Кіріспе
Бұл есімді архитектор Аристондр Тельмессос (Αρίστανδρος ο Τελμησσεύς; б.з.д. 380 ж. шамамен туған), Кариялық грек, Ұлы Александрдың сүйікті болжамшысы болды.
Aristander of Telmessos (Αρίστανδρος ο Τελμησσεύς; born c. 380 BCE, ), a Greek from Caria, was Alexander the Great's favorite seer.
Өмір
357/356 жылдары Аристондр Александрдың әкесі, Македониялық Филипп II-нің төңірегінде болды, сол кезде ол Олимпиаданың жүкті екенін көрсететін арманды дұрыс түсіндірді. Ежелгі деректер оны жеңімпаздың дүниеге келген сәтінен бастап өліміне дейін белгілерді түсіндірген адам ретінде көрсетеді. Деректер әртүрлі айтылғанымен және кейбір оқиғалар шындыққа жатса да, Аристондр Александрдың жорықтарында зор ықпалға ие болған және македониялық армияның рухын көтеруде маңызды рөл атқарған. Оның экспедицияға дейін, оның барысында немесе одан кейін болжамдық еңбектер жазғаны туралы мәліметтер бар, бірақ бұл еңбектердің жалған авторлыққа жатқанын да айтуға болады.
Аристондар дереккөздерінде
А - Ариан, П - Плутарх, С - Курций, Д - Диодор, Ж - Юстин, С - Страбон, І - Александрияның жол жүру жолы. Аристондр есімінің кездескен жерлері (*) белгісімен белгіленген. Филип арманында әйелі Олимпианың құрсағын мөрлеп, мөрде арыстан бейнесі болғанын көреді. Аристондр бұл арманды Олимпианың баласы (Александр) арыстан сияқты батыл болады деп оптимистік тұрғыдан түсіндіреді. (* P 2.2–3; Ефорос, қараңыз FGrH 70, 217) Пиериядағы Орфей мүсіні тер шығарады. Аристондр бұл Александрдың ерліктерін жырлаған ақындар мен музыканттарға көп еңбек сыйлайтынын оптимистік тұрғыдан түсіндіреді. (*A 1.11.1–2; *P 14.5; I 17; Псевдо-Калистен, Александр Роман 1.42) Армия Фригияның бұрынғы сатрабы Ариобарзанның құлаған мүсініне тап болады. Көргіш – «Александр» [Аристондр?] Граник шайқасында жеңіске жететінін болжайды. (Д 17.17.6–7) Халикарнаста ұйықтаған Александрды мазалаған бір қарлығаш. Аристондр бұл оқиғаны Александрға бір құпия ашылатынын түсіндіреді. (*A 1.25.6–8) Тирді қоршаған македониялық сарбаздар нанның біразы «қанды» екенін байқайды. Аристондр Тирдің алынатынын болжайды (себебі нанның іші қанды). (*C 4.2.14; 17.41.7) Александр түсінде Херакл оны Тирге шақырғанын көреді. Аристондр бұл қала басып алынатынын, бірақ оған Херакл сияқты күш жұмсау керегін түсіндіреді. (*A 2.18.1, C 4.2.17) Александр Тирді қоршағанда, мазақтаушы сатир туралы армандады. Артемидорда Аристондр мен П «зеерс» сөзбен ойнайды («са тирос»="тайр сенікі"), Александр қаланы алатынын шешу үшін. Псевдо-Калистенде Сатир оған аяқ астына таптауға ірімшік («tyros») береді. (Артемидор, Түстерді түсіндіру 4.23–24; P 24.3–5; Александр Роман 1.35; Артемидор оқиғасын Якоби байқамаған) Аристондр ішті қарастырып, Тирдің сол айда, тіпті соңғы күні болса да алынатынын мәлімдейді. Александр күнтізбеде екі күндік өзгеріс енгізуді бұйырады, бірақ сол күні қаланы алады. (*P 25.1–2) Газа қоршауы кезінде құс Александрға бір нәрсе тастап, ұсталады. Аристондр сол күні Александр үшін қауіп төніп тұр деп болжайды, және ол дұрыс болып шығады. (*A 2.26.4–27.2; *C 4.6.10–13; *P 25.3–4; I 46–7) Александрияның негізі қаланды. Александр қаланың шегін арпа ұнымен белгілейді. P, S, I және Frag. Сабақ бойынша, құстар соған ұшып келіп, шошып тұрады. Аристондр қаланың гүлденетінін болжайды. (*A 3.1.5–3.2.2; C 4.8.6; P 26.5–6; S 17.1.6; I 49; FGrH 151=Frag. Сабақ. 