Луи Леон Сезар Федерб: Францияның Африкалық Колониялық Әкімшісі және Генералы
Louis Faidherbe
Луи Леон Сезар Федерб (1818-1889) – француздық генерал, колониялық әкімші. Сенегалдағы қарақшылар жасағын құрған. Биографиясы, өмір жолы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз генерал және отарлық басшы (1818–1889)
French general and colonial administrator (1818–1889)
Луи Леон Сезар Файдерб (lwi leɔ̃ sezaʁ fedɛʁb; 3 маусым 1818 – 29 қыркүйек 1889) – француз генерал және отарлық басшы. Сенегал губернаторы қызметін атқарган кезде ол Сенегалдық Tirailleurs әскерін құрды.
Louis Léon César Faidherbe (lwi leɔ̃ sezaʁ fedɛʁb; 3 June 1818 – 29 September 1889) was a French general and colonial administrator. He created the Senegalese Tirailleurs when he was governor of Senegal.
Ерте өмір
Файдербе Лилль қаласындағы төменгі орта тапқа жататын отбасында дүниеге келді. Ол Луи Сезар Жозеф Файдербе, шұжық тігуші және оның әйелі Софи Монньенің бесінші баласы еді. 1826 жылы жеті жасында әкесі қайтыс болды және оны анасы тәрбиеледі. Ол әскери білімін École Polytechnique-де, содан кейін Мецтегі École d'Application-да алды. 1843 жылдан 1847 жылға дейін Алжирде, содан кейін бір жыл Гваделупада, ал 1849 жылдан 1852 жылға дейін қайта Алжирде қызмет етті.
Faidherbe was born into a lower middle class family in Lille. He was the fifth child of Louis César Joseph Faidherde, a hosier, and his wife, Sophie Monnier. His father died in 1826 when he was seven and he was brought up by his mother. He received his military education at the École Polytechnique and then at the École d'Application in Metz. From 1843 to 1847 he served in Algeria, then for one year in Guadeloupe, and again from 1849 to 1852 in Algeria.
Батыс Африка
1852 жылы ол Сенегалға инженерлер директорының орынбасары болып ауыстырылды, ал 1854 жылы батальон шебіне көтеріліп, 16 желтоқсанда колонияның губернаторы болып тағайындалды. Ол бұл қызметте 1865 жылдың шілдесіне дейін, бір қысқа үзіліспен (1861–1863) болды. Француз Батыс Африкасындағы еңбегі оның ең мәңгілік мұрасы болып саналады. Сол кезде Францияның Сенегалда Сен-Луи қаласы мен жағалаудың тар жолағынан басқа иелігі болмады. Бірақ саяхатшылар Нигер аймақтарының байлығы мен әлеуетін жариялады, ал Файдербе осы елдерді француздың иелігіне қосуды жоспарлады. Ол тіпті Сенегалдан Қызыл теңізге дейінгі француз Африка империясын құру арманында болды.
In 1852 he was transferred to Senegal as sub director of engineers, and in 1854 was promoted chef de bataillon and appointed governor of the colony on December 16. He held this post with one brief interval (1861–1863) until July 1865. The work he accomplished in French West Africa constitutes his most enduring legacy. At that time France possessed in Senegal little else than the town of Saint Louis and a strip of coast. Explorers had, however, made known the riches and possibilities of the Niger regions, and Faidherbe formed the design of adding those countries to the French dominions. He even dreamed of creating a French African empire stretching from Senegal to the Red Sea.
Сенегал өзенінің тікелей бақылауы
Файдербтің әрекеттері оның жеке ойларынан тумаған, ол "1854 жылғы жоспарды" іске асыру болды: губернатор Протеге берілген министрлік бұйрықтардың тізбегі, оның бастауы Бордодағы ірі кеме жүргізу компаниясы – Maurel and Prom компаниясының петицияларында жатты, бұл компания Сент-Луидегі ең үлкен кемелік мүдделерді білдірді. Аталған жоспарда Африканың ішкі аймақтардағы акация шайыры саудасына бақылауын тоқтату мақсатында Сенегал өзені бойында бекіністер салу егжей-тегжейлі сипатталған. Файдербтің бекіністерді одан ары салуға ұмтылысы, Протемен болған қақтығыстары және Протенің әрекетсіздігіне қарсы Париждегі наразылықтары оған 1854 жылы губернаторлық қызметін әкелді. Губернатор болып тағайындалғаннан кейін үш ай ішінде ол Сенегал өзенінің бойындағы қамалдар сериясының біріншісін, Фелу сарқырамасының (1855) төменгі жағындағы Медин қаласында салуға кірісті. 1860 жылға қарай Файдерб Медин мен Сент-Луи арасында бірнеше бекіністер салып, Ваалодағы (Сенегал өзенінің солтүстігінде) Трарза морилеріне қарсы шабуылдар ұйымдастырды, олар бұрын Сент-Луиге ішкі аймақтан келетін тауарларға салық жинаған.
