыда біршама айырылып, кейіннен бір-бірінен айырылғаннан кейін шамамен миллион жыл өткен соң кейбір популяциялар араласып кеткен. Қазіргі заманғы популяцияларда еркектер әйелдерден орташа есеппен 15% ғана үлкен, ал австралопитектерде еркектер әйелдерден 50% дейін үлкен болуы мүмкін. Алайда, жыныстық диморфизмнің дәрежесі австралопиттердің фрагментті табиғатына байланысты талқыланады. А. Зильманның айтуынша, австралопитектердің дене пропорциялары боноболарға (Pan paniscus) өте ұқсас, эволюциялық биолог Джереми Гриффит боноболар австралопитектерге фенотиптік жағынан ұқсас болуы мүмкін деп болжайды. Бұдан басқа, терморегуляциялық модельдер австралопитектердің толық жабылатынын, шимпанзелер мен боноболарға ұқсас, ал адамдардан өзгеше екенін көрсетеді. Австралопитек Homo мен қазіргі заманғы адамдардың ата-бабасы болуы мүмкін. Бұрын мидың үлкен көлемі екі аяқтылықтың алғы шарты болды деп есептелген, бірақ кішкентай миы бар, бірақ екі аяқтылық дамыған австралопитектердің табылуы бұл теорияны жоққа шығарды. Дегенмен, екі аяқтылықтың қалай пайда болғаны туралы пікірталас жалғасуда. Екі аяқтылықтың артықшылықтары қолды заттарды ұстауға бостандық берді (мысалы, тамақ пен балаларды тасымалдау) және көздерге биік шөптерден азық-түлік көздерін немесе жыртқыштарды көруге мүмкіндік берді, бірақ бұл артықшылықтар екі аяқтылықтың пайда болуына жеткілікті маңызды емес деп те айтылады. Бұрынғы Orrorin tugenensis сияқты қазбалар шамамен алты миллион жыл бұрын, адам мен шимпанзелер арасындағы генетикалық зерттеулер көрсеткен айырылыс мерзімінде, екі аяқтылықты көрсетеді. Бұл тік, түзу аяқпен жүру ағашқа бейімделу ретінде пайда болған дегенге нұсқайды. Австралопитекке дейін таз бен аяқтардың маңызды өзгерістері орын алған. Бұрын адамдар тырнақпен жүретін ата-бабадан тараған деп ойланған, бірақ бұл нақтыланбаған. Австралопитектерде қазіргі адамдар сияқты отыз екі тіс бар. Олардың молярлары үлкен маймылдар сияқты параллель болды және оларда кішкене ит алды аралығы (диастема) болды. Олардың иттері қазіргі адамдар сияқты кішкентай, ал тістері бұрынғы гоминидтерге қарағанда аз тұйықталған. Шындығында, кейбір австралопитектердегі иттер инцизорларға көбірек ұқсайды. Австралопитектің молярлары адамдардағыдай бір-біріне сәйкес келеді, төмен таждармен және ұсақтауға арналған төрт төмен дөңгелек тістермен. Олардың қырларында кескіш жиектері бар. Австралопиттерде, жалпы алғанда, Homo сияқты қалың эмаль болған, ал басқа маймылдарда айтарлықтай жұқа эмаль болған. А. afarensis және А. anamensis жақ тістеріндегі микро-тозу үлгілері А. afarensis негізінен жеміс пен жапырақтарды жегенін, ал А. anamensis шөптер мен тұқымдарды (жеміс пен жапырақтардан басқа) жегенін көрсетеді. Австралопиттердегі эмальдің қалыңдауы көбірек жермен байланысты азық-түліктерді, мысалы, түйеқұмырт, жаңғақ және дәнді дақылдар сияқты, эмальді тоздыратын қиыршықты лас жер мен басқа да ұсақ бөлшектермен тамақтануға жауап болуы мүмкін. Gracile australopiths-тің үлкен инцизорлары болды, бұл азық-түлікті жырту маңызды болғанын көрсетеді, мүмкін ол ет жеген шығар. Дегенмен, тістердегі тозу үлгілері көбінесе өсімдікпен қоректенетін тамақты қолдайды. 2005 жылы Эфиопияның Гона жерінде 2,6 миллион жыл бұрын сойылған жануарлардың сүйектері табылды. Бұл сол кезде кездесетін гомининдердің кем дегенде бірінің ет жеуін білдіреді: A. africanus, A. garhi және/немесе P. aethiopicus. 2010 жылы Эфиопияда австралопиттер табылған аймақтарға жақын жерде 3.4 миллион жыл бұрын өлтірілген жануарлардың сүйектерінің қалдықтары табылды. Қатты австралопитектердің (Paranthropus) жақ тістері нәзік австралопитектерге қарағанда үлкен болған, мүмкін, өйткені олардың диетасында көбірек қатаң, талшықты өсімдік материалдары болған, ал нәзік австралопитектер көбірек қатты және сынғыш тағамдарды жеген. 1979 жылғы Австралопитек қазба тістерінің алдын ала микро-тозу зерттеуінде антрополог Алан Уокер қатты австралопитектердің негізінен жеміс жегенін (фругивория) болжады. 2018 жылғы зерттеу A. africanus тістерінде қышқылдық эрозияға байланысты қышқыл емес жақ сызықтарын тапты, бұл, әдетте, қышқыл жемістерді жеуден туындаған.

Технология

Аустралопитектің қолы анатомиялық тұрғыдан тас құралдар жасауға қабілетті ме екені күмәндалуда. A. garhi ірі сүтқоректілердің сүйектерімен байланысты табылды, олардың үстінде тас құралдармен өңделгенінің іздері бар, бұл австралопитектердің құрал жасағанын көрсетеді. A. garhi өмір сүрген шаққа жуық (шамамен 2,6 миллион жыл бұрын) датыратын тас құралдар кейіннен жақын орналасқан Гона және Леди Герару участаларында табылды, бірақ Леди Гераруда (LD 350 1) Гомоның табылуы австралопитектердің авторлығына күмән тудырады. 2010 жылы Дикака участасында 3,4 миллион жыл бұрынғы сиырдың аяғында кесу іздері табылды, бастапқыда олар А. afarensis жасаған деп есептелді, бірақ қазба құмтас қабатынан табылғандықтан (және қазба процесінде абразивті құм мен қиыршық тастардың әсерінен өзгергендіктен) оның мал союмен байланысты екеніне күмән бар. 2015 жылы 3,3 миллион жыл бұрынғы Ломекви мәдениеті Туркана көлінде табылды, ол, мүмкін, Кениантропқа немесе А. девиремедаға тән болуы мүмкін.