Кіріспе
Сираписқа арналған ғибадатхана. Серапеум – грек-египеттік Сирапис құдайына арналған ғибадатхана немесе басқа да діни орын. Сирапис Озирис пен Апис құдайларының белгілерін біріктірген, Александриялық Птолемей гректері қабылдаған адам кейпіндегі құдай болды. Мұндай діни орталықтар бірнеше болды, олардың әрқайсысы серапеон/серапеум (Σεραπεῖον) немесе посерапи (Ποσεραπι) деп аталды, бұл Озирис-Апис ғибадатханасының египеттік атауынан туындаған.
A serapeum is a temple or other religious institution dedicated to the syncretic Greco Egyptian deity Serapis, who combined aspects of Osiris and Apis in a humanized form that was accepted by the Ptolemaic Greeks of Alexandria. There were several such religious centers, each of which was called a serapeion/serapeum (Σεραπεῖον) or poserapi (Ποσεραπι), coming from an Egyptian name for the temple of Osiris Apis .
Александрия
Александрияның Серапеумы Птолемей патшалығында Птолемей III Эуэргетес салған ежелгі грек ғибадатханасы болды. Гарпократтың іздері де кездеседі. Ол Александрия кітапханасының еншілес бөлімі деп есептелген. Біздің эрамыздың төртінші ғасырының соңына дейін болды.
Саққара
Саккараның Серапеумі Төменгі Египеттегі Мемфис қаласының жанындағы некрополь Саккарадағы Джосер пирамидасының солтүстік-батысында орналасқан. Бұл жер Птахтың бейнесі саналған қасиетті Апис бұқаларының жерленген орны болды. Олардың өлгеннен кейін Озирис Аписке айналып, өлместікке ие болғандарына сенді, ал грек кезеңінде бұл есім Серапис деп қысқартылды.
Канопус
Тағы бір серапеум Нил өзенінің дельтасында, Александрияға жақын жердегі Канопуста орналасқан. Исидаға және оның жұбайы Сераписке арналған бұл киелі орын Птолемей патшалығы мен Рим Мысырының ең танымал құлшылық орталықтарының біріне айналды. Ондағы мерекелер мен діни рәсімдер соншалықты танымал болғандықтан, бүкіл Рим империясы бойынша Мысыр құдайларына арналған ғибадатханалардың архитектуралық үлгісіне айналды. Бұл грек-римдік жерде, құдайларға арналған ғибадатхананы киелі темен қоршап тұрды, ол пропилея немесе перистиль ауласының артында орналасқан. Мұнда Анубис (Германубис), Гермес Трискегист, Тот пен Гермес синкретизмі, Харпократ және басқаларына арналған, одан аз таралған Мысыр құдайларына арналған қосымша ғибадатханалар да кездеседі. Исидаға арналған ритуалдық кешендер көбінесе құдық немесе бұлақ айналасында салынған, ол Нил өзенінің керемет жылдық тасқынын бейнелеуге арналған. Бұл Рим дәуіріндегі Делосқа орналасқан Мысыр құдайларына арналған ғибадатханаларда да осылай болды, онда орталық бассейн Исиданың ритуалдарындағы су элементін қамтамасыз етті.
Тертиялық аймақ
Рим қаласының ІІІ аймағы Изида мен Серапис деп аталды, себебі оның құрамында осы екі египет құдайына арналған ғибадатхана орналасқан еді. Бастапқыда тек Изидаға арналған бұл құрылыс б.з.д. 1-ғасырдың бірінші жартысында Квинт Цецилий Метелл Пий әкесінің Югурта жеңісін тойлау үшін салдырған. Қазіргі кезде тек іргетасының бір бөлігі сақталған бұл кешен бастапқыда террасаланған; Флавий династиясы тұсында ол толықтай қайта жаңартылып, Серапис культі Изида культімен байланыстырылды. Ғибадатхана соңында 6-ғасырда бұзылыпты.
