Кіріспе
Саяси ғылымда, азшылықтық (немесе миноритарлық) – халықтың азшылық тобының сол халықтың шешім қабылдау процесінде белгілі бір дәрежеде басымдыққа ие болуын білдіретін жаңа сөз. Заң шығару немесе сот билігі халықтың көпшілігін көрсететін көпшілікке қарағанда, азшылық тобының қолында болады немесе олар бақылайды.
In political science, minoritarianism (or minorityism) is a neologism for a political structure or process in which a minority group of a population has a certain degree of primacy in that population's decision making, with legislative power or judicial power being held or controlled by a minority group rather than a majority that is representative of the population.
Тереңдіктегі тұжырымдама
Миноритаризм көбінесе азшылықтың көпшілік талаптары бар жағдайда заңнамалық өзгерістерді тоқтатуға қабілетті процестерге қатысты сыни тұрғыдан қолданылады. Мысалы, егер жаңа заңды қабылдау үшін үштен екі көпшілік дауыс қажет болса, онда үштен бірінен асатын қарсылық білдірген азшылықтың «миноритарлық» билігі бар деп есептеледі. Азшылықтың бақылауы номиналды түрде көпшілікті вето құқығы арқылы тоқтатумен (көпшілік талап немесе консенсус негізінде шешім қабылдау нәтижесінде) шектелгенімен, бұл азшылықтың топтың күн тәртібі мен ұсынылып отырған мәселелердің мәніне тиімді бақылау жасауына әкелуі мүмкін, себебі көпшілік азшылық вето қоятынын білетін идеяларды ұсынуға құлшынбайды. Мұндай миноритаризмді сынаушылар заңнаманы тоқтату мүмкіндігінің көпшіліктің еркіне қарсы жаңа заң шығару қабілетінен едәуір ерекшеленетінін, бұл «басым азшылықтың билігі» деп аталатын жағдайлармен салыстырудың орынсыз екенін айтады. Миноритаризм кейде дін, тіл немесе басқа да анықтамалық белгілерімен ерекшеленетін этникалық топ сияқты басым азшылықтың билігін сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, моңғолдар басқарған Юань әулеті (1271–1368) және маньчжурлар басқарған Цин әулеті (1644–1912) Қытайдың хань халқының көпшілігін биледі. Родезияда (қазіргі Зимбабве) және Оңтүстік Африкада ақ нәсілді азшылық 1910 жылдан 1994 жылға дейін үкіметті бақылады. Миноритаризм кейде сайлаушылардың дауыс тірегі саясаты арқылы азшылықтарды ынталандырумен байланысты жағдайларды сипаттау үшін де қолданылады. Мысалдарға үнді мұсылмандары мен франкофондық канадалықтар жатады, бірақ олармен ғана шектелмейді.
Үстем азшылық
Үстемдік құратын азшылық, сондай-ақ элиталық үстемдік, – елде жалпы халықтың аз бөлігін құраса да, саяси, экономикалық немесе мәдени үстемдікке ие болған азшылық топ. Жақында көшіп келген жағдайда, мұндай үстемдік құратын азшылықтар "шетелдік элита" деп те аталады. Бұл термин көбінесе нәсілдік, ұлттық, діни, мәдени немесе тайпалық белгілерімен анықталатын және пропорциядан тыс билікке ие болатын этникалық топтарды сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, Оңтүстік Африкадағы апартеид режимі кезінде халықтың 22 пайызынан аспаса да, ақ түсті оңтүстікафрикалықтар елдің басым бөлігін бақылап отырды. Либериядағы афроамерикалықтар, Сьерра-Леонедегі христиандар, Баас Ирағындағы суннит арабтар, Сириядағы алавиттер (1970 жылдан бастап Асад әулетінің билігі кезінде) және 1884-1959 жылдардағы Руандадағы тутсилер 20-шы және 21-ші ғасырлардағы мысалдар ретінде келтіріледі.