Кіріспе
С. Льюис жазған деген жорамалмен сақталған толық емес қолжазба. «Қара мұнара» – С. Льюис жазған толық емес қолжазба, ол ғылыми-фантастикалық роман «Үнсіз планетадан» кейінгі аяқталмаған жалғасы сияқты көрінеді. Бірақ «Переландра» Льюистің «Ғарыштық трилогиясының» екінші кітабы болды, ол «Осы қорқынышты күш» романымен аяқталды. Льюистің әдеби мұрагері Уолтер Хупер осы үзіндіге атау беріп, 1977 жылы «Қара мұнара және басқа да әңгімелер» жинағында жариялады. Льюис зерттеушісі Кэтрин Линдског осы еңбектің түпнұсқалығына күмән тудырды.
The Dark Tower is an incomplete manuscript written by C. S. Lewis that appears to be an unfinished sequel to the science fiction novel Out of the Silent Planet, though allegations have been raised about its authenticity. Perelandra instead became the second book of Lewis' Space Trilogy, concluded by That Hideous Strength. Walter Hooper, Lewis' literary executor, titled the fragment and published it in the 1977 collection The Dark Tower and Other Stories. The Lewis scholar Kathryn Lindskoog challenged the authenticity of the work.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиғада уақытар аралық саяхаттың алғашқы нұсқасы баяндалады. Льюис өзінің "Переландра" романындағыдай, оқиғаны тікелей баяндайды, бірақ Элвин Рэнсом көмекші кейіпкер ретінде пайда болады. Оқиға жазғы демалыс уақытында Кембридж университетінде (кейін Кембридж деп аталады) бірнеше ғалымдардың уақыт саяхаты туралы пікірталасынан басталады. Олар осылайша кеңістік-уақыт заңдарын бұзу мүмкін емес деген тұжырымға келеді. Бірақ, пікірталас аяқталған соң, Орфье атты ғалым адамдарға уақытты көруге мүмкіндік беретін өнертабысын ашады. Топ бұл "хроноскопты" "Басқа Уақыт" деп аталатын бөтен әлемді бақылау үшін пайдаланады (ол болашақ па, өткен па белгісіз), онда адам-автоматтардың тобы оқиғаның жаман кейіпкері, "Бір Мүйіздің" бұйрығымен мұнара салады. Бір Мүйіз еріктілерді шағып, оларды автоматтарға ("Жеркилерге") айналдырады. Біраз уақыттан соң "Қорқынышты Күш" романында (бірақ онда ол ирландиялық емес, шотландиялық) кездесетін Макфи, "Қара Мұнараның" жаңа Кембридж университеті кітапханасының көшірмесі екенін көрсетеді. Бұл Басқа Уақыттың алыс болашақта екенін, және ежелгі ескерткіштің көшірмесі салынып жатқандығын көрсетеді. Орфиедің көмекшісі Скудамурдың Басқа Уақытта өзінің көшірмесі бар екені анықталады. Бақылаушылар Басқа Уақыттың шынымен өткен немесе болашақ екенін, әлде басқа бір шындық па деп ойланады. Скудамурдың көшірмесі тікенек өсіріп, жаңа Бір Мүйізге айналады. Бір күні Скудамур Бір Мүйіздің өзінің сүйіктісі Камилланың көшірмесін шағатындығын көреді. Ашуға еріксіз беріліп, ол экранға шабады және бірқалай жолмен Бір Мүйізбен денелерін ауыстырады. Мәтіннің қалған бөлігінде оның Басқа Уақыттағы тәжірибелері, сондай-ақ оның әріптестерінің осы әлемде Бір Мүйізді іздеу әрекеттері баяндалады. Басқа Уақытта Скудамур өзінің билігін пайдаланып, тірі қалады, ол – оның жалғыз үміті, және үйренуге тырысады. Ол Бір Мүйіздің бөлмесінде, құрбандарын шаққан жерде хроноскоп бар екенін табады, бірақ ол қазір бұзылған. Ол Камилланы шағудан бас тартып, олардың қашуын жоспарлауға тырысады. Басқа Уақыт үкіметіне қарсы соғыс жүріп жатыр (оның бастаушылары – "Ақ Салт Аттылар", олар "бір мүйізділерден" тікенді алып тастауды қалайды). Ол кітапханада Басқа Уақыттың уақыт ғылымы туралы оқиды. Көптеген уақыт сызықтарының теориясы келтіріледі; олар кванттық шындықтар сияқты әртүрлі нәтижелерден бөлінбейді, бірақ тек қана бөлек дамиды. Дегенмен, оларды бақылауға болады және олардың арасында байланыс орнатуға болады. Адамды өзгерту туралы аңыз айтылады. Заңда былай делінген: "Кез келген екі уақыт сызығы материалдық мазмұнының ұқсастығына қарай дәлме-дәл жақындасады", және дұрыс жердегі теміржол депосының көшірмесімен жасалған тәжірибе ақылды бақыланатын түрде ауыстыруға мүмкіндік бергені анықталды. Сюжет Скудамур әлі оқып жатқанда күрт аяқталады.
