Кіріспе

Библостың қамқоршы құдайы Баалат Гебал (, BʿLT GBL; сонымен қатар Baalat Gebal немесе Baalat Gubal; сөзбе-сөз "Библостың ханымы"), сондай-ақ Bēltu ša Gubla (Аккад тілінде: dNIN ša uruGub la) және Baaltis деп аталды, Библос қаласының қамқоршы құдайы болған. Бұрын оның аты тек атау есім деп есептелгенімен, қазіргі зерттеушілер оның осы қаламен тығыз байланысын көрсету үшін берілген жеке есім екенін қабылдайды. Ежелгі египеттіктер оны Хатормен, кейіннен Изиспен, ал ежелгі гректер Афродитамен теңестірді. Библостық Филон оны "Диона" деп атаса да, мұндай таңдаудың себептері белгісіз. Ол Библостың жергілікті пантеонындағы басты құдай болды, және оған арналған ғибадатхана, б.з.б. үшінші мыңжылдықтан рим дәуіріне дейін қолданыста болды, осы қаланың орталығында орналасқан. Библос патшалары оны құрметтеген, Риб-Аддидің Амарна хаттарында оның көптеген сілтемелері кездеседі. Египеттіктердің де оған Библоста және Египетте табынуына дәлелдер бар. Ол туралы әдебиеттерде, атап айтқанда Хоридің хатында, Библостық Филонның еңбектерінде және Лукианның "Сирия құдайы туралы" (De Dea Syria) шығармасында айтылған.

