Греко-буддалық өнер: Қоғамдардың рухани байланысы

Греко-буддий өнері: ежегі Грек өнері мен буддизмнің бірігуі. Гандхарада дамыған, Кушан империясы кезінде гүлденген Будда бейнелерінің пайда болуы.

15 мин оқу

100%

Дереккөз: Greco-Buddhist art — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Грек-буддистік өнері немесе Гандара өнері – грек буддизмінің, ежелгі грек өнері мен буддизм арасындағы мәдени синкретизмнің көркемдік көрінісі. Ол негізінен Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс шетінде орналасқан Гандара аймағында дамыды. Гандара өнеріне әкеп соққан өзара әрекеттесулер тізбегі уақыт өте келе қалыптасты, біріншіден, Александр Македонскийдің аймаққа жасаған шабуылы, содан кейін Маури әулетінің императоры Ашоканың аймақты буддизмге көшіруі. Буддизм Индо-грек мемлекеттерінде басты дінге айналды. Дегенмен, грек-буддистік өнер Кушан империясы кезінде толық гүлденіп, тарады, осы кезде біздің заманымыздың I-III ғасырларында Будданың алғашқы сақталған құлшынған бейнелері жасалды. Гандара өнері біздің заманымыздың III-V ғасырларында өзінің шарына жетті, осы кезде қазірге дейін сақталған көптеген мотивтер мен өнер туындылары жасалды. Ірі мүсіндегі адам бейнесінің көрсетілуі оңтүстікке қарай, Үндістанның қалған бөлігіне де, шығысқа қарай, буддизмнің таралу арқылы оның ықпалы Жапонияға дейін жетті.

Тарихи желі

Көркем тарихшылар арасында Гандхара өнері Александрдың жорықтарынан кейін бірден қалыптасқан мәдениетке көбірек қарызды ма, әлде бірнеше ғасырдан кейін шығыс Рим империясынан келген, грек қоныстанушылары әлі де маңызды болған аймақтарда саяхаттап жүрген грек-рим суретшілерінің бірігіп жаратылған туындысы ма, деген пікір қақтығыстары болды. Гандхара өнерінің көп бөлігі біздің заманымыздың 50-ші жылдарынан кейін жасалған, бірақ оның бір бөлігі одан бұрын да болғандығы анық. Осы себепті, кейбір ғалымдар оны романо-үнділік өнер деп атауды немесе «үнді-классикалық стиль» деп айтуды ұсынады. Француз ғалымы Альфред Фучер 19-шы ғасырдың соңында Гандхара өнеріне батыстың ықпалын алғаш рет анықтады. Ол бастапқыда алғашқы грек қоныстары мен осы өнер арасындағы байланысты қолдады және өнердің көп бөлігін қазіргі ғалымдардан гөрі ертерек мерзімге жатқызды. Бірақ кейіннен ол өз пікірін және мерзімін біршама өзгертті. Оның мерзімдерге және батыстың ықпалының шешуші кезеңіне қатысты көзқарастары кеңінен қабылданбады, бірақ 1960 және 1970 жылдары қазба жұмыстары жүргізілген Ай-Ханум (Оксус өзеніндегі Александрия) қаласының орны табылуымен қайта қолдау тапты, онда грек ықпалымен жасалған көптеген өнер туындылары табылған, олардың жасалған мерзімі б.з.д. 3-ші және (көбінесе) 2-ші ғасырларға жатады. Грек-буддистік өнер халықтар арасындағы мәдени алмасулардың нәтижесінде пайда болды. Ұлы Александрдың Үндістан және Оңтүстік Азиядағы әскери жорықтары кезінде буддизм көбінесе Солтүстік-Шығыс Үндістанмен шектелген және грек сатраптары құрылған Солтүстік-Батыс Үндістанда кең таралмаған. Маурья империясы кезінде буддизм Оңтүстік және Орталық Азияда кеңінен тарады. Маурья императоры Ашока өз эдикттерінде айтқандай, грек халқының арасында буддизмді қабылдауға ықпал етті. text=Бұл жерде патшаның иелігінде явандар (гректер), камбоджалар, набхакалар, набхапамкиттер, бхожалар, питиникалар, андралар және палидалардың барлығында, құдайлардың нұсқауларын Дхармада орындап жатыр. Бұл эллиндік Греко-Бактрия патшалығы (б.з.д. 250–130 ж.) және Индо-грек патшалығы (б.з.д. 180–10 ж.) кезінде айқын байқалды. Индо-гректер тұсында, және әсіресе кейін Кушан империясы кезінде, грек-буддистік өнер Гандхара аймағында гүлденді және тіпті Орталық Азияға таралып, Тарим алқабының өнеріне әсер етті, сондай-ақ Үндістанға қайтадан еніп кірді. Яван (грек) патшасы Менандр I-ге «Құтқарушы» (Сотер) деген лақап берілді, бұл оның қуғынға ұшыраған буддистерге көмектескені үшін болғандығы айтылады. Милинда Панха бойынша, Менандр шын ниетпен буддист болған және архат атағына ие болған, және буддистік дәстүр бойынша ступаға жерленген. Менандрдың қайтысынан кейін Индо-грек патшалықтары ыдырап, олардың аймағын индо-скифтер немесе басқа аймақтық күштер басып алды. Индо-скифтер өз кезегінде Кушан империясына бағынды, ал Кушан империясы Орталық Азияның және Солтүстік Үндістанның көп бөлігінде билікті консолидациялады. Кушан императоры Канишка да буддизмге берілген адам болды, және буддизм мен оның өнері Кушан дәуірінде гүлденді. Сонымен қатар, ол Махаяна буддизмін және буддалық өнерді Жібек жолы арқылы таратуға жауапты болды.