Март алаңы
Изис және Серапис құдайына арналған бұл ғибадатхана Римде б.з.д. 43 жылы триумвирлермен алғашқы рет қасиетті деп жарияланды. Алайда, Октавиан (кейін Август Цезарь) мен Марк Антоний арасындағы келесі керістіктерге байланысты ғибадатхана салынбады. Актиум шайқасынан кейін Август дінді Римнің померийінен толығымен тыйым салды. Ғибадатхананы Гай Калигула біздің заманымыздың 37-41 жылдары Саепта Джулия мен Минерва ғибадатханасы арасындағы Марс алаңында салды. Серапеум ұзын және кең болды, ол үш бөлікке бөлінді: біріншіден, монументальді аркалардың астынан өтіп, тікбұрышты алаңға кіруге болады; содан кейін, бірінші ғасырда қалаға әкелінген және жұптармен орнатылған қызыл гранитті обелисктермен әсемделген ашық алаң. Алаңның орталық бөлігінде Изис құдайына арналған ғибадатхана орналасқан, ал үшінші бөлігінде, жартылай дөңгелек экседра мен апсида болжам бойынша Серапис құдайына арналған құрбандық тақтасын қамтыды. Санта-Мария-спра-Минерва шіркеуінің маңынан обелисктердің фрагменттері табылды, олардың кейбіреулері өте ірі болды; кейбір археологтар Пантеонға қарап тұрған обелиск (суретті қараңыз) ғибадатханадан қазіргі орнына жылжытылған болуы мүмкін деп жорамалдады. Ғимарат 80 жылы болған үлкен өртте қирап, Домицианмен қайта салынды; Адриан одан әрі жөндеу жұмыстарын бастады, ал Септимий Север ғибадатхана құрылысын қажетті күтіммен қамтамасыз етуге бұйрық берді. Жазбалар Серапеумның 5 ғасырға дейін бар болғанын және діни ритуалдар орындалғанын куәландырады.
Киринал төбесі
Квириналь төбесінде салынған және Сераписке арналған ғибадатхана, сақталған мәліметтерге сәйкес, төбедегілердің арасында ең сәнді және сәулеттік тұрғыдан ең амбициялық болды; оның қалдықтары әлі күнге дейін Палаццо Колонна мен Рим Папасы Григориан университеті арасында көрініп тұрады. Қасиетті орын, қазіргі Piazza della Pilotta мен Квириналь сарайына қараған үлкен алаңның арасында, Каракалла төбенің батыс беткейінде салынды, оның қабырғалары шамамен 100 метрді құрады. Ғибадатханаға келгендерге әсер ету мақсатында, ол биіктігі және диаметрі зор бағаналармен безендірілген. Антаблементтің шамамен 100 тонна салмақты және көлемді (Римдегі ең ірісі) орасан зор фрагменті бастапқы ғибадатханаға тиесілі, сондай-ақ Микеланджело Сенат ғимаратының алдындағы Капитолий төбесіне Нил мен Тибр мүсіндерін орнатты.
Адрианның вилласы
Император Адриан (117–138 жж.) Тиволидегі вилласында "канопус" салуды бұйырды, бұл императорлық дәулеттің типикалық көрінісі болды: каналды бейнелейтін үлкен тіктөртбұрышты резервуар, ұзындығы және ені портиктермен және мүсіндермен қоршалған, Серапеумға апаратын жол ашты. Монументалды күмбезбен қорғалған қасиетті орын, көпшілікке арналған аймақтан және Серапис құдайының жер астындағы, құпиялы аспектісіне арналған жеке бөлімнен тұрды. Ғибадатхананың ашылуына орай, Адриан өзінің суреті мен Серапис суреті бар монеталар соқты, олар екі бағана тіреген дөңгелек шатырдың үстінде бейнеленген. Осылайша император синнаос, құдайдың құпия ғибадатханасының серігі және Канопустағы Серапис құлшылығының тең иесі болды. 2021 жылдың ақпан айында Пабло де Олавиде университетінің зерттеушісі Рафаэль Идальго Прието басқарылған археологтар Адрианның императорлық билігін көрсеткен таңғы ас бөлмесінің қалдықтарын тапқандарын жариялады. Олар су триклиниумы және оның вилласындағы танымал Серапеумның үлгісі болған жеке асханадан тұратын құрылымды ашты.
Остия Антика
Остия Антиканың Серапеумы 127 жылы салтанатты түрде ашылып, Юпитер Серапис культіне арналды. Бұл – римдік қасиетті орын, биік платформада орналасқан және кіреберісінде бағаналар тізімі бар. Кіреберісте әлі күнге дейін Мысыр стиліндегі Апис бейнеленген мозаика сақталған. Брияксис Александриядағы Серапеум үшін жасаған мүсін осы ғибадатханадан алынған болуы мүмкін.