Аты-жөні және жеке басы

Финикиялық теоним Баалат Гебал (b’lt gbl) «Библос ханым» деп аударылуы мүмкін. Амарна хаттарында аккад тілінен тікелей аударма, dNIN ša uruGub la, Bēltu ša Gubla деп оқылады. Ұқыпты түрлері dNIN nu (bēletnu, «біздің ханым») және dNIN де куәландырылған. Бұл есім оның қаламен байланысын көрсету үшін берілген. Сондай-ақ, ұқсас есімді еркек құдай, «Библостың Иесі» де болған және оны АН.ДА.МУ Амарна хаттарынан танылуы мүмкін, бірақ бұл ұсыныс кеңінен қабылданбады. Надав Нааман АН.ДА.МУ-ды Баалат Гебалдың өзінің «қадір-қасиетті атағы» ретінде, «тірі құдай» деп түсіндіруді ұсынады. Зерттеушілер бұрын «Баалат Гебал» сөзін нақты есім емес, эпитет ретінде қарастыруға тырысты. Ол Ашераның жергілікті түрі ретінде әртүрлі анықталды, өйткені ол порт қаласы үшін лайықты қамқоршы әйел құдайы деп есептелді, Угаритте «теңіз ханым» деп аталады, Анат (Эдвард Липинский ұсынғандай) және әсіресе Астарте. Франк Мур Крос Баалат Гебал Құдшумен бірдей болуы мүмкін деп санайды, ол Ашераның (Элат) басқа аты ретінде Угарит және Египетте қолданылған. Алайда Кристиан Зиви Кош Құдшуды ежелгі Таяу Шығыста алдын ала болмаған египеттік өнертабыс деп сипаттайды. Изак Корнелиус оны бөлек құдай деп санайды және Баалат Гебал мен Ашера арасындағы байланысты жоққа шығарады, Астартемен байланыстың ықтимал екенін айтады. Баалат Гебалдың Астартемен сәйкестендірілуіне қатысты дәлелдер үш кеш, расталмаған жазумен шектеледі; біреуінде, екі тілде, Астарте грек тілінде және Баалат Гебал финикия тілінде кездеседі, бұл біріншісі соңғысының грек түсіндірмесі болғанын көрсетеді, ал қалған екеуінде Астарте Библостың құдайы ретінде аталады, бірақ b’lt gbl емес, rbt gbl деген атаумен. Керісінше, тікелей дәлел Филонның Библостың финикиялық тарихынан алынған, онда Астарте мен Баалтис (Баалат Гебал) екі бөлек құдайлар, олар әпке-қарындас ретінде бейнеленген, және тек соңғысы Библосқа байланысты. Жақында де (2013) айтқандай, Библостың тұрғындары Баалат Гебалды жергілікті құдайды белгілейтін басқа «нағыз аты» жоқ жеке есім ретінде қарастырған болуы мүмкін. Ол финикиялық жазуларда оның есімі бөлінбегенін, ал mlk атағының екі бөлігі арасында бөлгіш пайда болатынын айтады. gbl («Библостың патшасы»), ол біріншісі екіншісі сияқты атақ емес, жеке есім ретінде түсінілгенін көрсетеді деп болжайды. Зернеке әдісін Майкл Дж. Сталл құдай туралы зерттеуінде (2021) қабылдады. Баалат Гебал мен басқа құдайларды анықтау үшін нақты дәлелдердің көп бөлігі египеттік және грек көздерімен шектеледі, бұл мұндай мәтіндер интерпретация граека және ұқсас құбылыстардың мысалы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Франсис Пиннок оның есімінің белгісіздігі Египеттен келген шетелдік билеушілерге, сондай-ақ Эбла және басқа жерлерде оны өз құдайларының бір аспектісі ретінде тануға мүмкіндік бергенін болжайды. Библос пен Египет арасындағы байланыстардың арқасында Баалат Гебал Хатормен сәйкестендірілді. Египеттіктер соңғы құдайды «Библос ханым» (nbt kpn) деп атады, бұл Баалат Гебал есімінің көрінісі. Оны «Дендера ханым, Библоста тұратын» деп те атауға болады. Екі әйел құдайдың арасындағы байланысқа қатысты ең ерте куәлік - табыт мәтіндерінде. Тиісті үзіндіде Хатор «Библос ханым» деп аталады, ал ол күн кемесінің жолаушыларын қорғаушы ретінде шақырылады. Бұл қауымдастық осы бір египеттік құдайды Синай, Пунт, Вади-эль-Худи және Гебель-эль-Аср сияқты басқа да алыс аймақтармен байланыстыратын жағдайларда параллельді табады. Бұл құбылыстың идеологиялық өлшемдері болуы мүмкін, өйткені шетелдік құдайларды Хатор ретінде түсіндіру Библос және Пунт сияқты аймақтардағы жергілікті ғибадатханаларға жасалған төлемдерді, мүмкін, жергілікті тауарларды алу үшін жасалған египеттік құдайға деген құлшылықтың көрінісі ретінде ұсынуға мүмкіндік берді. Тутмос III билік еткен кездегі мәтінде ресми Минмоз «Хатор, Библос ханым» ғибадатханасын египеттік құдайларға жататындардың қатарында тізімдейді, және бұл байланыс египеттіктердің жергілікті құрылыс жобаларына қатысуымен күшейтілген болуы мүмкін. Баалат Гебал мен Хатор арасындағы байланыс туралы жаңа патшалықтан кейінгі уақытта айтылмаған, бұл екеуі де Библоспен жиі байланысқа түспегендіктен және соңғысы Египет дінінде Изиспен ішінара ауыстырылғандықтан. Бұл екі египеттік құдайлар да ішінара сәйкестендірілді, сондай-ақ Баалат Гебал Изиспен сәйкестендірілген болуы мүмкін екендігіне дәлел бар, соның ішінде Библоста табылған Осоркон II-нің мүсініндегі жазу, онда Изис айтылады, сондай-ақ Плутархтың «Изида және Осирис туралы» еңбегінде Изис пен Библос қаласы арасындағы байланысқа қатысты мәлімдеме бар. Марван Килани Библостың тұрғындары Египет дінінде болып жатқан өзгерістерге бейімделу үшін өз құдайына Изиспен сәйкестендіруге тырысқан болуы мүмкін деп айтады. Ахеменид кезеңінен Баалат Гебал бейнелері Египеттен «Хатор Изис» суреттерімен ұқсас, бұл оның осы екі құдайдың синкретизмімен сәйкестендірілгенін көрсетеді. Ол египеттік жезді ұстап тұрған және күн дискісімен әшекейленген мүйізді тәж киген болып бейнеленген. Грек авторлары Баалат Гебалдың Афродитаға ұқсас екенін есептеген. Филон Библостың финикиялық тарихында оны Дионамен теңестіреді. Алан И. Баумгартеннің айтуынша, дәлелдің жетіспеуі бұл таңдауға қандай факторлар жетекшілік еткенін анықтау мүмкін емес. Франк Мур Крос Баалат Гебалдың Диона ретінде тануы Зевс және Диона, сондай-ақ Эл және Элат есімдері арасындағы параллельді көрсетеді деп санайды. Баумгартен бұл пікірді сынға түсірді, Элат есімі Баалат Гебалға сіңірілмегенін, тіпті егер Кростың теориясы Баалат және Баал есімдеріне бейімделген болса да, оны дәлелдеу мүмкін емес екенін айтты.