There has been disagreement among art historians as to whether Gandharan art owes more to the culture established immediately after Alexander's campaigns, or to a synthesis several centuries later between travelling Greco Roman artists from the eastern Roman Empire in regions where Greek settlers were still important. Most of the considerable quantity of Gandharan art that can be dated comes from after about 50 CE, although some clearly was created earlier. For this reason, some scholars prefer to call this Romano Indian art, or talk of an "Indo Classical style". The French scholar Alfred C. A. Foucher first identified the Western influences on Gandharan art at the end of the 19th century. He was initially a proponent of the continuity between the first Greek settlements and this art, and dated much of the art much earlier than more recent scholars do. However, he later revised his views and datings somewhat. His views as to dates and the crucial period of Western influence came to be widely rejected, but then received considerable support by the discovery of the important deserted city site of Ai Khanoum (Alexandria on the Oxus), which was excavated in the 1960s and 1970s, where quantities of clearly Greek influenced art were found, datable to the 3rd and (mostly) 2nd centuries BCE. Greco Buddhist art originated after a series of cultural exchanges between populations. During the time of Alexander the Great's military campaign in the Indian subcontinent and South Asia, Buddhism was mostly limited to North Eastern India and not common in North Western India, where the Greek satrapies formed. Buddhism became widespread throughout South and Central Asia under the Maurya Empire. The Mauryan Emperor Ashoka converted his Greek subjects among others to Buddhism as mentioned in his Edicts of Ashoka. text=Here in the king's domain among the Yavanas (Greeks), the Kambojas, the Nabhakas, the Nabhapamkits, the Bhojas, the Pitinikas, the Andhras and the Palidas, everywhere people are following Beloved of the Gods' instructions in Dharma.|author=|title=Ashoka|source=Rock Edict 13

After the overthrow of the Maurya Empire by the Shunga Empire, which did not extend to the north western corners of the Mauryan territories, many of the Greek satrapies continued to practice Buddhism and developed the Greco Buddhist art. This was evident during the reign of the Hellenistic Greco Bactrian kingdom (250–130 BCE) and the Indo Greek kingdom (180–10 BCE). Under the Indo Greeks and especially later under the Kushan Empire, Greco Buddhist art flourished in the area of Gandhara and even spread to Central Asia, affecting the art of the Tarim Basin, as well as permeating again into India. The Yavana (Greek) king Menander I was given the title of Soter ("Savior"), presumably for his aid of Buddhists that were being persecuted. According to the Milinda Panha, Menander was a devout Buddhist and achieved the title of an arhat, and was buried in a stupa according to the Buddhist fashion. Following the death of Menander, the Indo Greek Kingdoms disintegrated and their realm was conquered by invading Indo Scythians or other regional entities. The Indo Scythians were in turn subjugated by the Kushan Empire as the Western Satraps and the Kushan Empire would consolidate power throughout most of Central Asia and North India. The Kushan Emperor Kanishka, was also a devout Buddhist and Buddhism and its art flourished during the Kushan Era. Furthermore, he was responsible for spreading Mahayana Buddhism and Buddhist art throughout the Silk Road.