Позуоли
Поццуолидің мацеллумы, римдік Путеоли қаласының (қазір Поццуоли деп аталады) базар алаңы немесе мацеллумы алғаш рет 18 ғасырда қазба жұмыстары кезінде ашылды. Серапис мүсінінің табылуы ғимаратты қаланың серапеумы, Серапис ғибадатханасы деп жаңылыстыруға себеп болды. Осы атпен, бұл орын ерте геология ғылымына маңызды ықпал етті, себебі үш тік бағанаға тиетін бұрғылаулардың тобы ғимараттың бір кездері теңіз деңгейінен төменде болғанын көрсетті.
Тунистегі Серапеа
Латын жазуы және басқа археологиялық тұрғыдағы табылған заттар, оның ішінде мүсіндер, бюсттер және мысырлық Изида мен Серапис құдайларына арналған, Карфагендегі рим кезеңіне қатысты Серапеумнің болғанын көрсететін басқа да нысандар.
Пергамон
Бергамадағы Пергамонның ішінде египет құдайларына арналған Серапис ғибадатханасы орналасқан, ол біздің заманымыздың 2-ші ғасырында салынған. Жергілікті тұрғындар оны Қызыл базилика (түрікше Кызыл Авлу) деп атайды. Бұл Адриан билігі тұсында салынған базилика пішіндес ғимарат. Ол негізгі ғимараттан және екі дөңгелек мұнарадан тұрады. Христиандық Жаңа Өсиетте Пергам шіркеуі, Қызыл базиликаның басты ғимаратының ішінде орналасқан, Аян кітабына жолданған жеті шіркеудің бірі ретінде тізімделген (Аян 2:12).
Ефес
Тағы бір серапеум Ефесте, қазіргі Селчук қаласына жақын, Түркияның Измир провинциясында болған. Ғибадатхана Цельс кітапханасының артында орналасқан. Бұл египеттік ғибадатхана христиан шіркеуіне айналдырылған.
Милет
Бұл ғибадатхана Милеттің оңтүстік агорасының жанында біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырда салынды, сондай-ақ император Юлий Аврелий (270–275 жж.) оны қалпына келтірді.
Александрия
Чувин, Пьер, 1990 (B. А. Арчер, аудармашы). "Соңғы жазықсыздардың тарихнамасы" (Гарвард университетінің баспасы). Императорлық бұйрықтар арқылы тіркелген билеуші топтың "жергілікті көпқұдайлыққа" қадамдық шектеулері. МакМаллен, Рамзи, 1984. Рим империясын христиандану A. D. 100–400 (Йейл университетінің баспасы). Түркен, Роберт, (1992) 1996. Рим империясының культтері (Блэквелл). "Les cultes orientaux dans le monde romain" еңбегінің аудармасы.
Саққара
Кристоф, Б. (2001). Хэмуасеттің Саққарадағы Серапеумға арналған жазуы (Pl. V–XIII). "Египтология журналы", 52, 29–55.
Остия
Мар, Р. (1992). Остия Серапеумі және қаланың қала құрылысы. Зерттеуге жасалған әрекет. BA, 13(15), 31–51. Блох, Х. (1959). Остия Серапеумі және б.з. 123 жылғы кірпіш мөрлері. Рим сәулеті тарихындағы жаңа маңызды орын. Американдық археология журналы, 63(3), 225–240. Мар, Р. (2001). Остиядағы Серапис қасиетті орны. Мольс, С. (2007). Остиядағы Серапеумның қалалық контексі. Babesch, 82(1), 227–232.
Рим
Филиппо Коарелли, "Изеум және Серапеум Март алаңында; Изис Кампенсис", Э. М. Штейнби (ред.), Lexicon Topographicum Urbis Romae (LTUR), 3-том, 1996, 107–109 бб. Филиппо Коарелли, "Рим империясындағы шығыс культтары", Лейден, Брилл, 1982, 33–67 бб. Серена Энсоли, "Римдегі Исида және Серапид ғибадатханалары және кейінгі антик кезеңдегі жазықшалыққа қарсылық" Aurea Roma, Рим, L'Erma di Bretschneider, 2000, 273–282 бб. .
Позуоли
Чарльз Дюбуа. Пуццольдегі діндер мен құдайлар. Рим, 1902. Чарльз Дюбуа. Ежелгі Пуццоль. Париж, 1907.