Дін

Бағалат-Гебал қазіргі Ливанның Жерорта теңізі жағалауында орналасқан Библос қаласының жергілікті пантеонындағы басты құдай болған. Ол “қала тарихындағы ең көп кездесетін тұлға” деп сипатталған. Ол саудамен байланысты болған. Қаланың орталығында оған арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл ғибадатхана б.з.д. үшінші мыңжылдықтан Рим дәуіріне дейін үздірілмей пайдаланылып келген. Библостағы ең ірі ғибадатхана осы болған. Бағалат-Гебалдың қалада бірнеше ғибадатханасы болғандығы күмәнді болғандықтан, қазба жұмыстары кезінде табылған “Обелиск ғибадатханасы” оған байланысты ер адамға арналған болуы мүмкін. Бағалат-Гебал ғибадатханасының ғибадатханалық жиынтығының бір бөлігі ретінде бірнеше металл мүсіндер табылды. Көпшілігі шоқтық бас киім киген немесе бас киімі жоқ ер адамдардың бейнесі болса, біреуі Анубистің уасс жездісін ұстаған бейнесі болуы мүмкін. Олардың жергілікті жерде жасалғандығы болжанып отыр, бірақ Дейр-эль-Бахридегі Ментухотеп II қабірінен табылған ұқсас заттармен стильдік ұқсастықтары болғандықтан, шамамен б.з.д. 2050-1800 жылдар аралығында Египеттен әкелінген болуы да мүмкін. Бағалат-Гебалды Библостың патшалары, мүмкін ерте қола дәуірінен бастап құрметтеген, бірақ сол кезеңдегі дереккөздерде есімдері аталмайды. Амарна хаттарындағы мәліметтерге сәйкес билік құрған Риб-Адди перғауынға жіберген көптеген хаттарын Бағалат-Гебалдың оны қорғауы туралы тілекпен аяқтаған. Ол Мысырдың басқа да лауазымды тұлғаларына жазған хаттарында да осыған ұқсас тілектер білдірген. Барлығы 27 рет кездеседі. Бұл әдет осы мәтіндік жиынтықтағы басқа хаттарда байқалмайды. Мұрагердің амандығын тілеу жиі кездесетін құбылыс болғанымен, басқа ешбір жергілікті билеуші перғауынды иелік етуіне бата беру үшін өзінің жергілікті құдайын шақырмаған. Сонымен қатар, бір жағдайда Риб-Адди Бағалат-Гебалды перғауынның өкіметіне ие болуына себепкер болған құдайлардың бірі ретінде көрсеткен, бұл Левант аймағының билеушілері үшін ерекше жағдай. Ол Мысырдан тыс жерлерге жазған хаттарында да осындай тілектер білдіргені белгісіз, себебі мұндай мәтіндер сақталмаған. Көп жағдайда ол Бағалат-Гебалды ғана шақырады, бірақ кейбір жағдайларда ол Мысыр құдайы Амонмен бірге айтылады, ол әрқашан одан бұрын келеді. Хаттардың қалай қабылданғаны белгісіз, бірақ Марван Килани Риб-Аддидің замандасы Ахенатонның діни саясатының салдарынан Бағалат-Гебалға жиі сілтеме жасауды оң қабылдамағанын болжайды. Перғауынның осы құдайға деген көзқарасына тікелей сілтемелер жоқ, бірақ оның билігі кезінде Библос Египет дереккөздерінде ерекше маңызды діни орталық ретінде танылмаған және Килани “Атондық идеология” деп атайтын нәрседе ешқандай рөл атқармаған. Бір хатында Риб-Адди Бағалат-Гебалдың “қызметшісі” Уммануды еске алады, оның оның қарындасы екені болжанып отыр. Ол қаланың сыртқы қатынастарында белсенділік танытқан, бұл Амарна хаттарындағы басқа діни тұлғалардың жағдайларында кездеспейді. Патша бұл жағдайды қабылдап, оның перғауынмен байланысқа түсуіне көмектесуге тырысқан. Марван Килани Мысыр мен Месопотамия деректерімен салыстырғанда, қола дәуірінде Батыс семит тілдерінде сөйлейтін аймақтардағы мәтіндерде әйел дін қызметкерлеріне сілтемелер сирек кездесетінін атап өтеді және Библостың қамқоршы құдайы құдай емес, құдай болғандықтан Умманудың беделі осымен байланысты болуы мүмкін деп болжайды. Бірінші мыңжылдық б.з.д. Библостың бірнеше патшалары, соның ішінде Абибаал, Элибаал және Шипитбаал, Бағалат-Гебалдың қорғауында екенін айтқан. Элибаал оған стела арнаған, оның сақталған жазуында ол оны “өз сүйіктісі” деп атаған. Шипитбаал өзінің жазуында одан ұзақ өмір сүруді сұраған. Библостың тағы бір патшасы, б.з.д. V ғасырда билік құрған Йехаумилк, Бағалат-Гебалдың өзіне ұзақ өмір мен билік беруін үміттенген.

