Кіріспе

Копенгагеннің тарихы 11 ғасырда осы жерде алғашқы қоныстанғаннан басталады. 12 ғасырдың ортасынан бастап, епископ Абсалонның иелігіне өткеннен кейін маңызы артты, ал 13 ғасырда қала тас қабырғамен қоршалды. Копенгагеннің порты және сельдь балық аулауға қолайлы жағдайлары қаланың маңызды сауда орталығы ретінде өсуіне және дамуына үлкен үлес қосты. Ол бірнеше рет Ганза Одағының шабуылдарына ұшырады, себебі немістер оның кеңеюін байқады. 1254 жылы епископ Якоб Эрландсен басшылығымен қала ретінде жарғысын алды. 1596 жылы Данияның Кристиан IV патшасы таққа отырғаннан кейін қала жаңа аудандармен және жер жұмыстарымен, бастиондармен жабдықталған заманауи бекіністермен едәуір кеңейтілді. Патша өзінің беделін арттыру үшін неміс және голланд сәулетшілері мен шеберлерін тамаша ғимараттар салуға шақырды. 1648 жылы Кристиан IV қайтыс болған кезде Копенгаген Данияның басты бекінісі және теңіз порты болды, ал қала Дания патшалығын басқару орталығы және Солтүстік Еуропадағы сауда орталығы ретінде қалыптасты. 1658-59 жылдары шведтердің Карл X басқаруымен болған қатаң қоршаудан сәтті шықты және маңызды шабуылды тойтарды. 1728 және 1795 жылдары қала үлкен өрттерге ұшырады, олар қаланың ортағасырлық бөлігінің көп бөлігін жойды. 1801 жылы адмирал Паркер басқарған британдық флот Копенгаген портында Дания флотымен Копенгаген шайқасында қатысты. Осы шайқас кезінде лорд Нельсон адмирал Паркердің отты тоқтату сигналын көрмеу үшін "телескопты соқыр көзге тигізді". 1807 жылы британдық әскер Дания флотын бақылауға алу үшін Копенгагенді бомбалады, осылайша Францияның Ұлыбританияға шабуыл жасау жоспарларын тоқтатуға көмектесті. Нәтижесінде қала көп зардап шекті және жүздеген адам қаза тапты. Бұл ауқымды қираудың басты себебі Копенгагеннің ескі қорғаныс желісіне сүйенгендігі болды, ол британдықтардың алыстан атқылайтын кемелері мен минометтерінен тиімсіз болып қалды. Бірақ 1850 жылдарға дейін қаланың қамалдары ашылмай, батыстағы ескі қорғаныс жүйесін қоршап тұрған көлдердің маңында жаңа тұрғын үйлер салуға рұқсат берілмеді. Бұл кеңістіктің айтарлықтай ұлғаюы ұзақ күтілген еді, себебі ескі қамалдар қорғаныс жүйесі ретінде ескіргендіктен және ескі қаладағы санитарлық жағдайдың нашар болуынан туындады. Бұл өзгеріске дейін Копенгагеннің тарихи орталығында шамамен 125 000 адам тұрды, 1870 жылғы халық санағында бұл көрсеткіш ең жоғары деңгейге жетті (140 000); бүгінде бұл көрсеткіш шамамен 25 000-ға жуық. 1901 жылы Копенгаген одан әрі кеңейіп, 40 000 адам тұратын қауымдастықтарды қосты, соның нәтижесінде Фредериксберг Копенгагеннің ішіндегі анклавқа айналды. 2000 жылдың жазынан бастап Копенгаген және Мальмё қалалары теміржол және автомобиль қозғалысы үшін ақы төленетін көпір/тоннельмен (Эресунн көпірі) байланысты. Нәтижесінде Копенгаген екі елге таралатын үлкен қалалық аймақтың орталығына айналды. Көпірдің салынуы қоғамдық көлік жүйесіне көптеген өзгерістер әкелді және қаланың оңтүстігіндегі Амагердің кең ауқымды қайта құрылуына ықпал етті.