Ертедегі будда өнері және буддалық бейнелер

Буддистік өнер алғаш рет Маурья империясында Ұлы Ашока билігі тұсында пайда болып, кеңінен тарады. Маурья өнері ертедегі буддистік өнер мен оның иконографиясына зор әсер етті. Бұл Маурья империясының аумағында табылған өнерде көрінеді, мысалы, Ашоканың бағаналары және Маурья дәуірінде салынған және алғаш рет безендірілген Санчи және Бхархут ступалары сияқты ступалар. Ерте буддистік өнер, соның ішінде Маурья өнері, дхармиялық діндерге қатысты әртүрлі құрылымдар мен символдарды бейнеледі, олар бүгінге дейін қолданылып келеді. Дхармачакра, лотос және Бодхи ағашы сияқты символдар буддизмді бейнелейтін кең таралған иконографияға айналды. Бұған қоса, бұл буддистік өнер түрлеріне Кубера және Чанда сияқты яқшалар, сондай-ақ аспандық Девалар (Суралар) мен Асуралар сияқты түрлі мифологиялық жандар кіреді. Әрі, Маурья өнерінде, әсіресе ступалардағы бейнелерде Будданың өмірі, оның дүниеге келуі, патшалық процессиялары, Ұлы Кетуі, ағартушылыққа жетуі және осы дүниеден өтуі суреттелген. Қызығы, бұл мүсіндерде басқа адамдар мен түрлі құдайлар антропоморфтық түрде бейнеленгенімен, Будда қасақана адам кейпінде көрсетілмейді. Оның орнына Будда әртүрлі символдармен бейнеленеді. Мұнда Бхархут ступасында бейнеленгендей, оның патшалығынан кетуін көрсететін мінсіз жылқы, Шакьямуни Будданың ағартушылыққа қол жеткізгенін көрсететін Бодхи ағашы және Будданың осы дүниеден өткеннен кейін қалдырған мұрасын көрсететін аяқ іздері бар. Будданың басқа мүсіндерден айырмашылығы, неге адам бейнесінде суреттелмегені туралы көп пікірталас болып жатыр. Осыған орай, ортодоксал буддистер Шакьямуни Буддаға құрмет көрсету үшін оның бейнесін жасамаған, себебі оған адам пішінін беру оны осы Жерге тірі жаратылыс ретінде байланыстырады, бұл оның ағарту мен мокшаға қол жеткізу мақсатына қайшы келеді. (б.з.д. 3 ғасыр) Маурья дәуірінде оның ықпалы ерекше күшті болды, әсіресе Үндістанның солтүстік-батысында, 180 жылы Греко-Бактрияның шапқышылығынан кейін Үндістанда Индо-грек патшалығы құрылды. Сәулеттік стильдерде жеміс-жидек гүл шоғыры және өрнектер сияқты эллинистік сәндік мотивтер қолданылды. Кетос теңіз құбыжығын мінгізіп келе жатқан Нереида сияқты таза эллинистік тақырыптарды бейнелейтін хош иісті майларға арналған тас палитралар табылған.

Buddhist art first became evident and widespread under the Maurya Empire during the reign of Ashoka the Great. Mauryan art heavily influenced early Buddhist art and its iconography. This is evident in the art found throughout the Maurya Empire such as capitals including the Pillars of Ashoka, and stupas such as the Sanchi and Bharhut stupas, which were constructed and first decorated during the Maurya Era. Early Buddhist art, including Mauryan art, depicted various structures and symbols pertaining to dharmic religions which are still used today. Symbols such as the Dharmachakra, lotus, and the Bodhi tree have become common iconography representing Buddhism. Additionally, these Buddhist artforms included various mythological beings such as yakshas including Kubera and yakshini such as Chanda, as well as celestial Devas (Suras) and Asuras. Furthermore, Mauryan art especially those found on reliefs throughout stupas, depict the life of the Buddha including his birth, royal processions, the Great Departure, enlightenment, and acension from this world. Interestingly, although these sculptures depict other humans and various divinities in anthropomorphic forms, the Buddha is purposefully not shown in a human representation. Instead, the Buddha is depicted with various symbols. This includes a riderless horse depicting his departure from his kingdom as shown on the Bharhut stupa, Bodhi tree to depict the Shakyamuni Buddha achieving enlightenment, and the Buddha footprints to convey his legacy after moving on from this world. There is much debate on why the Buddha was not depicted as a human unlike other sculptures found throughout Buddhist art. It is considered that the orthodox Buddhists choose not to represent the Shakyamuni Buddha out of respect, as giving him a human form would bound him to this Earth as a living being which contradicts him obtaining his goal of enlightenment and achieving moksha. (3rd century BC) during the Maurya Era, but the influence became especially strong, particularly in northwestern India following the invasion of the Greco Bactrians in 180 BC, with the establishment of the Indo Greek kingdom in India. Architectural styles used Hellenistic decorative motifs such as fruit garland and scrolls. Stone palettes for aromatic oils representing purely Hellenistic themes such as a Nereid riding a Ketos sea monster are found.

Қарым-қатынас

Гректер Солтүстік-Батыс Оңтүстік Азияға шапқымен кіргеннен кейін, Индо-Грек патшалығы құрылып, грек патшаларының буддизмге көрсеткен инабаттылығының нәтижесінде эллинистік және буддалық элементтердің қосылуы басталды. Бұл көркемдік бағыт бірнеше ғасыр бойы дамыды және біздің эрамыздың 1-ші ғасырынан бастап Кушан империясы тұсында одан да гүлденген сияқты.