Мысырлықтардың қабылдауы

Мысырлықтар Библоста Бағал Гебалға табынумен байланысты болғандығына дәлелдер бар. Мысыр мен Библос арасында б.з.д. үшінші мыңжылдықтан бастау алатын ұзақ тарихы болды, бұл туралы жергілікті билеушілер, мысалы Риб-Адди мойындады. Ол бір хатта «Библос басқа қалалар сияқты емес. Библос ежелден бері менің патшамызға адал қала» деп жазған. Бағал Гебал ғибадатханасы олардың арасындағы саяси қарым-қатынаста маңызды рөл атқарды деп есептеледі. Бағал Гебал ғибадатханасының қазбалары кезінде есімі сақталмаған монархты «Хатордың сүйіктісі, Библос ханым» деп атаған Ескі Патшалық кезеңінен қалған египет жазуы бар рельеф табылды. Сол құдайға арналған тағы бір арнау «Обелисктер ғибадатханасы» деп аталатын жерде де кездесті, онда ол Орта қола дәуірінде қайта пайдаланылған болуы мүмкін. Екі ғибадатхананың бірінен табылған тас үстелдегі жазуда Алтыншы династия билеушісі Пепи I тұсында оның атынан жасалған сыйлық туралы айтылған. Кейінгі мәтіндер, Тютмос III билігіне жатса, олардың ғибадатхананың күтілуіне қатысқандығын көрсетеді. Фараон өзі де Нубиядағы Жебель Баркалдағы Амон ғибадатханасының стеласында оны еске алады, онда солтүстікке жасалған әскери жорық үшін «Библос ханым» аймағынан әкелінген ағаштан кемелер жасалғаны жазылған. Бұл құдайға қатысты мәліметтер Тебан қабірінде, оның шенеунігі Сеннефериге тиесілі бұзылған мәтінде де болуы мүмкін, онда Библосқа жасалған экспедиция сипатталған. Андрес Диего Эспинелдің пікірінше, мысырлықтардың Бағал Гебалға көрсеткен құрметі жергілікті билеушілермен саяси және экономикалық қарым-қатынасты жақсартудың бір жолы болған, өйткені Библос маңызды сауда орталығы және Мысырға ағаш, май, шарап және лазурит импорттау көзі болды. Бағал Гебалға Мысырда да біршама табынылған деп болжанады. Оның атының аудармасы, nbt kbn, жеке есім ретінде куәландырылған, оның иегерлерінің бірі Ахмос I-нің қыздарының бірінің күтімшісі болған. Ең ерте мысалдар Орта Патшалық кезеңіне жатқызылған мәтіндерде кездеседі. nkt kbn деп аталған әйелдердің туған-туыстары Библостан шыққан ба, әлде осы есімнің таңдалуына Мысырдың Бағал Гебалға табынуы ықпал еткен бе, әзірге белгісіз.