Алғашқы қоныстар

Адамның шамамен б.з.д. 4000 жылға дейінгі қызметінің іздері табылды, бірақ сол кезден бері тұрақты елді мекендердің белгілері жоқ. Археологиялық қазбалар алғашқы қаланың 11 ғасырға жататындығын көрсетеді және ол екі елді мекеннен тұрған: біреуі қазіргі Микель Брюггерсгаде, Вестергаде, Гаммелторв/Нитворв және Лёнганштраде көшелерімен шектелген ортағасырлық қаланың батыс бөлігінде, сол кездегі жағажай сызығына сәйкес келген, екіншісі – қазіргі Конгенс-Нитворв орнындағы кішірек елді мекен. Айналасындағы аумақ ылғалды жағажайлы шалғындардан тұрған және мал жаюдың іздері табылды. "Виднакст" порталы жақында 11 ғасырда шағын қаланың болғаны туралы жаңа мәліметтер жариялады. Бұл мақалалар жаңа археологиялық жаңалықтарды баяндайды, олар бүгінгі Конгенс-Нитворв орнындағы ірі меншік, кейіннен Санкт-Клеменс шіркеуіне жақын орналасқан шіркеу, базар, кем дегенде екі құдық және кең аумаққа тараған көптеген шағын тұрғын үйлердің болғанын көрсетеді.

Абессаломның қаласы

12 ғасырда Копенгагеннің маңызы арта түсті және қала жер қазбаларымен нығайтылды. Рим-католик шіркеуі Роскилде және Лундта (қазіргі Швеция) соборлар салды, бұл осы аймақтық орталықтардың одан әрі дамуына негіз салды. Копенгаген екі қаланың арасында орналасқандықтан, көлік және сауда үшін ыңғайлы орын болды. Қала туралы ең алғашқы жазбаша мәлімет 12 ғасырға жатады, онда Саксо Грамматикус «Gesta Danorum» еңбегінде оны Portus Mercatorum деп атады, бұл «Саудагерлердің порты» немесе сол кездегі дания тілінде Købmannahavn деп аударылады. 1186 жылғы хатта Рим папасы Урбан III қаланы Hafn деп атады, бірақ бұл, басы артық қысқартылған атау болуы мүмкін. 1290 жылдан бастап 19 ғасырдың ортасына дейін Копенгагенге кіретін және шығатын барлық көліктер Копенгагеннің төрт қала қақпасының бірінен немесе портынан өтуге міндетті болды. Бұл кезде бірнеше даниялық қалаларда қамалдар болғанмен, олардың көпшілігі үстіне қоршаулар мен орлар салынған жер қамалдар еді. Копенгаген Калундбордан кейін қабырғалар мен мұнаралармен бекітілген екінші даниялық қала болды. Бұл сол кезде қаланың маңызды болғанын көрсетеді. Ханза одағы қаланы бірнеше рет қоршап, қиратып тастады. Сонымен қатар Дания патшасы епископтан Копенгагенді қайтарып алуға тырысты. 1416 жылы Эрик Померания қаланың билігін өз қолына алғанда, тәж сәттілікке жетті. Осыдан кейін Копенгаген Дания тәжінің билігіне көшті. Ғасырлар бойы билік үшін күрестер мен соғыстарға қарамастан, қала одан сайын байыды. Копенгагендіктер достарымен де, жауларымен де сергек сауда жасады. Шетелдік саудагерлер қалаға келді. Осыдан кейін қолөнершілердің цехтары құрылды және 1479 жылы Копенгаген университеті негісталды. 1581 жылы Кристофер Валькендорф қала тарихындағы қамалдардың ең ірі кеңейтуіне жетекшілік етті, себебі зеңбіректердің пайда болуымен үлкен жер қамалдары қажет болды.

Қайта өрлеу дәуірі

1596 жылы Кристиан IV таққа отырғанда Копенгаген бай және қуатты қалаға айналды. Жаңа патша қаланы бүкіл Солтүстік аймақтың экономикалық, әскери, діни және мәдени орталығы етуді шешті. Патша шетелдермен сауда жасауға эксклюзивті құқықтары бар алғашқы сауда компанияларын құрды. Импортты шектеу мақсатында, мүмкіндігінше көп тауарды ел ішінде өндіру үшін зауыттар ашылды. Кристиан IV Копенгагенді екі жаңа ауданмен кеңейтті: көптеген теңізшілерге арналған Нибодер (Жаңа барақтар) және саудагерлердің жаңа ауданы – Кристиансхавн (Христианның порты), ол Амстердам үлгісінде салынған. Қаланың кеңейген аумағын қоршау үшін жерге қазылған қамалдар мен бастиондары бар заманауи бекініс салынды. Жаңа нығайтылған қамалдардан басқа, Кристиан IV өзінің беделін арттыру үшін неміс және голланд сәулетшілері мен шеберлерге тамаша ғимараттар салуды тапсырды. Бұл ғимараттар бүгінге дейін Копенгаген қаласының сырт келбетін әсемдейді. 1648 жылы Кристиан IV қайтыс болған кезде Копенгаген Данияның маңызды бекінісі және теңіз портына айналды, ал қала Дания корольдігінің басқару орталығы және Солтүстік Еуропадағы сауданың ірі торабы ретінде қалыптасты. 1658-1659 жылдары қала Карл X Густав басқаратын швед әскерлерінің қатаң қоршауына қарсы тұрды.

