Кіріспе

Тауға өрмелеу түрі Тауға өрмелеу түрі Спорттық өрмелеу (немесе бұрандалы өрмелеу) – тауға өрмелеудегі еркін өрмелеу түрі, онда басты өрмелеуші жоғары көтерілген кезде өзін қорғау үшін алдын ала тесілген, тұрақты бұрандаларға ілігеді. Спорттық өрмелеу, басты өрмелеушінің жоғары көтерілген кезде уақытша қорғаныш құралдарын орнату қажет болатын, тәуекелге толы дәстүрлі өрмелеуден өзгеше. Спорттық өрмелеу 1980-ші жылдардың басында француз альпинистерінің бастамасымен пайда болды, олар дәстүрлі өрмелеуде қолданылатын уақытша қорғаныш құралдарын орнатуға жарамды жарықтар мен тегіс жерлер жоқ маршруттарға өрмелегісі келді. Табиғи тау беттеріне бұранда орнату мәселесі күрделі болды және альпинизм этикасы бойынша пікірталас тудырды, осы мәселе бүгінгі күнге дейін талқыланып келеді. Спорттық өрмелеудің танымалдылығы тез өсті, және тауға өрмелеудегі барлық келесі жетістіктер осы спорттың арқасында болды. Спорттық өрмелеудің қауіпсіздігі бәсекелестік өрмелеудің дамуына да ықпал етті, ол 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында тұңғыш рет көрсетілді. Бәсекелестік өрмелеу үш түрлі өрмелеуден тұрады: басты өрмелеу (бұрандалы спорттық өрмелеу элементі), боулдеринг (бұрандалар қажет емес) және жылдамдық өрмелеу (бұрандаланбаған, бірақ жоғарыдан арқанмен), бірақ кейде оны шатастыратындай "спорттық өрмелеу" деп атайды.

Сипаттама

Спорттық альпинизм – бұл еркін альпинизм түрі (яғни, альпинизмге көмектесу үшін қолдан жасалған немесе механикалық құрылғылар қолданылмайды), жұппен орындалады, онда жетекші альпинист көтерілген кезде қорғаныш үшін алдын ала бұрғыланған, тұрақты орнатылған тіреуіштерге (болттарға) кіреді. Жетекші альпинист тіреуіштерге (болттарға) тіркелу үшін жылдам ілгіштерді (квикдроуларды) пайдаланады. Екінші альпинист (немесе страхующий) жетекші альпинист шыңға жеткеннен кейін, маршрутпен көтерілгенде жылдам ілгіштерді (квикдроуларды) алып тастайды. Спорттық альпинизм дәстүрлі альпинизмнен ерекшеленеді, ол жетекші альпинистке көтерілген кезде уақытша альпинистік қорғаныс құралдарын орнатуды талап етеді, бұл спорттық альпинизмді қауіпсіз етеді. Қызығы, үш түрлі тау шатырудан тұратын жарыс альпинизмінің түрі – қорғасынмен (болтталған спорттық альпинизм элементі), боулдеринг (болттар қажет емес) және жылдамдықпен көтерілу (сонымен қатар болтталмаған) кейде «спорттық альпинизм» деп аталады. Редпойнтинг бұрын даулы болған техникаларды, мысалы, ілмекпен ілу және бастың көмегімен көтерілуді қабылдайды. Францияда Патрик Берхо және Патрик Эдлингер сияқты жетекші альпинистер Буу және Вердон шатқалындағы қапшықты әктас қабырғаларына тұрақты тіреуіштерді (болттарды) бұрғылай бастады. Шамамен сол уақытта АҚШ-тағы Смит Рок мемлекеттік саябағында американдық альпинист Алан Уоттс та маршруттарға алдын ала бұрғыланған тіреуіштерді (болттарды) орналастыра бастады, 1983 жылы Уоттс Тот және Шынжырлы реакцияның алғашқы американдық спорттық көтерілуін жасады. Спорттық альпинизм Еуропаға, әсіресе Франция мен Германияға жылдам тарады, сол кездегі жаңадан пайда болған кәсіби альпинистер, мысалы, неміс альпинисі Вольфганг Гюллих және француз бауырлары тарапынан қабылданып, дамытылды. Ұлыбритания табиғи тау беттеріне тіреуіштерді (болттарды) орнатуға көңілсіздік танытты, сондықтан Джери Моффатт және Бен Мун сияқты алғашқы британдық спорттық альпинистер Франция мен Германияға көшуге мәжбүр болды. АҚШ-та да сыртқы табиғи тау беттерін тіреуіштермен (болттармен) жабдықтау бастапқыда даулы болды, бірақ американдық спорттық альпинизмнің негізін қалаушы Алан Уоттс кейінірек американдық дәстүрлі альпинистер спорттық альпинистердің «редпойнтинг» әдістеріне (яғни, бірінші еркін көтерілуге дейін жаңа маршруттарды үнемі жаттығу) қарсы болғанын, тіреуіштерді (болттарды) қолдануға қарсы болғандарымен бірдей екенін айтты. 1990 жылдардың соңында UIAA және кейіннен Халықаралық спорттық альпинизм федерациясы (IFSC) ірі халықаралық альпинизм жарыстарын, соның ішінде жыл сайынғы IFSC альпинизм әлем кубогын және екі жылда бір рет өткізілетін IFSC альпинизм әлем чемпионатын реттеді және ұйымдастырды. Жарыс альпинизмі спорттық альпинизмді (жарысқа қатысу үшін қорғасынмен альпинизм), сондай-ақ жарысқа қатысу үшін боулдеринг пен жылдамдықпен альпинизмді қамтиды. Ұлыбританияда Британдық альпинистік кеңес (BMC) тіреуіштерді (болттарды) орнатуға жарамды және тіреуіштерсіз қалған ашық ауадағы альпинизм аймақтарының тізімін жүргізеді; сонымен қатар BMC ретро тіреуіштер (болттар) сияқты байланысты этикалық мәселелер бойынша нұсқаулар ұсынады.