Faidherbe's actions were not of his own creation, but were an implementation of "The Plan of 1854": a series of ministerial orders given to Governor Protet that originated in petitions from the powerful Bordeaux based Maurel and Prom company, the largest shipping interest in Saint Louis. The plan specified in detail the creation of forts along the Sénégal River to end African control of the acacia gum trade from the interior. Faidherbe's push to build fortifications farther out, his conflicts with Protet, and his protests to Paris over Protet's inaction earned him the governorship in 1854. Within three months of his appointment as governor, he had begun work on the first in a series on inland forts up the Sénégal, at Médine just below the Félou Falls (1855). By 1860, Faidherbe had built a series of forts between Médine and Saint Louis, launching missions against the Trarza Moors in Waalo (north of the Sénégal river), who had previously collected taxes on goods coming to Saint Louis from the interior.
Ішкі жауыздық
Бұрын француз әскерлері аймақтағы ең күшті мемлекеттермен – Нигер өзені бойындағы Тукулер империясымен және оңтүстіктегі Кайормен қақтығыстардан қашып келген. Файдербе әлсіз мемлекеттерге (Бундудың Бубакар Саадасы, Хассо королі Самба) протектораттар жасасу үшін елшілер жіберіп, Касаманс және Волоф халықтарын қазіргі Солтүстік Сенегал арқылы "бейбіттендіруді" аяқтаған соң, осы мемлекеттермен тікелей қақтығысқа ұшырады.
French military forces had previously avoided conflicts with the most powerful states in the area, the Toucouleur empire along the Niger River, and the Cayor in the south. By sending emissaries to sign protectorates with weaker states (Bubakar Saada of Bundu, King Samba of Khasso) and by completing the "pacification" of Casamance and the Wolof peoples through what is now northern Senegal, Faidherbe quickly came into direct conflict with these states.
Тюкулермен соғыс
Оның жобасының тіпті алғашқы бөлігін орындау үшін, оның ресурстары өте жеткіліксіз болды, әсіресе орта Нигер аймақтарының мұсылман билеушісі Эль-Хадж Умар Таллдың қарсылығын ескере отырып. Фаидхербе жоғарғы Сенегалдағы француз бекіністерін ілгері жылжытып, әсіресе Умар Таллдың Медина бекінісін қоршауын бұзу арқылы мұсылмандықтардың шабуылын тоқтатты. 1860 жылы Умармен тиімді шарт жасасқан Фаидхербе француз иеліктерін Нигермен байланыстырды. Ол сондай-ақ Сенегал өзені мен Гамбия арасындағы аймақты да бағындырды.
To accomplish even the first part of his design, he had very inadequate resources, especially in view of the opposition from El Hadj Umar Tall, the Muslim ruler of the countries of the middle Niger. By advancing the French outposts on the upper Senegal, and particularly by breaking Umar Tall's siege of Medina Fort, Faidherbe stemmed the Muslim advance. Striking an advantageous treaty with Umar in 1860, Faidherbe brought the French possessions into touch with the Niger. He also brought into subjection the country lying between the Senegal river and Gambia.
Серерлермен соғыс
Логандем шайқасында (18 мамыр 1859) Файдербе Маад а Синиг Кумба Ндофене Фамак Джуф (Сине королі) билігі кезінде Синедегі серер халқына қарсы соғыс бастады. Жеңіске жеткен соң, ол Фатикті (Сине провинцияларының бірі) және оның төңірегіндегі ауылдарды толығымен өртеп жіберуге бұйрық берді. Париждегі француз үкіметі оны өздерінің рұқсатынсыз әскери науқан жүргізгені үшін сынады. Файдербе сыншыларына жауап ретінде 1679 жылдан бері Францияға тиесілі болған аумақтарды ғана басып алғанын мәлімдеді. Мартин А. Клейн сияқты ғалымдар Файдербе сөздермен ойнап, Сенегалде ешқандай билігі болмаса да саяси шешімдер қабылдағанын айтады. Сине Корольдігі де, оның провинциялары да ешқашан Францияға қарасты болған емес. Алайда, Сент-Луидің Африка ішкі аймақтарына француз саудасының қақпасы ретіндегі маңызы тікелей отаршылдық биліктің кеңеюімен азая бастады. Бу кемелер дәуірінде оның портына қол жеткізу қиынға соқты, ал 1885 жылы Дакар-Сен-Луи темір жолының салынысы ішкі аймақтардың саудасын портынан айналып өтуге мүмкіндік берді. Бордо қаласынан келген көптеген ірі француз фирмалары ішкі сауда желілерін өздеріне қаратып алды, бұл бұрынғыдан бері жоғары ағыстағы сауданың делдалы болған метистерді ысырып тастады. Файдербе сонымен қатар форт жүйелерінің жанында, содан кейін темір жол бойындағы кең аумақта маусымдық жер жөңкесін (арахис) өсіруді француз үкіметінің тікелей бақылауына алды. Бұл, алдымен Кайорда, содан кейін Баол және Сине-Салумға дейін темір жол бойында, және ақырында Тиес-Кейес темір жолы арқылы тараған маусымдық еңбек көші-қонының – наветандар жүйесін құрды. Бұл үрдіс 20 ғасырдың соңына дейін Француз Батыс Африкасы мен Француз Экваторлық Африкасының барлық аймақтарына тарады.