18 ғасыр

1700 жылдың шілдесінде Копенгаген британдық, голландтық және шведтік теңіз күштерінің бомбалауына ұшырады, бірақ көп зардап шекпеді. 1711 жылдың маусымынан 1712 жылдың наурызына дейін қала обаға шалдығып, халықтың шамамен үштен бірі қаза тапты. 1728 жылғы өрт кезінде қаланың үштен бір бөлігі (толық солтүстік бөлігі), 1600 үй және бес шіркеу төрт күннің ішінде өртеніп кетті. Кристиан VI 1731–32 жылдары ескі Копенгаген қаласын бұзып, оның орнына Кристиансборг сарайын салды. Фредерик V патшалық құрған жылдары Копенгагеннің ең танымал ауданы – Фредерикстаден, оның орталығында Амалиенборг сарайымен бірге дамыды. 18-ғасырдың соңына қарай Копенгагеннің саудасы және одан туған байлығы бұрынғыдан да жоғары деңгейге жетті. 1795 жылғы өрт қаланың төрттен бір бөлігін жойып, 3500 адамды үйсіз қалдырса да, зардап тез жөнделіп, 19-ғасырдың басына қарай қаланың көп бөлігі қайта салынды.

19 ғасыр

1801 жылғы 2 сәуірде адмирал сэр Хайд Паркер басқаратын британдық флот Копенгаген маңында орналасқан дания-норвегиялық флотпен шайқасып, жеңіске жетті. Вице-адмирал Хорацио Нельсон шабуылдың негізгі бөлігін басқарды. Ол Паркердің әскерді кері шегіну туралы бұйрығына бағынбай, бітімге келіспей тұрып, дания-норвегиялық көптеген кемелерді қиратты. Копенгаген шайқасы Нельсонның ең қиын шайқасы саналады, тіпті Трафальгардағы қақтығыстан да басым. Осы шайқаста Лорд Нельсон адмирал Паркердің отты тоқтату сигналын көруден жаңылғандай, "телескопты соқыр көзге" тигізді. Копенгагеннің екінші шайқасы (немесе Копенгагенді бомбалау) (1807 жылғы 16 тамыз – 5 қыркүйек) – британдықтардың дания-норвегиялық флотты басып алу мақсатымен Копенгагенге жасаған алдын ала шабуылы, онда бейбіт азаматтар нысанаға алынды. Британдықтар 30 мың сарбазды жайғастырып, Копенгагенді қоршап алды. Осы қақтығыстың саяси салдары қала мен елге одан да көп зиян келтірді. Егер соңғы 25 жыл Копенгаген үшін өркендеу кезеңі болса, келесі 25 жыл кедейлікпен сипатталды. Таң қалдыратыны, ғылым, әдебиет және өнер гүлденді. 1830 жылғы шілде революциясынан кейін Данияның либералдық және ұлттық қозғалысы күш алды, ал 1848 жылғы Еуропа революцияларынан кейін Дания 1849 жылғы 5 маусымда конституциялық монархияға айналды. 1840 жылғы 1 қаңтарда қалаға жаңа муниципалдық конституция берілді, ол 1857 жылғы 4 наурызда кеңейтілді. Сонымен бірге, қаланың қамалдары батыс жағындағы көлдердің ("Søerne") маңында жаңа тұрғын үйлер салуға мүмкіндік берді, бұл бұрынғы қорғаныс жүйесімен шектеліп келген. Бұл кеңістіктің айтарлықтай ұлғаюы ұзақ күткен нәрсе болды, себебі ескі қамалдар қорғаныс жүйесі ретінде тозуға ұшыраған, сонымен қатар ескі қалада санитарлық жағдай нашар болды. Христиан IV билеген кезеңнен бері қамал ішіндегі аумақ тұрақты болғанымен, халық саны төрт есеге өскендіктен, ғимараттардың биіктігі артты және тұрғындарға арналған орын азайды. Қорғаныс жүйесінің нәтижесінде енгізілген шекара сызығын жеңілдету арқасында 1852 жылы көлдердің сыртында мүлік салуға рұқсат берілді. Бұл Нёрребро, Вестербро және Фредериксберг аудандарындағы өсімге ықпал етті. 1861-77 жылдары Гаммельхолм аралында Холмен теңіз базасы Нихолмға көшірілгеннен кейін жаңа аудан пайда болды, ал Нибодердің үлкен бөлігі тұрғын үйлерге айналды. 1868 жылы қамалдарды бұзу туралы шешім қабылданды және 1872 жылдан бастап ескі мұздықтар тұрғын үйлерге айналдырылды. 1894 жылы Фрихавен портын салу арқасында Хеллерупқа қарай созылған тағы бір аудан құрылды. 1900-1901 жылдары Броншёй және Валби аудандары кеңейді. 1864 жылғы Шлезвигтің екінші соғысы (Дания аумағының үштен бірін жоғалтқан) ескі қамалдардың Копенгаген бекінісімен ауыстырылуының басты себебі болды.