11; басқалары) Гаугамела шайқасынан он екі күн бұрын күн тұтылуы орын алады. Аристондр (А) немесе «египеттік жолдаушылар» (С) бұл белгіні жақсыға бағалайды. (*A 3.7.6; C 4.10.2–7; қараңыз P 31.4) Александр Гаугамела шайқасынан бұрын түнде Аристондрмен құрбандық шалады. (*C 4.13.14–16; *P 31.4; FGrH 148 = Pap. Oxyrch. 1798) Аристондр Гаугамеладағы Александрдың сарбаздарының арасында көрінеді. Александрдың басының үстінде бүркіт бар екенін көрсетеді. (*C 4.15.26–27; *P 33.1–2) Танасты кесіп өтер алдында Аристондр құрбандық шалады. Белгілердің жағымсыз екенін хабарлайды. Кейіннен ол қайтадан құрбандық шалуға шақырылады және (А) тағы бір жағымсыз белгі жариялайды немесе (С) ойын өзгертеді. С Александрдың Аристондрді алғашқы болжамды тікелей патшаға жеткізбегені үшін сөгіс бергенін егжей-тегжейлі баяндайды. (*A 4.4.3; 4.4.9, *C 7.7.8–9; 7.7.22–29, I 85) Клейтус құрбандыққа шалынған жемісті дәмдеу үшін үзіп алады, бірақ қойлар оның соңынан еріп жүреді. Александр Аристондр мен «спарталық Клеомантиске» оқиғаны түсіндіруді бұйырады. Екеуі де бұл оқиғаны пессимистік тұрғыдан түсіндіреді. (*P 50.2–4) Александр Клейтті өлтіргеннен кейін Аристондрмен жұбанып, оның бұрынғы болжамын еске түсіреді (14-нөмір). Александр қуанды. (*P 52.1; қараңыз A 4.9.5) Мұнай кендері табылды. Аристондр мұнайдың еңбек еткеннен кейін табысқа жеткізетінін болжайды. (*A 4.15.7–8, C 7.10.4; P 57.3; S 9.7.3; Афина. 42 f.; I 97) Лисимах Александрдың найзасының артқы жағына шатасады. Александр жараны диадемасымен таңдайды. Қанды диадема Аристондрді Лисимахтың билігі қиын болады деп болжауға итермелейді. Ж Юстин бұл оқиғаның Үндістанда болғанын айтады. (*Appian, Syriaca 64; J 15.3.11–14) Аристондр македониялықтарды Александрдың денесімен айналыспағаны үшін сөгіп, оны ұстаған қала үшін жарқын болашақ болжайды. (*Aelian, Varia Historia 12.64)
Statue of Orpheus in Pieria sweats. Aristander interprets optimistically that it means Alexander will cause poets and musicians much sweat in reciting and celebrating his deeds. (*A 1.11.1–2; *P 14.5; I 17; Pseudo Callisthenes, Alexander Romance 1.42)
Army comes across a fallen statue of Ariobarzanes, former satrap of Phrygia. The seer “Alexander” [Aristander?] interprets predicts the victory at Granicus. (D 17.17.6–7)
An insistent swallow bothers the drowsing Alexander at Halicarnassus. Aristander interprets the event to mean that a plot will be revealed to Alexander. (*A 1.25.6–8)
Macedonian soldiers engaged in the siege of Tyre discover that some of the ration bread is “bloody.” Aristander forecasts that Tyre will be taken (because the bread is bloody on the inside). (*C 4.2.14; 17.41.7)
Alexander dreams that Heracles invited him into Tyre. Aristander interprets this to mean that the city will be captured, but with Herculean effort. (*A 2.18.1, C 4.2.17)
Alexander, besieging Tyre, dreams about a mocking satyr. In Artemidorus Aristander and in P “seers” play with words (“sa tyros”="tyre is thine") to decide that Alexander will take the city. In Ps Calisthenes the Satyr also gives him a cheese (“tyros”) to trample. (Artemidorus, Interpretation of Dreams 4.23–24; P 24.3–5; Alexander Romance 1.35; Artemidorus incident unnoticed by Jacoby)
