Үлкен мемлекеттердің құрылуы және саяси тұжырымдамасы

Кіріспе

Кіші мемлекеттерден құрылған үлкен және күшті мемлекет – саяси ұғым. Супермемлекет – бірнеше кіші елдер біріккен кезде пайда болатын үлкен және күшті мемлекет, немесе ұлттар федерациясы немесе одағынан құрылған үлкен және күшті мемлекет, немесе ежелгі империялар мен қазіргі заманғы мемлекеттердің белгілерін біріктіретін гибридтік саяси жүйе ретінде анықталады. Бұл супердержава ұғымынан өзгеше, бірақ кейде олар бірге кездеседі.

Тарих

XX ғасырдың басында "супермемлекет" термині қазіргі кездегі ұлтаралық ұйымдармен салыстырылатын мағынаға ие болды. 1927 жылы Эдвард А. Харриманның Ұлттар Лигасы туралы мақаласында супермемлекет "мемлекет мүше болып табылатын және өзінің мүшелерінен жоғары тұратын ұйым" ретінде түсіндірілді, себебі "[толыққанды супермемлекеттің] заң шығару, атқару және сот органдары болады, олар заңдарды қабылдайды, орындайды және түсіндіреді". Осы анықтама бойынша Харриман Ұлттар Лигасын "жаңадан пайда болған супермемлекет" деп қарастырды, ал Америка Құрама Штаттарын "толық және жетілген супермемлекеттің үлгісі" деп санады. Бахаи дінінің қорғаушысы Шоги Эффенди 1938 жылы жарық көрген "Бахаулланың әлемдік тәртібі" еңбегінде осы діннің күтілетін әлемдік үкіметін "әлемнің болашақ супермемлекеті" деп сипаттады, ал Бахаи дінін "тәуелсіз және егеменді биліктің мемлекеттік діні" деп атады. 1970 жылдары ғылыми әдебиеттерде "супермемлекет" термині аса бай және қуатты мемлекетті көрсету үшін, "супердержава" терминімен ұқсас мағынада қолданылды. Осы ретте бұл термин Жапонияға қатысты қолданылды, өйткені заманауи ғалымдар Жапонияның АҚШ-ты әлемдегі жалғыз супердержава ретінде ығыстырып, соңғы онжылдықтардағы экономикалық өсуінің нәтижесінде жақын арада әлемдегі ең ірі экономикалық державаға айналуы мүмкін екенін болжады. Алайда, бұл болжам расталмады. Қазіргі саяси пікірталастарда, әсіресе Еуропалық Одаққа қатысты мәселелерде "супермемлекет" термині Одақтың қазіргі де-факто конфедерация статусынан толыққанды федерацияға, яғни Еуропа Біріккен Штаттарына айналу процесін көрсету үшін қолданылады. Мысалы, Глин Морган "еуропалық супермемлекет" тұжырымын "ұлт-мемлекеттердің Еуропасы" және "егемендігінен айырылған еуропалық саяси жүйе" тұжырымдарымен салыстырады. Оның анықтамасы бойынша, "еуропалық супермемлекет – бұл егеменді мемлекет, қазіргі әлемде кең таралған және сынақтан өткен саяси жүйе, бірақ еуропалық ауқымда жұмыс істейтін мемлекет", олар қарыз одағының құрылуын Германияның федеративтік құрылымымен салыстырды. Бұл термин 1988 жылы Брюггеде сөйлеген сөзінде Маргарет Тэтчер тарапынан қолданылды, ол "Брюссельден жаңа үстемдік құрғысы келген еуропалық супермемлекет" тұжырымын сынады және содан бері евроскептиктердің лексикасына енді. 2000 жылы Тони Блэр Еуропалық Одақты "супердержава емес, супермемлекет ретінде" қарсы алғанын мәлімдеді. 2022 жылғы зерттеуде Аласдейр Робертс супермемлекеттерді саяси ұйымның гибридті формасы ретінде қарастыру қажет екенін айтады: "Кез келген супермемлекет мемлекеттіліктің ауыртпалығын көтереді, яғни барлық заманауи мемлекеттерге тән қарқынды басқару және адам құқықтарын құрметтеу міндеттерін орындайды. Бірақ супермемлекеттер империяның ауыртпалығын да көтереді, ең алдымен, кең және әртүрлі аумақта орналасқан халықты біріктіру міндетін". Оның пікірінше, супермемлекеттің аса орталықтандырылған болуы міндетті емес, өйткені кейбір империялар да орталықтандырылмаған. Осылайша, Еуропалық Одақты "орталықтандырылған, біртұтас левиафан" деп мойындамай, супермемлекет деп сипаттауға болады.

In the early 20th century, "superstate" had a similar definition as today's supranational organisations. In a 1927 article by Edward A. Harriman on the League of Nations, a superstate was defined as merely "an organisation, of which a state is a member, which is superior to the member themselves", in that "[a] complete superstate has legislative, executive and judicial organs to make, to execute and to interpret its laws". According to this definition, Harriman saw the League of Nations as a "rudimentary superstate", and the United States of America as "an example of a complete and perfect superstate". In World Order of Bahá'u'lláh, first published in 1938, Shoghi Effendi, the Guardian of the Baháʼí Faith, described the anticipated world government of that religion as the "world’s future super state" with the Baháʼí Faith as the "State Religion of an independent and Sovereign Power." In the 1970s, academic literature used the term "superstate" to indicate a particularly rich and powerful state, in a similar fashion to the term superpower. In this context, the term was applied to Japan, as contemporary academics suggested that Japan could displace the U. S. as the world's sole superpower, becoming the world's foremost economic power in the (then) near future because of its economic growth in recent decades. The prediction proved groundless. In contemporary political debate, especially the one centred on the European Union, the term "superstate" is used to indicate a development in which the Union develops from its current de facto status as a confederation to become a fully fledged federation, known as the United States of Europe. For instance, Glyn Morgan contrasts the perspective of a "European superstate" to the ones of "a Europe of nation states" and of "a post sovereign European polity". In her definition, a "European superstate is nothing more than a sovereign state a tried and tested type of polity that predominates in the modern world operating on a European wide scale", they compared the emergence of a debt union to the federal structure of Germany. The term was famously used by Margaret Thatcher in her 1988 Bruges speech, when she decried the perspective of "a European super state exercising a new dominance from Brussels", and has since entered the eurosceptic lexicon. Tony Blair argued in 2000 that he welcomed an EU as a "superpower, not a superstate". In a 2022 study, Alasdair Roberts argues that superstates should be construed as hybrid forms of political organization: "Every superstate carries the burdens of statehood, that is, the duties of intensive governance and respect for human rights that are carried by all modern states. But superstates also carry the burdens of empire, principally the burden of holding together a large and diverse population spread across a vast territory. Superstates are distinguished from ordinary states by problems of governance that are intensified by scale, diversity, and complexity". In this view, a superstate need not be highly centralized, just as some empires were not highly centralized. Thus is it possible to describe the European Union as a superstate without conceding that is a "centralized, unitary leviathan".