20 ғасыр

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Копенгаген қаласы 1940 жылдың 9 сәуірінен 1945 жылдың 4 мамырына дейін елдің қалған бөлігімен бірге неміс әскерлері тарапынан басылып алынды. 1943 жылдың тамызында үкіметтің оккупациялық күштермен ынтымақтастығы тоқтатылғанда, Корольдік Дания теңіз күштері немістердің пайдалануына жол бермес үшін Копенгаген портында бірнеше кемені батырды. 1945 жылдың 21 наурызында британдық де Гавиланд Москито бомбалаушыларымен «Карфаген» операциясы (Гестапо штаб-пәтері – «Шеллхаус» бомбалауы) жүзеге асырылды. Осы шабуыл кезінде Фредериксбергтегі француз мектебі де қатемен бомбаланды, нәтижесінде көптеген балалар қаза тапты. 1945 жылдың 8 мамырында Копенгаген қаласы британдық әскерлер тарапынан, генерал-фельдмаршал Бернард Монтгомери басшылығымен ресми түрде азат етілді, ол Дания бойынша 250 000 неміс қарулы күштерінің капитуляциясын қадағалады, олардың шамамен 30 000-ы астана маңында орналасқан. Соғыстан бері қала үлкен өсімді көрсетті. 1970 жылдары «бес саусақ жоспары» деп аталатын жоспар айналасындағы қалалар мен қалашықтарға қалалық пойыздармен байланыс жасады. 1980 және 1990 жылдары қала орталығындағы жағдай тез нашарлады. Қала қаржылық жағынан банкротқа жақын болды. Кері факторларға деиндустриализация, қала маңына көшу, жоғары жұмыссыздық, әлеуметтік төлемдердің өсуі, үйлердің тозуы және этникалық сегрегация кірді. 2010 жылға қарай қала қызмет көрсету және білімге негізделген экономикасының арқасында жылдам жаңарып, қалпына келді. 1992 жылы Копенгаген метрополитенінің құрылысы, ал 1993 жылы Амагер аралында жаңа қалалық аудан – «Ørestad» құрылысы басталды. Метроның жер асты жолдары 2002 жылы жолға қойылды. 2000 жылдың жазынан бастап Копенгаген және Мальмё қалалары теміржол және автомобиль көлігі үшін «Øresund» көпірі арқылы байланыстырылды. Көпірді 2000 жылдың шілде айында Швеция королі Карл XVI Густав және Дания королевасы Маргрете II ресми түрде ашты. Нәтижесінде Копенгаген екі елге таралатын ірі қалалық аймақтың орталығына айналды. Көпірдің салынуы қоғамдық көлік жүйесінде маңызды өзгерістерге және негізгі қаладан оңтүстікке қарай орналасқан Амагердің кең ауқымды қайта құрылуына әкелді. Көпір бастапқыда күтілгендей автокөлік жүргізушілер тарапынан кеңінен пайдаланылмады, бұл жоғары жол төлемдеріне байланысты болуы мүмкін, бұл аймақтың жоспарланған интеграциясын баяулатты. Алайда, пойыз жолаушыларының саны көп және артып келеді. Аймақта жалпыға қабылданған валютаның болмауы да аймақтың интеграциясына кедергі келтіреді, тіпті дүкендер, мейрамханалар және т.б. екінші елде бірінші елдің валютасымен төлемді қабылдауға көтермеленсе де. 2009 жылдың желтоқсан айында Копенгаген қаласы COP15 әлемдік климат саммитін қабылдады. АҚШ президенті Барак Обама осы кездесудің соңында қатысқанда, ол өзінің өкілеттігі кезінде Копенгагенге келген төртінші американ президенті болды (Обама 2009 жылдың қазанында, Джордж Буш 2005 жылы және Билл Клинтон 1990 жылдары Копенгагенге келді).