Кіріспе

Пруссиялық фельдмаршал және әскери жазушы (1843–1916)

Вильгельм Леопольд Колмар Фрайхерр фон дер Гольц (12 тамыз 1843 – 19 сәуір 1916), сондай-ақ Гольц-паша ретінде де танымал, пруссиялық фельдмаршал және әскери жазушы болған.

Ерте өмір және ата-бабалары

Голц Шығыс Пруссияның Адлиг-Билькенфельд қаласында (кейін Голтхаузен деп аталды; қазіргі Ивановка, Полеский ауданы, Калининград облысы) кедейленген дворян отбасы фон дер Голцтың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Эрхард Вильгельм Отто Фрайхерр фон дер Голц (1802-1849) және анасы Палмин Шуберт (1815-1893) болды. Ол 1844 жылы әкесі сатып алған Преуссиш-Эйлау қаласының жанындағы Фабиансфельде сарайында өсті. Әкесі Пруссия армиясында лейтенант шенінен асып шықпай, шамамен 19 жыл қызмет етті, ал шаруашылыққа бейіл танытуы да сәтті болмады. Голц алты жасқа толғанда, Данцигке (қазіргі Гданьск) саяхаты барысында холерадан қайтыс болды.

Әскери мансап

Голц 1861 жылы Кенигсбергте (қазіргі Калининград) 41-ші Шығыс Пруссияның 5-ші жаяу әскер полкында екінші лейтенант ретінде Пруссия жаяу әскеріне қадам басқан. 1864 жылы Торуньде шекаралық міндеттерді атқарды, содан кейін Берлин әскери академиясына түсті, бірақ 1866 жылы Аустрия-Пруссия соғысына қатысу үшін уақытша алынып, Траутенауда жараланды. 1867 жылы бас штабтың топографиялық бөліміне қосылды, ал 1870-71 жылдардағы Франко-Пруссия соғысының басында пруссиялық екінші армияның қолбасшысы, принц Фредерик Карлдың штабына бекітілді. Ол Вионвиль және Гравелот шайқастарына, сондай-ақ Мецтің қоршауына қатысты. Мец түскеннен кейін, Пруссияның принці Фридрих Карлдың басшылығымен Луара жорығында, оның ішінде Орлеан және Ле-Ман шайқастарында қызмет етті. Гольц 1871 жылы Потсдамдағы әскери мектепте профессор болып тағайындалды, капитандық шеніне көтерілді және бас штабтың тарихи бөліміне орналастырылды. Осы кезде ол "Die Operationen der II. Armee bis zur Capitulation von Metz" (Метцтің капитуляциясына дейінгі Екінші армияның операциялары) және "Die Sieben Tage von Le Mans" (Ле-Манның жеті күні) атты еңбектерін жазды, екеуі де 1873 жылы жарық көрді. 1874 жылы ол 6-шы дивизияның бірінші бас штаб офицері (Ia) болып тағайындалды және осы қызметін атқару кезінде "Die Operationen der II. Armee an der Loire" (Луарадағы Екінші армияның операциялары) және "Léon Gambetta und seine Armeen" (Леон Гамбетта және оның әскерлері) атты еңбектерін жазды, олар тиісінше 1875 және 1877 жылдары жарияланды. Соңғысы сол жылы француз тіліне аударылды және көптеген тарихшылар оны әскери әдебиетке оның ең маңызды үлесі деп санайды. Гольц, Седан шайқасында императорлық француз әскерлеріне қарсы жеңіске жеткеніне қарамастан, жаңа француз Республикасының көп айлар бойы созылған "халық соғысы" (Volkskrieg) үшін ұлттық жігерді қалай жұмылдырғанын атап өтті (Париждің қоршауы, Луара жорығы және неміс желісінің артындағы партизандар, соңғысы неміс күштерінің 20% -ын балады), сондықтан Францияға қарсы болашақ соғыста жеңіске жетуді күтудің қиын екенін айтты. 