Түрлі куәліктер

Баалат Гебал туралы сілтеме Хори хаты деп аталатын сатирикалық египеттік мәтінде кездеседі, ол, мүмкін, Рамсес II билік құрған кезеңде жазылған. Онда аталмыш тұлға өзінің табыну орталығын былай сипаттайды: «Мен сізге тағы бір құпия қала туралы айтайын. Оның аты Библос, ол қалай? Ал олардың құдайы неше түрлі?» Марван Киланидің сөзінше, Библосты «құпия» (немесе «жасырын») деп сипаттау белгісіз мистикалық немесе діни оқиғаға меңзеу ме, әлде орташа жазушының бұл қаламен таныс болуын атап көрсету үшін қолданылған сарказмдық тәсіл ме, әзірге белгісіз. Баалат Гебал Рамсес XI билік құрған кезеңде (BM EA 9997 + 1030) жазылған египеттік сиқырлар жинағында да екі рет айтылады, олардың көпшілігі жыландарға қарсы бағытталған. Сақталған мәтіндердің алтыншысында Исиданың жылан шаққан ұлы Горусты емдегені суреттеледі. Ол уды емдеу үшін Нефтис және Серкет сияқты басқа да құдайлармен бірге шақырылады. Зақымдалған бөлігі қалпына келтірілген нұсқасына сүйенсек, бұл контексте ол, көбінесе Хатормен теңестіріледі. Белгісіз себептермен Баалат Гебал Венамунның хикаясында мүлдем еске алынбаған, тіпті онда Библосқа сапар туралы айтылса да. Оның аты, мүмкін, жергілікті құдайларға арналған құрбандық туралы сипаттамада жанама түрде кездеседі. Филонның «Финикия тарихында» Баалат Гебал Диона деп аталады. Филон оны финикиялық автор Санхуниатонның еңбектерінің грек тіліне аудармасы ретінде ұсынады, бірақ қазіргі зерттеушілер бұл шығарманы финикиялық және грек-рим элементтерінің қосындысы деп санайды. Оуранос оны және оның екі қарындасы Астарта мен Реяны ағасы Кроносты алдап жеңу үшін жібереді, бірақ ол оларға үйленіп, одан кейін олар оның балаларын тудырады. Оуранос, әдетте, көкті білдіретін финикиялық құдайды көрсетеді. Реяның нақты финикиялық құдаймен байланысы жоқ, ол грек құдайы болуы мүмкін. Кронос Финикия тарихында Эль деп те аталады, бірақ Баалат Гебал мен Эльдің арасындағы жұбайлық қатынас туралы басқа деректер жоқ. Сонымен қатар, Диона мен Кроностың жұптасуы грек көзқарасынан да ерекше, өйткені бұл есімді құдай әдетте Зевспен байланысты болған. Дионаның балаларының саны мен есімдері сақталмаған. Кейіннен Кронос түрлі құдайларға қалаларды бөліскенде, ол Библосты иелігіне алады. Баалат Гебал ғибадатханасы Лукианның «Сириялық Құдайша» атты еңбегінде еске алынады. Ол «Библиялық Афродита» деп аталады. Лукианның айтуынша, рим дәуірінде оның ғибадатханасында Адонисқа арналған рәсімдер өткізілген, бұл оған байланысты белгісіз еркек құдайға табынудың эхосы болуы мүмкін. Марван Киланидің пікірінше, бұл құдай бұрынғы кезеңдерде Обелиск ғибадатханасымен байланысты болған.