Тез жеңілдіктер

Спорттық альпинизмге дәстүрлі альпинизмге қарағанда тасқа көтерілу үшін әлдеқайда аз жабдық қажет, себебі маршрутқа қорғаныс бұрғыланған. Арқан, беля құрылғысы, қаушақ және альпинисттік аяқ киім сияқты басты лақтырудың стандартты жабдықтарынан басқа, маңызды жабдықтардың бірі – арқанды ұстағыштарға (болттарға) сүргішсіз тіркеуге арналған жылдам ілгіштер.

Бұрандалар

Алдын ала тесілген бұрандалар уақыт өте келе нашарлайды, әсіресе жағалау аймақтарында тұздың әсерінен, сондықтан барлық спорттық маршруттар бірнеше жылдан кейін қайта орнатуды қажет етеді. Ең жоғары сапалы титан бұрандалары тұрақты пайдалану үшін тым қымбат, ал одан кейінгі сапалы тот баспайтын болат бұрандалардың қызмет ету мерзімі шамамен 20–25 жылды құрайды (арзан жалатылған тот баспайтын болат бұрандалардың қызмет мерзімі қысқарақ); 2015 жылы Америка Альпинистер Клубы Америкадағы шамамен 60 000 спорттық альпинизм маршрутындағы бұрандаларды ауыстыруға көмектесу үшін "бұрандаларды алмастыру қоры" құрды.

Үстем жүйелер

Спорттық альпинизм болттарды қолдану арқылы маршруттың қауіптілігін азайтады, сондықтан спорттық маршруттардың бағасы тек олардың техникалық қиындығымен (яғни маршрутқа көтерілуге қажетті физикалық қимылдардың күрделілігімен) анықталады. Дәстүрлі альпинизм маршруттарынан өзгеше, оларға тәуекел деңгейін көрсету үшін қосымша баға қойылмайды.

Тас жыныстармен интеграциялау

Спорттық маршруттарды бағалау дәстүрлі маршруттарға қарағанда оңай болғанымен, қысқа маршрутты бір қиын қозғалыспен, ал ұзақ маршрутты бірнеше орташа қиындықпен жасалған тізбекпен салыстыру мәселесі туындайды. Жоғарыда аталған бағалау жүйелерінің көпшілігі маршруттың "жалпы" қиындығына негізделгендіктен, екі маршруттың да спорттық бағасы бірдей болуы мүмкін. Осы себепті, спорттық альпинизмнің жоғары деңгейдегі маршруттарында (мысалы, Realization, La Dura Dura және La Rambla) ең қиын қозғалыстарды боулдеринг бағасымен көрсету кең таралған, ол француздық "Font" жүйесі (мысалы, 7B, 7C, 8A, 8B) немесе американдық "V шкаласы" жүйесі (мысалы, V9, V10, V11, V12) арқылы белгіленеді.

Фильмде

Statement of Youth, 1980-ші жылдарда Ұлыбританияда спорттық скалолаздықтың пайда болуы туралы 2019 жылғы деректі фильм, Джерри Моффатт пен Бен Мунның қатысуымен. Reel Rock 7, 2012 жылғы Reel Rock сериясы, онда Крис Шарма мен Адам Ондраның La Dura Dura бойынша әйгілі ынтымақтастығы көрсетілген. Dosage Volume I, 2002 жылғы Dosage Series басылымы, Крис Шарманың Реализация/Biographie бағына алғашқы еркін өтуі.