At the Battle of Logandème (18 May 1859), Faidherbe launched war against the Serer people of Sine, during the reign of Maad a Sinig Kumba Ndoffene Famak Joof (King of Sine). After his victory, he gave the order for Fatick (one of the provinces of Sine) and its surrounding villages to be burned to the ground. The French government in Paris criticised him for undertaking a military campaign without their authority. To answer his critics, Faidherbe claimed that he only occupied areas that belonged to France since 1679. Scholars like Martin A. Klein note that Faidherbe was merely playing with words and was making political decisions in Senegal without any authority whatsoever. Neither the Kingdom of Sine nor any of its provinces had ever belonged to France. But Saint Louis's place as a door of French trade into an African interior began to wane with the expansion of direct colonial rule. Access to its port became increasingly awkward in the age of the steamship; and the completion of the Dakar Saint Louis railroad in 1885 meant that up country trade effectively circumvented its port. Large French firms, many from the city of Bordeaux, took over the new commercial networks of the interior, marginalizing the Métis traders who had always been the middle men of upstream commerce. Faidherbe also placed under direct French control large scale seasonal groundnut cultivation near the fort systems, and then along the rail lines. This created the navétanes system of seasonal labor migration, first in Cayor, then spreading along the rail lines to Baol and Sine Saloum, and eventually along the Thies Kayes railway. This would be a pattern spread throughout French West Africa and French Equatorial Africa well into the 20th century.
Француз отаршылдығының мұрасы
Ол қызметінен кеткен кезде Франция билігі өте кең және құнарлы аймаққа нығайып үлгерген еді, сондай-ақ оның ізбасарлары 1904 жылдан кейін Батыс Африкада Францияның атқаратын орнының негізін қалады. Сенегалдағы француз отаршылдығының алғашқы жарты ғасыры нақты саяси бақылауға немесе экономикалық пайдаға әкелмеді. Дегенмен, ол француздердің кейінгі кеңеюі үшін маңызды принциптерді орнатып берді. Сенегал Гвинея емес, Францияның негізгі базасы болды. Француздық экспансия ішкі аймаққа қарай бағытталды (бұл Алжирде оңтүстікке қарай кеңеюге де ықпал етті), және Файдербе ұсынған империялық көзқарас расталды. 1863 жылы ол бригада генералы болды. 1867 жылдан 1870 жылдың басына дейін ол Алжирдегі Бона бөлімшесіне қолбасшылық етті, ал Франко-пруссия соғысы басталғанда Константин дивизиясына басшылық етті.
When he resigned his post, French rule had been firmly established over a very considerable and fertile area and the foundation laid upon which his successors built up the position occupied after 1904 by France in West Africa. The first half century of French colonialism in Senegal produced neither solid political control nor economic gains. However, it established the basic principles for the later French advance. Senegal became the principal French base, not Guinea. French expansion was aimed towards the interior (which also encouraged expansion south in Algeria), and Faidherbe's vision of empire was confirmed. In 1863 he became general of brigade. From 1867 to early 1870, he commanded the subdivision of Bona in Algeria, and was commanding the Constantine division at the commencement of the Franco Prussian War.