1870 жылдың қыркүйегінен кейін Леон Гамбеттаның жаңа әскерлерді құруға жасаған тырыстарына ризашылық білдірген Гольц, Гамбетта жаңа әскерлерін жақсырақ даярлай алса, француз "халық соғысы" сәтті болуы мүмкін еді деп мәлімдеді. Гольц содан кейін соғыстың жаңа дәуірі басталғанын, "халықтың қарулануы" дәуірін, онда мемлекет соғыс үшін бүкіл ұлтты және оның ресурстарын жұмылдыруға тырысатынын, бүгінгі күні тоталитарлық соғыс деп аталатынын айтты. Осы еңбекте білдірілген пікірлер биліктегілер арасында танымал болмады және Гольцтың уақытша полк қызметіне қайтаруына себеп болды, бірақ ол әскери тарих бөліміне оралуға асықты. 1878 жылы Гольц Берлиндегі әскери академияда әскери тарихтан лекция оқушы болып тағайындалды, ол бес жыл бойы қызмет етіп, майор шеніне жетті. Ол 1883 жылы "Roßbach und Jena" (жаңа және қайта қарастырылған басылымы, "Von Rossbach bis Jena und Auerstadt", 1906) және "Das Volk in Waffen" (Қаруланған халық) атты еңбектерін жариялады, екеуі де тез арада әскери классикаға айналды. Соңғысы Аргентина армиясының теориялық нұсқаулығына айналды, ал 1910 жылы Гольц Аргентинаның жүз жылдық мерейтойына Германияның дипломатиялық миссиясын басқарды. Берлинде тұрған кезінде Гольц әскери журналдарға көптеген мақалалар жазды. Гольцтың "Léon Gambetta und seine Armeen" еңбегінде алғаш айтқан идеялары "Das Volk in Waffen" кітабында одан әрі дамытылды, онда ол былай деді: "Кабинеттік соғыстардың заманы өтті. Мәселе енді бір адамның, биліктегі партияның әлсіздігінде емес, тек соғысып жатқан елдердің шаршауында". Сондықтан болашақта соғыста жеңіске жету үшін "қазіргі ұлы өркениетті елдер өздерінің әскери ұйымдарын одан да жетілдіруі керек". Осы мақсатқа жету үшін Гольц қоғамның бейбіт уақытта бұрын-соңды болмаған деңгейде әскериленуі керек деп ойлады, ал қажетті нәрсе – "әскери және азаматтық өмірдің толық бірігуі" еді. Гольц – әскеришіл, әлеуметтік дарвинист және соғыстың қажетті, қажетті және болмай қоймайтын нәрсе деп сенетін ұлы ұлтшыл. Гольцтың әлеуметтік дарвинистік көзқарасында, табиғатта "ең бақуаттылардың тіршілік етуі" қағидасы басы болғандай, халықаралық қатынастарда да осы қағида қолданылады, "күшті" елдер "әлсіз" елдерді дұрыс жалмап алады. Соғыстың қырғынын әлемдегі ең әдемі нәрсе деп санайтын Гольц былай деп жазды: "Ол [соғыс] – бір ұлттың энергиясы мен өзін-өзі құрметтеуінің көрінісі. Мәңгілік бейбітшілік – мәңгілік өлім!"