Гандхара суретшілерінің буддалық өнерге ертедегі үлестері (біздің заманымызға дейінгі 2 - 1 ғасыр)

Кейбір авторлар пікірінше, эллиндік мүсіншілердің Санчи мен Бхархутта буддалық өнердің пайда болуына қатысы болған. Тұтас құрылымы және түрлі элементтері эллиндік және басқа да шетелдік ықпалдарды көрсетеді, мысалы, қанатты қоңырау, Персеполь тәртібінің тіреуі және эллиндік жалынды пальмет немесе бал арасы мотивтерінің көп қолданылуы.

Бхархут

Б.з.б. 2-ші ғасыр мен б.з. 1-ші ғасыр аралығында Будданың алғашқы антропоморфты бейнелері жасалды. Бұлар буддалық өнердің алдыңғы кезеңдерінде кездеспейтін, Будданы ступа, Бодхи ағашы, бос орындық, дөңгелек немесе аяқ іздері сияқты символдармен бейнелеуге басымдық берілген болатын. Алайда, инновациялық антропоморфты Будда бейнесі бірден эллиндік Грекияның мүсіндік стильдерінен шабыттанған жоғары шеберлік деңгейіне жетті. Будда бейнелеріндегі көптеген стильдік элементтер грек әсерін көрсетеді: грек гимациясы (екі иықты жабатын, жеңіл толқынды тога сияқты киім: осы жаңалыққа дейін буддалық тұлғалар әдетте дхотимен бейнеленген), нимб, тік тұрған тұлғалардың контраппосто позы, стильдік Жерорта теңізінің ширатылған шашы мен түйіні, Белведере Аполлонының (б.з.б. 330 ж.) стилінен алынған сияқты, және бет-пішіндердің нақты реализммен берілген салмақты сапасы (Грек өнеріне қараңыз). Кейбір тұрған Буддалардың (суреттегідей) мүсіндемесінде қолдар мен кейде аяқтарды мәрмәрден жасау үшін грек техникасы қолданылып, қалған денесі басқа материалдан жасалған. Фучер эллиндік бос тұрған Буддаларды "ең әдемі және, мүмкін, ең ежелгі Буддалар" деп есептеді, оларды б.з.б. 1-ші ғасырға жатқызып, Будданың антропоморфты бейнелерінің бастауы деп санады ("Гандхараның буддалық өнері", Маршалл, 101-бет).

Даму

Будданың антропоморфты бейнесінің қалыптасуының нақты күні жөнінде пікірталас бар, бұл жаңалық инду-гректерден тікелей келгеніне, әлде инду скифтер, инду парфяндар немесе эллинистік өнердің ықпалымен кушандардың кейінгі дамуына байланысты ма деген сауал тудырады. Будданың алғашқы бейнелерінің көпшілігі (әсіресе тұрған Будданың бейнелері) эпиграфикалық емес, оларды нақты мерзімге орнатуды қиындатады. Будданың белгілі ең көне бейнесі – Бимаран сандығы, ол Үнді-скиф патшасы Азес II (немесе мүмкін Азес I) монеталарымен бірге табылған, бұл б.з.д. 30–10 жылдар аралығын көрсетеді, бірақ бұл мерзімді әркім келісіп қабылдамайды. Мұндай мерзімдеу, сондай-ақ Бимаран сандығындағы Будданың жалпы эллинистік стилі мен позы (химацион киімі, контраппосто позасы, жалпы бейнелеуі) оның инду-грек жұмысы болу мүмкіндігін көрсетеді, ол Гандарада инду-грек билігі аяқталғаннан кейін көп ұзамай инду скифтермен арнау үшін қолданылған. Ол қазірдің өзінде өте күрделі иконографияны (Брахма мен Шакрaның көмекшілер ретінде бейнеленуі, Бодхисаттвалар) озық стильде көрсеткендіктен, Будданың одан бұрынғы бейнелері сол кездегі инду-гректердің (Альфред А. Фучер және басқалар) билігіне дейін барған болуы мүмкін. Келесі мерзімдік табылған заттар кейінірек келеді, мысалы, Канишка сандығы (шамамен б.з. 120 жылы) және Канишканың буддалық монеталары. Бұл жұмыстар Будданың антропоморфты бейнесі біздің заманымыздың 1-ші ғасырында да қолданыста болғанын көрсетеді. Қытай мәтіндері мен Тарым бассейнінің Дуньхуан қаласындағы қабырғалық суреттері елші Чжан Цянның Орталық Азияға, шамамен б.з.д. 130 жылы сапар шеккенін көрсетеді. Сол қабырғалық суреттерде император Ву (б.з.д. 156–87 жылдары) Будда мүсіндеріне табынған бейнесі суреттелген, оларды "б.з.д. 120 жылы ұлы Хань генералының шапқыншылықтарында әкелген алтын адамдар" деп түсіндіреді. Қытай тарихында император Вудың Буддаға табынғаны туралы басқа мәліметтер жоқ болғанымен, қабырға суреттері Будданың мүсіндері б.з.д. 2-ғасырында болғанын көрсетеді, оларды тікелей инду-гректер дәуірімен байланыстырады. Кейінгі Хань кітабы б.з. 67 жылы император Миннің (б.з. 58–75 жылдары) буддизм туралы сұрағанын сипаттайды. Ол солтүстік-батыс Үндістанның Юэчжи халқына елші жіберді, олар Будданың суреттері мен мүсіндерін әкелді, олардың сол күнге дейін болғанын растады: "Император, нағыз ілімді табу үшін, Будданың ілімі туралы білу үшін Тяньчжуға (Индияға) елші жіберді, содан кейін [Будданың] суреттері мен мүсіндері Орта патшалықта пайда болды". (Кейінгі Хань кітабы, Джон Хилл аудармасы)