Aristander, examining entrails, declares that Tyre will be taken that month, even though it is the last day. Alexander decrees a two day change in the calendar, but then takes the city the same day. (*P 25.1–2)
During the siege of Gaza, a bird drops something on Alexander and is caught. Aristander predicts personal danger for Alexander that day, and is proven right. (*A 2.26.4–27.2; *C 4.6.10–13; *P 25.3–4; I 46–7)
Foundation of Alexandria. Alexander outlines city with barley meal. In P, S, I and Frag. Sab. birds descend upon it. Aristander projects a prosperous future. (*A 3.1.5–3.2.2; C 4.8.6; P 26.5–6; S 17.1.6; I 49; FGrH 151=Frag. Sab. 11; others)
Eclipse occurs twelve days before the Battle of Gaugamela. Aristander (in A) or “Egyptian soothsayers” (in C) interpret the omen favorably. (*A 3.7.6; C 4.10.2–7; see P 31.4)
Alexander conducts sacrifices with Aristander the night before the Battle of Gaugamela. (*C 4.13.14–16; *P 31.4; FGrH 148 = Pap. Oxyrch. 1798)
Aristander seen among Alexander's soldiers at Gaugamela. Points out an eagle directly above Alexander's head. (*C 4.15.26–27; *P 33.1–2)
Aristander sacrifices before crossing the Tanais. He reports the omens are unfavorable. He is subsequently asked to sacrifice again and (in A) proclaims another unfavorable omen or (in C) changes his mind. C relates at length how Alexander rebukes Aristander for failing to report the first forecast directly to the king. (*A 4.4.3; 4.4.9, *C 7.7.8–9; 7.722–29, I 85)
Cleitus interrupts a sacrifice to sample some fruit, but the sheep follow him. Alexander orders Aristander and “Cleomantis the Spartan” to interpret the event. Both interpret the event pessimistically. (*P 50.2–4)
Alexander, having killed Cleitus, is consoled by Aristander, who “reminds” him of his prophecy (number 14). Alexander is cheered. (*P 52.1; see A 4.9.5)
Petroleum is discovered. Aristander predicts that the oil portends success after toil. (*A 4.15.7–8, C 7.10.4; P 57.3; S 9.7.3; Athen. 42 f.; I 97)
Lysimachus blunders into the back of Alexander's spear. Alexander staunches the wound with his diadem. The bloody diadem impels Aristander to predict a troubled reign for Lysimachus. J has the event take place in India. (*Appian, Syriaca 64; J 15.3.11–14)
Aristander scolds Macedonians for not dealing with Alexander's body, and predicts a bright future for the city that holds it. (*Aelian, Varia Historia 12.64)
Аристондрдің жазбалары
Аристондрдің жазбалары мыналармен куәландырылған: Плиний Ескі (Табиғи тарих 17); Артемидор (Түстерді түсіндіру 1.31, 4.23, 24); Ориген (Цельске қарсы 6.8.10); Люцианды қараңыз (цитатасы жоқ). Аристондрдің жазбалары, мүмкін, Аристондрдің "мектебінің" туындысы болған. Аристондрдің туған қаласы, Кариядағы Тельмесс (қазіргі Фетхие), көрегендердің белгілі ошағы болды. "Мұрагерлік үгіт-насихаттары" (18–19, Лисимах пен Птолемейді қолдайтыны) мен Птолемей I Эпигонның Тельместе династ ретінде билеуі арасында байланыс болуы мүмкін. Птолемей, Лисимахтың ұлы ретінде, әкесінің талаптарын мұралады, бірақ соңында Птолемей III Эвергет және Птолемей әулетімен келісімге келді.