Осман империясының қызметі

Орыс-түрік соғысында (1877-1878) жеңілген Осман империясының сұлтаны Абдулхамид II, Ресей империясының алға жылжуына қарсы тұра алу үшін Осман армиясын қайта ұйымдастыруға Германиядан көмек сұрады. Барон фон дер Гольц жіберілді. Ол бұл жұмыста он екі жыл жұмсады, одан кейін бірнеше кітабын жазды. Осман империясында болған кезінде Гольц Абдулхамид II-ге өте теріс көзқараспен қарады, былай деп жазды: "Әкесі жақсы жалақы алған, адалдығы үшін Сұлтан Хамидпен марапатталған, жақсы өмірдің барлық ыңғайларын пайдаланған Стамбул Эфенди, енді өмір үшін күресті білгенде, майданда ұлы басшы бола алмас еді. Сұлтан Абдулхамид пен қазіргі билеуші топтар билікте болғанша, Түркияны құтқару туралы сөз қозғауға болмайды". Гольц әскери мектептерде оқу мерзімін ұзарту және Соғыс колледжіндегі штаттық курстарға жаңа оқу бағдарламаларын қосу сияқты бірқатар реформаларға қол жеткізді. 1883 жылдан 1895 жылға дейін Гольц Осман офицерлерінің "Гольц буынын" даярлады, олардың көптегені Осман әскери және саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Түрік тілін жетік меңгерген Гольц, курсанттардың "әкесі" санайтын, "шабыттандыратын" өте құрметті ұстаз болды. Бірнеше жылдан кейін оған паша (мұсылман емес адам үшін үлкен құрмет) атағы берілді, ал 1895 жылы Германияға оралар алдында мушир (фельдмаршал) атағы берілді. Ол Осман армиясын айтарлықтай жетілдірді. Грек-түрік соғысында (1897) түрік армиясы Термопилаға жетпей тоқтады, тек Ресей императоры Николай II Осман сұлтанына шығыс Анатолиядан шабуыл жасайтынын ескерткеннен кейін, түрік армиясы сол жерде алға жылжуын тоқтаса ғана. 1895 жылы Германияға оралғаннан кейін Гольц генерал-лейтенант және 5-ші дивизияның қолбасшысы болды, ал 1898 жылы инженерлік және пионерлік корпустың басшысы және бекіністердің бас инспекторы болды. 1900 жылы ол пехота генералы, ал 1902 жылы I армиялық корпусқа қолбасшы болып тағайындалды. 1895 жылы Германияға оралғаннан кейін Гольц шәкірттерімен тығыз байланыста болды және оларға кеңес берді. 1899 жылы өзінің қамқоршылығындағы полковник Пертев Бейонеге жазған хатында: "Түркияның барлық үміті сіздердің буыныңызға, елді құтқара алатын жастарына байланысты" деп жазды. Гольц әдеттегі түрік сарбазына құрметпен қарады, оны өте қайратты, батыл және шағымсыз қиындықтарға төте шегуге дайын деп есептеді. Керісінше, Гольц Германиядағы жастарды жек көріп, оларды гедонизм, урбанизация, индустрияландыру, өркендеу, либерализм және социал-демократия "бұзып жатыр" деп айыптады, бұл Германияның келесі буынының соғысқа жарамсыздығын арттырады деп сенді. Ол Германияда Македония мәселесі бойынша XX ғасырдың басында жариялаған мақалаларында Осман империясын қызу қолдады, Осман империясының Македонияда қалуға толық құқығы бар екенін айтты. Гольц сондай-ақ Еуропаның үстемдік дәуірі ХХ ғасырда аяқталады деп сенді, АҚШ, Жапония және соңында Қытай сияқты жаңа державалардың пайда болуын көрсетті. Гольц Рус-жапон соғысындағы Жапонияның жеңісіне қатты таң қалды және оны өзінің теориясын растайтын нәрсе ретінде қарастырды, яғни соғыста жеңіске жетуге деген құштарлық ең маңызды, ал күшті жақ әрқашан жеңіске жетеді. Бұл оның жеке пікірі екенін, неміс үкіметінің пікірі емес екенін атап өткен Гольц, болашақта "сары нәсіл" жапондықтар, қытайлықтар мен моңғолдар "англосаксондық" державалар – АҚШ пен Ұлыбританияға қарсы соғыс бастайды деп болжады. Гольц 1908 жылғы революция туралы былай деп жазды: "1908 жылғы ұлы революция жас түріктердің, әсіресе жас офицерлердің еңбегінің нәтижесі. Олардың көптегені 30 жаста немесе одан да жас болды, олар Отанды құтқарушылар болды". Гольцтың революцияны мақтаған мақаласына жауап ретінде бір одақшы майор Әли Фуад былай деп жазды: "Біздің құрметті ұстазымыз жазған бұл мақаланы далалық маршалдан лейтенантқа дейінгі барлық сарбаздар қайта-қайта оқыуы керек, оны әрқашан оқып, барлық күш-жігеріміз бен бастамаларымызда басшылық ретінде пайдалануымыз керек. Мен сізге, құрметті ұстаз, сіздің кеңесіңізге сөзсіз бағынатынымызды және оны басшылық ретінде қабылдайтынымызды уәделеймін". Гольц "Одақ және прогресс" комитетіндегі шәкірттеріне: "Әділетсіздікке ұшырамас үшін күшті болыңыз" деп кеңес берді. 1910 жылы Гольц Пертевке жастарға патриоттық және жауынгерлік рухты сіңіру, Түркияның даңқы мен ұлылығына қуаныш сыйлау, сонымен бірге оларды әскери мамандыққа дайындау үшін жастарға арналған жартылай әскери ұйым құруды ұсынды. Гольц жастарды тәрбиелеудің мақсаты "патриоттық сезімді қалыптастыру, Отанға деген сүйіспеншілік, жауынгерлік қасиеттерді дамыту және дене шынықтыру, емес, өсіп келе жатқан ұрпақты техникалық дайындыққа дайындау" екенін қосты. 1911 жылғы маневрлерден кейін Гольц фельдмаршал (фельдмаршал) атағына ие болды және 1913 жылы қарулы күштердегі қызметтен зейнетке шықты. 1911 жылы ол "Жас Германия лигасы" (Jungdeutschlandbund) құрылған, ол оңшыл неміс жастар ұйымдарының бас ұйымы болды.