There is some debate regarding the exact date for the development of the anthropomorphic representation of the Buddha, and this has a bearing on whether the innovation came directly from the Indo Greeks, or was a later development by the Indo Scythians, the Indo Parthians or the Kushans under Hellenistic artistic influence. Most of the early images of the Buddha (especially those of the standing Buddha) are anepigraphic, which makes it difficult date definitely. The earliest known image of the Buddha with approximate dating is the Bimaran casket, which was found buried with coins of the Indo Scythian king Azes II (or possibly Azes I), indicating a 30–10 BC date, although this date is not undisputed. Such dating, as well as the general Hellenistic style and pose of the Buddha on the Bimaran casket (himation dress, contrapposto pose, general depiction) makes it a possible Indo Greek work, used in dedications by Indo Scythians soon after the end of Indo Greek rule in Gandhara. Since it already displays quite a sophisticated iconography (Brahma and Śakra as attendants, Bodhisattvas) in an advanced style, it would suggest much earlier representations of the Buddha were already current by that time, going back to the rule of the Indo Greeks (Alfred A. Foucher and others). The next datable findings come later, such as the Kanishka casket (c. AD 120) and Kanishka's Buddhist coins. These works indicate that the anthropomorphic representation of the Buddha was already extant in the 1st century AD. Chinese texts and mural paintings in the Tarim Basin city of Dunhuang describe ambassador Zhang Qian traveling to Central Asia, as far as Bactria around 130 BC. The same murals describe Emperor Wu (156–87 BC) worshipping Buddhist statues, explaining them as "golden men brought in 120 BC by a great Han general in his campaigns against the nomads." Although there is no other mention of Emperor Wu worshipping the Buddha in Chinese historical literature, the murals suggest that statues of the Buddha were already in existence during the 2nd century BC, connecting them directly to the time of the Indo Greeks. The Book of Later Han describes the enquiry about Buddhism made around AD 67 by the emperor Emperor Ming (AD 58–75). He sent an envoy to the Yuezhi in northwestern India, who brought back paintings and statues of the Buddha, confirming their existence before that date:

"The Emperor, to discover the true doctrine, sent an envoy to Tianzhu (India) to inquire about the Buddha’s doctrine, after which paintings and statues [of the Buddha] appeared in the Middle Kingdom." (Book of Later Han, trans. John Hill)

Көркемдік үлгі

Гандхара өнерінде Будда көбінесе грек құдайы Гераклдің қорғауында, оның таяғын (кейіннен алмаз жолақты таяқ) иығына тіреп тұрған күйінде бейнеленеді. Гераклдің осы ерекше бейнесі Димитрийдің монеталарының арт жағындағымен сәйкес келеді және ол тек оған (және оның ұлы Евтидем II-ге) ғана тән, оны тек оның монеталарының арт жағында ғана кездестіруге болады. Біраз уақыттан соң Будданың бейнесі Коринф бағаналары мен фриздер сияқты архитектуралық элементтерге енгізілді. Будданың өмірінен алынған көріністер көбінесе грек сәулетінің аясында бейнеленеді, ал кейіпкерлер грек киімдерін киеді.

Құдайлар мен бодхисаттвалар

Грек мифологиясының құдайлары да буддизмнің бейнелеу өнерінде жиі кездеседі, бұл күшті синкретизмді көрсетеді. Атап айтқанда, Геракл (Димитрий монеталарындағыдай, қолына таяқ сүйенген түрі) Будданың қорғаушысы Ваджрапанидің бейнесі ретінде кеңінен қолданылған. Грек-буддистік өнерде Атлас пен грек жел құдайы Бореас та жиі қолданылады. Әсіресе Атлас буддалық архитектуралық элементтерде тіреуші элемент ретінде пайда болады. Бореас грек-буддистік Вардо/Оадо және қытайлық Фенг Бо/Фенг По ("Желдің әкесі"; тағы да басқа атаулары бар) арқылы жапондық жел құдайы Фудзинге айналды. Ана құдай Харити Тихеден шабыттанды. Әсіресе Кушан дәуірінде, бай безендірілген, ханзадалар сияқты Бодхисаттвалардың көптеген бейнелері кездеседі, олардың барлығы өте реалистік грек-буддистік стильде салынған. Махаяна буддизмінің ерекшелігі саналатын Бодхисаттвалар, канондық атрибуттарымен бірге Кушан ханзадаларының бейнесінде бейнеленген.