Неке және отбасы
Сент-Луиске келгеннен кейін көп ұзамай Файдербе он бес жасар сараколе қызы Диокунда Сидибе (Дионхонда Сиадиби) мен қатар өмір сүрді. Ол оған волоф, пулар және сараколе тілдерін зерттеуде көмектесті. 1857 жылдың 15 ақпанында олардың ұлы Луи Леон Файдербе дүниеге келді. 1858 жылы, Файдербе 40 жасқа келгенде, ол 18 жасар туысы Анжель Эмили Мари Софи Файдербеге үйленді. Ол сегіз жыл бұрын қайтыс болған ағасы Романның қызы еді. Осы некеден үш бала дүниеге келді: Гастон, Матильда және Вильгельм. Анжель сондай-ақ Сидибеден туған Луиге де қарауға көмектесті. Файдербенің тағы бір туысы, оның әйелінің ағасы Кларенс, 1861 жылдың мамыр айында теңіз офицері Теофил Аубпен үйленді. Ол кезде Ауб Сенегалда қызмет ететін. Кейіннен ол адмирал шеніне көтерілді.
Soon after his arrival in Saint Louis Faidherbe took as a mistress, Diocounda Sidibe (Dionkhounda Siadibi), a fifteen year old Sarakolé girl. She helped him in his study of the Wolof, Pular, and Sarakolé languages. On 15 February 1857, they had a son, Louis Léon Faidherbe. In 1858, when Faidherbe was 40, he married his 18 year old niece, Angèle Emilie Marie Sophie Faidherbe. She was the daughter of his older brother, Romain, who had died eight years earlier. The marriage produced three children: Gaston, Mathilde and Wilhem. Angèle also helped care for Louis, the son of Sidibe. Another of Faidherbe's nieces, his wife's older sister Clarence, married the naval officer Théophile Aube in May 1861. At the time Aube was serving in Senegal. He would later be promoted to admiral.
Франко-прусиялық соғыс
1870 жылы жазда Пруссия армиясы Наполеон III және оның француз императорлық армиясын жеңгеннен кейін, Файдербе сияқты отаршыл офицерлер Францияға қайтарылып, жаңа бөлімдерге басшылық ету және соғыста қаза тапқан немесе тұтқынға алынған генералдарды алмастыру үшін жоғары шендерге көтерілді. 1870 жылы қарашада Файдербе дивизиялық генерал болып тағайындалды, ал желтоқсанда Ұлттық қорғаныс үкіметі оны Солтүстік армиясының бас қолбасшысы етіп тағайындады. Файдербе француз провинцияларында пруссиялық күштермен күрескен генералдардың ең қабілеттісі екенін көрсетті және Хам, Халуэ және Понт-Нойелл қалаларында пруссиялық бірінші армияға қарсы бірнеше шағын жеңістерге қол жеткізді. Әскери шеберлігіне қарамастан, Файдербе пруссиялықтарды мазалауға жеткілікті күшті армия құра алмады, себебі оның әскері, жаңа сарбаздардан тұрғандықтан, 1870-1871 жылдардың қатыгез қысында үлкен жабдықтау қиындықтары мен төменгі моральға тап болды. Солтүстік армия оқшауланған жау күштеріне шабуыл жасап, содан кейін Па-де-Кале айманындағы бекіністер белдеуінің артына шегініп, өте жақсы өнер көрсетті. Бірақ, соғыс министрі Леон Гамбетта Файдербеге пруссиялықтарға шабуыл жасауға бұйрық берді. Файдербе Сент-Квентинде ашық шайқасқа барып, оның армиясы талқандалды.
After the defeat of Napoleon III and his French Imperial Army by the Prussian Army in the summer of 1870, colonial officers such as Faidherbe were recalled to France and promoted to higher ranks to command new units and replace generals killed or captured in the war. Faidherbe was promoted to divisional general in November 1870, and in December appointed as commander in chief of the Army of the North by the Government of National Defence. Faidherbe quickly proved himself to be the most able of the generals fighting Prussian forces in the French provinces, and won several small victories against the Prussian First Army at the towns of Ham, Hallue, and Pont Noyelles. Despite his military skills, Faidherbe was never able to form an army strong enough to seriously worry the Prussians, as his army, composed of raw recruits, suffered immense supply difficulties and low morale in the freezing winter of 1870–1871. The Army of the North performed remarkably well by striking isolated enemy forces and then retreating behind the belt of fortresses around Pas de Calais. Ultimately, however, Faidherbe was ordered by Minister of War Leon Gambetta to attack the Prussians – Faidherbe rushed into an open battle at St Quentin and his army was destroyed.