Германиядағы қызметте (1914-1915 жж.)

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Гольц қызметке қайтарылып, Бельгияның әскери губернаторы болып тағайындалды.

Осман әміршілігінің қызметінде (1915-1916 жж.)

Көп ұзамай Голц бұл қызметінен бас тартып, негізінен билігі жоқ Сұлтан Мехмед V-нің әскери көмекшісі болды. Барон фон дер Голц Түркиядағы неміс миссиясының басшысы Отто Лиман фон Сандерспен келіспеді, сондай-ақ Осман үкіметіндегі нақты билік иесі Энвер-паша да оны ұнатпады. 1915 жылдың қазан айының ортасында, британдықтар генерал Тауншенд басшылығымен Бағдадқа қарай жылжуда болғанда, Энвер-паша Голцты Алтыншы армияның бастығы етіп тағайындады (Месопотамиялық науқанына қараңыз). Барон фон дер Голц Ктесифон шайқасында қолбасшылық етті, ол екі тараптың да майданнан шегінуімен тең аяқталды. Бірақ британдықтар шегінген соң, Голц әскерін кері бұрып, оларды өзен бойымен қуды. Тауншенд Кутта тоқтағанда, Голц британдықтардың позициясын қоршауға алды (Кут қоршауын қараңыз). Юлий Цезарь легиондары Алезия шайқасында жасағандай, Халил Кут-пашаның басқаруындағы түрік 6-армиясы Кут гарнизонын босатуға жасалған британдықтардың күшті шабуылдарына тойтарыс беріп, қоршауды сақтап тұруға мәжбүр болды. Барлығында британдықтар үш рет шабуыл жасады, олардың әрқайсысы 23 000 адамдық шығынға әкелді. Бұл шайқастардың ішінде Вади шайқасы, Ханна шайқасы және Дуджаила шайқасы болды.