Купидондар

Қанатты купидон тұлғалары грек-буддалық өнеріндегі тағы бір кең таралған мотив. Олар көбінесе Будданың үстінен жұп болып ұшып, гректердің жеңіс және патшалық символы – гүл шоғын ұстап тұрады. Бұл тұлғалар, сондай-ақ "апсаралар" деп белгілі, буддалық өнерде, әсіресе Шығыс Азияда грек-буддалық бейнелеуге негізделген түрлерде кеңінен қолданылды. Стильдің прогрессивті эволюциясын Қизил және Дунхуан өнерінде көруге болады. Дегенмен, ұшатын купидон тұжырымы Батыстан Үндістанға әкелінген ме, әлде оның тәуелсіз үндік тегі бар ма, әлі анық емес. Бірақ Бордман оны классикалық үлес деп есептейді: «Үндістанда біз тапқан тағы бір классикалық мотив – әдетте апсара деп аталатын қанатты екі тұлғаның жұбы». (Бордман)

Грек өнерінен тікелей шабыттанған, кейде жемістермен безенілген бай гүл шоқтарын ұстаған купидонның суреттері Гандхара өнеріндегі тағы бір танымал мотив. Кейде Үндістан өнерінің жалғыз өзгерісі – купидон киетін білезіктерде көрінеді деп саналады. Бұл суреттердің әсері зор болды, тіпті Үндістанның шығыс жағалауындағы Амараватиге дейін жетті, онда купидонның орнына якшалар бейнеленеді.

Бағышталғандар

Кейбір грек-буддалық фриздер сыйлық берушілер немесе жақтастар тобын бейнелейді, бұл буддалық культке қатысқандардың мәдени ерекшеліктері туралы қызықты мәліметтер береді. Көптеген топтар, көбінесе "Бунер рельефтері" деп аталады, әдетте біздің заманымыздың I ғасырында жасалған, гректерді толыққанды эллинистік стильде – позда, бейнелеуде немесе киімде (грек хитоны мен гиматионы киген) көрсетеді. Кейде олардың артындағы діни мағынаны анықтау қиын. (Оң жақтағы жақтастар сахнасы, әрине, ханзада Сиддхартты келініне таныстыруды бейнелеуі мүмкін. Немесе ол жай ғана мерекелік көрініс болуы да мүмкін.) Шамамен бір ғасырдан кейін фриздерде Кушан жақтастары да бейнеленеді, көбінесе Будда орталық тұлға ретінде көрсетіледі.

Қиялға толы жануарлар

Грек тектес түрлі фантастикалық жануарлар құдайлары будда ғибадатханаларында әшекейлік элементтер ретінде қолданылған, көбінесе баспалдақтардағы үшбұрышты фриздер түрінде немесе буддалық алтарьлардың алдында. Бұл мотивтердің бастауы Грекияда б.з.д. V ғасырда табылады, ал кейінірек Сиркапта табылған грек-бактриялық хош иіс су сақтағыштарының дизайнында да кездеседі. Ең танымал фантастикалық жануарлардың ішінде тритон, ихтиокентаврлар және кетос теңіз құбыжықтары бар. Осыған ұқсас фантастикалық жануарлар ежелгі Мысыр бейнелерінде де кездеседі, демек олар Бактрия мен Үндістанға тәуелсіз түрде жеткен болуы мүмкін. Теңіздің фантастикалық жануарлары ретінде, ерте Буддизмде олар өлген адамдардың жандарын судан арғы жұмаққа қауіпсіз жеткізіп салуға сенген. Бұл мотивтер кейіннен Үндістан өнерінде қабылданып, Үндістанның макара құбыжығына, Варунаның мінгісіне әсер етті.

Кушанның үлесі

Солтүстік-батыс Үндістандағы грек-буддистік өнерінің кейінгі кезеңі көбінесе Кушан империясымен байланысты. Кушандар шамамен б.з.б. 170 жылдан бастап Орталық Азиядағы Тарым бассейнінен көшіп келіп, б.з.б. 2 ғасырында Солтүстік-батыс Үндістанда империя құрды. Грек-бактрийліктер мен индо-гректер бұрын қоныстанған жерлерді жаулап алғаннан кейін, Кушан империясы грек-буддистік өнерін қабылдады.