Саяси өмірі мен зейнеткерлік өмірі
Әскери мансабы барысында Файдербе Құрмет легионының бес дәрежесімен марапатталды: 1852 жылы «Шевалье» ордені, 1855 жылы «Офицер» ордені, 1861 жылы «Командир» ордені, 1871 жылы «Ұлы офицер» ордені және 1880 жылы «Grand Croix» ордені. 1871 жылғы 8 ақпандағы сайлауда Файдербе Сомм департаментінен бірнеше тізім бойынша заң шығарушы органға кандидат ретінде ұсынылып, сайланды. Ол солтүстіктегі әскери басқаруын сақтап, сайлауды қабылдамауға шешім қабылдады. Армиядан кеткеннен кейін, 1871 жылғы 2 шілдеде Сомм, Па-де-Кале және Норд департаменттерінің өкілі болып қайта сайланды. Ол Нордті таңдады. Алайда, 1871 жылғы 26 тамызда Ассамблеяға конституцияны анықтау құқығын беруге қарсы дауыс бергеннен кейін, ол сайлаушылардан алудың орнына Ассамблея өзіне бұл құқықты берді деп мәлімдеп, отставкаға кетті. 1871 жылғы 8 қазанда Лилль орталық ауданы үшін Норд департаменттік кеңесінің мүшесі болды. 1871 жылдың қазан айынан 1872 жылдың мамыр айына дейін Файдербе Жоғарғы Египетке ғылыми сапар жасап, ондағы ескерткіштер мен жазуларды зерттеді. Сол сапарда ол Иерусалим мен Италияны да аралады. 1876 жылғы 30 қаңтарда Норд департаментінен сенаторлыққа республикалық кандидат ретінде қатысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Файдербе 1879 жылғы 5 қаңтарда Норд департаментінің сенатына сайланды. Ол 1888 жылы өкілеттігі аяқталғанға дейін орнынан бас тартты. Ол география, тарих, тіл білімі және археология саласындағы құштар ғалым болды және көптеген еңбектер жазды, соның ішінде «Collection des inscriptions numidiques» (1870), «La Campagne de l'armée du Nord» (1871), «Epigraphie phenicienne» (1873), «Essai sur la langue poul» (1875) және «Le Zénaga des tribus sénégalaises» (1877) кітаптары, соңғысы бербер тіліне арналған зерттеме. Ол сонымен қатар Сенегал және Сахараның географиясы мен тарихы туралы да жазды. 1879 жылы сенатор болып сайланды және денсаулығы нашарлағанға қарамастан, өмірінің соңына дейін сүйікті пәндерін зерттеумен айналысты.
During the course of his military career Faidherbe was decorated with the five degrees of the Legion of Honor: the Chevalier in 1852, the Officier in 1855, the Commandeur in 1861, the Grand Officier in 1871 and the Grand Croix in 1880. Faidherbe was named as candidate for the legislature on several lists in the Somme department in the elections of 8 February 1871, and was elected. He decided not to accept his election while retaining his military command in the north. After he resigned from the army he was reelected on 2 July 1871 as representative for the Somme, for Pas de Calais and for Nord. He chose to represent Nord. However, he resigned on 26 August 1871 after voting against giving the Assembly the power to define a constitution, because he said the Assembly had given itself that right rather than receiving it from the electors. On 8 October 1871 he became a member of the departmental Council of Nord for the canton of Lille center. Between October 1871 and May 1872 Faidherbe undertook a scientific mission to Upper Egypt, where he studied the monuments and inscriptions. On the same trip he visited Jerusalem and Italy. He ran for election to the senate in Nord as a republican on 30 January 1876 but was defeated. Faidherbe was elected on 5 January 1879 to the senate for the département of Nord. He resigned his seat prior to the end of his term in 1888. An enthusiastic geographer, historian, philologist and archaeologist, he wrote numerous works, including Collection des inscriptions numidiques (1870), La Campagne de l'armée du Nord (1871), Epigraphie phenicienne (1873), Essai sur la langue poul (1875), and Le Zénaga des tribus sénégalaises (1877), the last a study of the Berber language. He also wrote on the geography and history of Senegal and the Sahara. He was elected a senator in 1879, and, in spite of failing health, continued to the last a close student of his favorite subjects.
Өлім
Файдербе 1889 жылдың 29 қыркүйегінде қайтыс болды, оған қошеметті әскери қабір тойы жасалды. Оның естелігіне арналған мүсіндер мен ескерткіштер Лилль, Бапум, Сент-Квентин және Сенегалдағы Сент-Луи қалаларында орнатылды. Көптеген көшелер оның атымен аталады, сондай-ақ Париж метро станциясы да (Файдербе-Шалиньи) оның есімімен байланысты.
Faidherbe died on 29 September 1889, his body receiving a public funeral. Statues and monuments to his memory were erected at Lille, Bapaume, Saint Quentin and Saint Louis, Senegal. Numerous streets are named after him, and also the subway station in Paris (Faidherbe Chaligny).