Арменияның геноциді

1915 жылы шығыс Анатолиядағы ресейліктердің жорығы барысында неміс офицерлері, ресейлік әскерлердің ілгерілеуі жергілікті армян халқының көтерілісіне әкелсе, Шығыс Анатолиядағы армян тұрғындарының іріктеліп жер аударылуын ұсынды. Енвер-паша осы бұйрықтарды Гольцке көрсеткенде, ол оларды әскери қажеттілік деп мақұлдады. Бір тарихшының айтуынша, "Гольцтың кейіннен депортацияны тоқтатуға жасаған тыйыстары, оның оның толық маңыздылығын түсінбегенін көрсетеді". 1915 жылдың желтоқсан айында Гольц тікелей араласып, армян геноциді дереу тоқтатылмаса, лауазымынан кетумен қорқытты. Гольцтың Осман империясындағы беделінің көрсеткіші – ол, шетелдік әскери кеңесші ретінде, болғанымен қысқа мерзімге, ішкі саясатқа әсер ете алды. Дегенмен, ол осыны тек Месопотамияда ғана уақытша тоқтата алды. Соғыс уақытында жоғары шенді офицердің отставкаға кетуі өте сирек кездесетін жағдай еді, және соңында Гольц мұндай қадамға бармады.

Өлім

Голц 1916 жылғы 19 сәуірде, британдықтардың Кут қаласында 29 сәуірде тапсыруларынан шамамен екі апта бұрын қайтыс болды. Оның өлімінің ресми себебі – тиф, бірақ оның уланғаны туралы әңгімелер де болған. Өсиетіне сәйкес, ол Босфорға қарап тұрған, Стамбул қаласындағы Тарабьядағы Германия консулдығының жерінде жерленді. Оның қабірлеу процессиясының кадрлары сақталған, екі жағынан әскери шенеуніктер мен алғыс айтқан империя азаматтарымен қатарлап тұрған. Қызыққа толысы, он тоғыз айдан кейін британдық генерал Стэнли Мод Голц қайтыс болған үйдің өзінде қайтыс болды.

Жазушылық мансап

1870 жылдардан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдық және американдық әскери басшылар Барон фон дер Голцты Клаузевицке қарағанда көбірек оқыды. Ол әскери мерзімді басылымдарға көптеген мақалалар жазды, сондай-ақ Kriegführung (1895), кейіннен Krieg und Heerführung, 1901 (Соғыс жүргізу [lit. Соғыс және әскер басшылығы]); Der Thessalische Krieg (Грекиядағы соғыс, 1898); Ein Ausflug nach Macedonien (1894) (Македонияға саяхат); Anatolische Ausflüge (1896) (Анатолия саяхаттары); Константинополь маңының картасы мен сипаттамасы; Von Jena bis Pr. Eylau (1907) (Йенадан Эйлауға дейін) еңбектерін жариялады.

Жұмыстардың ішінара тізімі

Фельдзуг 1870–71. II армияның операциялары. Берлин, 1873 жыл. Анжелина. Штутгарт, 1877 жыл. Леон Гамбетта және оның әскері. Берлин, 1877 жыл. Россбах және Йена. XVIII ғасырдан XIX ғасырға өту кезеңіндегі пруссиялық әскердің жағдайы және рухани өмірі туралы зерттеулер. Берлин, 1883 жыл. "Халық қарулы күште" – біздің заманымыздың әскери ісі және соғыс жүргізуі туралы кітап. Берлин, 1883 жыл. "Македонияға саяхат". Берлин, 1894 жыл. Соғыс өнері. Оның ең маңызды принциптері мен формаларының қысқаша оқулығы. Берлин, 1895 жыл. Анатолиялық саяхаттар, Colmar Freiherr v. d. Goltz-тың саяхат суреттері; 37 сурет және 18 картасымен. Берлин, 1896 жыл. Соғыс және әскер басқару. Берлин, 1901 жыл. Россбахтан Йенаға және Ауэрштедтқа дейін; пруссиялық әскер тарихына үлес. Берлин, 1906 жыл. Йенадан Пр. Эйлауға дейін, ескі пруссиялық әскердің ұяттан құтылуы және абыройын қорғауы; Colmar Frhr. v. d. Goltz-тың әскери-тарихи зерттеуі. Берлин, 1907 жыл. "Жас Германия"; жастарды тәрбиелеу мәселесіне үлес. Берлин, 1911 жыл. XIX ғасырдағы Германияның соғыс тарихы. Берлин, 1910–1912 жылдар. 1813; Блюхер және Бонапарт, фельдмаршал Frhn. v. d. Goltz. Штутгарт және Берлин, 1913 жыл.