Кейінгі кезең (5-7 ғасырлар)

Гандхараның грек-буддистік өнері негізінен V-VII ғасырларда аяқталады. Кейінгі даму ретінде Будда бейнесін қоршаған нұр және мандорла пайда болады. Соңғы кезеңдер шамамен алхон ғұндарының талқандалуымен сәйкес келеді, сол кезде Гандхара өнері толығымен жойылады. 630 жыл шамасында Солтүстік-Батыс Үндістанды зерттеген Сюаньцзян буддизмнің күрт төмендегенін, көптеген монастырлардың қараусыз қалғанын және қирап жатқанын хабарлады.

Шунга өнерінің үлгісі

Гректік немесе грек-буддалық өнердің Шунга империясының (б.з.д. 183-73 жж.) өнеріне тигізген әсерінің мысалдары көбінесе анық емес. Бастапқыда басты дін индуизм болған сияқты, бірақ Мадхья-Прадеш штатында кейінгі буддалық туындылар да белгілі, мысалы, Санчи және Бхархут ступаларында Ашока патша тұсында бастау алған кейбір архитектуралық кеңейтулер.

Матураның өнері

Матурадағы Будда бейнелері, әдетте, Гандарадағылардан сәл кейінірек жасалған, бірақ бұл мәселе даулы, және олардың саны да көп емес. Осыған дейін үнді будда өнері негізінен бейнелеуден аулақ болды, тек дөңгелек немесе Бодхи ағашы сияқты оның символдары ғана бейнеленді. Дегенмен, б.з.б. 1 ғасырда жасалған кейбір архаикалық Матура мүсіндерінде Яксалардың (жер бетінің құдайларының) бейнелері кездеседі. Тіпті осы Яксаларда да эллинистік ықпал байқалады, бұл, мүмкін, б.з.б. 2 ғасырда Матураны грек-үнді тайпалары басып алған кезге дейін жетеді. Будданың алғашқы бейнелері үшін көркемдік жағдайларды қарастырғанда, грек өнері құдайдың антропоморфты бейнесі үшін өте табиғи және ғасырлар бойы қалыптасқан фонды ұсынды. Ал керісінше, "бұрынғы үнді мүсіндерінде мұндай форманы немесе киімді бейнелеуге ешқандай мүмкіндік болған жоқ, ал индуист пантеоны аристократиялық және толығымен адам тәрізді құдай үшін лайықты үлгі ұсынбады" (Бордман). Матура мүсіндері эллинистік элементтерді қамтиды, мысалы, жалпы идеалистік реализмді, иілген шашты және бүктеліп тұрған киім сияқты маңызды дизайн элементтерін. Матураға тән бейімделулер жылы климаттық жағдайларды көрсетеді, себебі киімдері ағыншақтырақ келеді, екі емес, тек бір иықты ғана жабады. Сонымен қатар, бет пішіндері үнді халқына ұқсас бола бастайды. Банерджи "Ежелгі Үндістандағы эллинизм" еңбегінде "Матура мектебінің аралас сипатын" сипаттайды, онда бір жағынан, ежелгі үнді өнерінің Бхархут және Санчидегі тікелей жалғасы, ал екінші жағынан, Гандарадан алынған классикалық ықпал бар". Грек өнерінің ықпалы Матурадан тыс, Үндістанның шығыс жағалауындағы Амараватиге дейін сезіледі, бұл грек өрнектерінің үнді құдайларымен үйлесімде қолданылуынан көрінеді. Сондай-ақ, осы аймақта төрт жылқыға жегілген грек күймелері сияқты басқа мотивтер де кездеседі. Қызығы, индуист өнері б.з. 1-2 ғасырларында дамуын бастады және алғашқы шабытын Матураның будда өнерінен алды. Бірақ, будда өнерінің жалпы тепе-теңдігі мен қарапайымдылығына қарамастан, ол түпнұсқа индуист стильдік және символикалық элементтердің көптігін қамтыды. Матура өнерінде жиі жыныстық бейнелер кездеседі. Әйелдердің жалаңаш кеудесі, белден төмен жалаңаш, ерін және әйел жыныстық мүшелерін көрсететін суреттер жиі кездеседі. Бұл суреттер бұрынғы немесе кейінгі кезеңдерге қарағанда жыныстық жағынан ашық болып келеді.

The representations of the Buddha in Mathura, in central northern India, are generally dated slightly later than those of Gandhara, although not without debate, and are also much less numerous. Up to that point, Indian Buddhist art had essentially been aniconic, avoiding representation of the Buddha, except for his symbols, such as the wheel or the Bodhi tree, although some archaic Mathuran sculptural representation of Yaksas (earth divinities) have been dated to the 1st century BC. Even these Yaksas indicate some Hellenistic influence, possibly dating back to the occupation of Mathura by the Indo Greeks during the 2nd century BC. In terms of artistic predispositions for the first representations of the Buddha, Greek art provided a very natural and centuries old background for an anthropomorphic representation of a divinity, while on the contrary "there was nothing in earlier Indian statuary to suggest such a treatment of form or dress, and the Hindu pantheon provided no adequate model for an aristocratic and wholly human deity" (Boardman). The Mathura sculptures incorporate many Hellenistic elements, such as the general idealistic realism, and key design elements such as the curly hair, and folded garment. Specific Mathuran adaptations tend to reflect warmer climatic conditions, as they consist in a higher fluidity of the clothing, which progressively tend to cover only one shoulder instead of both. Also, facial types also tend to become more Indianized. Banerjee in Hellenism in ancient India describes "the mixed character of the Mathura School in which we find on the one hand, a direct continuation of the old Indian art of Bharhut and Sanchi and on the other hand, the classical influence derived from Gandhara". The influence of Greek art can be felt beyond Mathura, as far as Amaravati on the East coast of India, as shown by the usage of Greek scrolls in combination with Indian deities. Other motifs such as Greek chariots pulled by four horses can also be found in the same area. Incidentally, Hindu art started to develop from the 1st to the 2nd century AD and found its first inspiration in the Buddhist art of Mathura. It progressively incorporated a profusion of original Hindu stylistic and symbolic elements however, in contrast with the general balance and simplicity of Buddhist art. The art of Mathura features frequent sexual imagery. Female images with bare breasts, nude below the waist, displaying labia and female genitalia are common. These images are more sexually explicit than those of earlier or later periods.

Батыс Үндістанның өнері

Гуджараттағы Девнимори өнері, біздің заманымыздың 4-ші ғасырына жататын, Гандхараның грек-буддистік өнерінің ықпалына негізделген Батыс Үндістанның көркемдік дәстүрін көрсетеді деп саналады. Бұл өнер Гупта империясының өнерінің пайда болуына дейін болған және оған ықпал еткен болуы мүмкін. Девнимори Матура өнерінен де әсер алған болуы мүмкін. Девнимири жерінде көптеген терракотадан жасалған будда мүсіндері (бірақ тас мүсіндері жоқ) табылды, олар Гуджараттағы ең ерте мүсіндердің қатарына жатады. Стилі Гандхараның грек-буддистік өнерінің анық ықпалында. Индо-скифтік Батыс Сатраптар (б.з. 1-ші ғасыры – 405 ж.) Гандара өнерін Батыс Декан аймағына таратуда рөл атқарған болуы мүмкін, сондай-ақ 6-7 ғасырларда Алхон ғұндарының оңтүстікке қарай кеңеюі де ықпал еткен болуы мүмкін. Кейбір Солтүстік Вэй және Солтүстік Ци мүсіндері Гандхара стиліндегі тұрған Буддаларды еске түсіреді, бірақ олар көбірек символдық стильде жасалған. Кейбір Шығыс Вэй мүсіндерінде грек стиліндегі киімдері бар Буддалар бейнеленген, олардың үстінде гүл шоғын ұстап тұрған ұшатын тұлғалар бейнеленген.

Жапония

Жапонияда буддалық өнер 548 жылы ел буддизмді қабылдаған кезде дамыды. Буддизмді қабылдағаннан кейін Асука дәуірінің туындылары классикалық стильде, грек-буддалық өнерге тән эллинистік киім және реализммен ерекшеленеді. Басқа өнер түрлеріне қытай және корейлік ықпалдары енгізілді, осылайша жапон буддизмі әртүрлі формада көрініс тапты. Грек-буддалық өнер элементтері бүгінге дейін сақталып қалды, мысалы, Будда бейнесі грек стиліндегі киімдердің бүктемелерімен бейнеленген. Грек ықпалы жел құдайы Фудзиннің бейнесінде де байқалады, ол Борей құдайымен ұқсастықтарды көрсетеді. Екеуі де бас үстінде біршама ұқсас позада "жел қабын" ұстап тұрады.

Оңтүстік-Шығыс Азия өнеріндегі әсерлері

Үндістан өркениеті Оңтүстік-Шығыс Азия мәдениеттеріне зор ықпал етті. Көптеген елдер Үндістан жазуы мен мәдениетін, индуизмді, Махаяна және Теравада буддизмін қабылдады. Грек-буддалық өнердің ықпалы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Будда бейнелерінде оның идеализмі, реализмі және киімдерінің егжей-тегжейлілігі арқылы әлі де көрініс береді, бірақ олар Үндістанның индуистік өнерімен араласып, бірте-бірте жергілікті элементтерді сіңіріп алады.

Жеке коллекциялар

Марто коллекциясы, Брюссель, Бельгия.