Шығу тегі
"Қараңғы мұнара және басқа да әңгімелер" кітабына жазған кіріспесінде Хупер Льюис қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 1964 жылдың басында автордың жазбаларының өртелуінен Льюис қолмен жазылған, аты жоқ қолжазбаны құтқарып алғанын мәлімдейді. 64 беттік қолжазбаның бастапқыда кем дегенде 66 беттен тұрғаны белгілі, олардың екеуі қазір жоқ. Егер мәтін 66-шы беттен кейін де жалғасқан болса, сол қосымша беттер де жоғалған болар еді. Қазіргі күйі бойынша, повестьте екі үзіліс бар және күрт аяқталады. "Қараңғы мұнара" аяқталмаған туынды. Хупер, оның ішкі оқиға орнына сүйене отырып, Льюис оны "Сайланбас планетадан тыс" романын аяқтағаннан кейін, шамамен 1939 жылы жазды деген болжам жасады. Алистер Фаулер Льюис 1952 жылы көрсеткен аяқталмаған қолжазбадағы "Қаһарлы адам" кейіпкерін жақсы есте сақтады. Дегенмен, Фаулердің естеліктері, оқиғадан 51 жыл өткен соң 2003 жылға дейін жарияланбаған, толық болмауы мүмкін. Ол сол кезде Льюис фрагменті "Он жылдан кейін" қолжазбасын көргенін айтты, ал Роджер Ланселин Грин Льюис оны 1959 жылға дейін бастамағанын есептеді. Фаулер сондай-ақ Льюис "Астаундинг" журналының бір санына қызығушылық танытқанын сипаттады, бірақ Льюис оны "Инженерлердің фантастикасы" деп атап, оған "ешқандай қызығушылық танытпаған"; 1950-ші жылдары Льюис "Фантастика және ғылыми фантастика" журналының оқырманы және авторы болды.
Шығарманың шынайылығы және басылып шыққан романдармен байланысы
Льюис ғалымы Кэтрин Линдскоуг «Қара мұнара» және Льюиске жатқызылған, оның өлімінен кейін жарық көрген басқа да еңбектердің Уолтер Хупердің тапсыруымен немесе оның ықпалымен жазылған жалғандықтар екендігі туралы теорияны алға қойды. Ол «Қара мұнара» стилі басқа авторлардың шығармаларына ұқсас екенін айтты, оның ішінде Мадлен Л’Энглдің «Уақыттың бүктелуі» (1962) және Кларк Эштон Смиттің «Өлгендер планетасы» (1932) кітаптары бар. Басқалар бұл әңгімені Льюис жазғанын қабылдайды, себебі автордың мұрагерлері мен баспагерлер оны оның атымен жариялап отыр. Кітаптың құнығы атмосферасы Льюиске тән «Қорқынышты күш» (1945) және Дэвид Линдсейдің «Арктурға саяхат» (1920) шығармаларын еске түсіреді, оларға Льюис өзінің шабыт көзі деп баға берген. «Қара мұнара» Льюиске тиесілі «Ғарыш трилогиясы» романдарынан кейіптеме мен тақырып жағынан белгілі бір дәрежеде ерекшеленеді. Мысалы, Рэнсом маргиналды кейіпкерге айналады, ал оқиғаның бір бөлігі балама әлемде өтеді. Дегенмен, Хупердің болжауы бойынша, егер мәтін «Переландра» мен «Қорқынышты күштен» бұрын жазылған болса, онда әлі жазылмаған сериямен үйлесімді болу қажеттілігі болмас еді, әсіресе жарияланған серияның тоны мен мазмұны алғашқы және соңғы кітаптары арасында айқын өзгеріске ұшырайды. Маргарет Уитфилд былай деп атап көрсетті: «Қара мұнарада Кембридж университетінің қараңғы көшірмесімен балама шындық көрінеді, онда зұлымдық сиқыр ашық және кең таралған, ал адамдар сиқырлы мүйіздің уысымен қуыршақтарға айналады. «Қорқынышты күш» романында зұлымдық сиқыр біздің таныс шындықтағы ежелгі ағылшын университетінің көлеңкесінде жұмыс істейді, факультетті қарапайым тәсілдермен – академиялық саясатты манипуляциялау, мансаптық өсудің тартымды ұсыныстары және қымбат жылжымайтын мүлік мәмілелері арқылы жеңілдетіп бұзады. Оқырманға оның артындағы қорқынышты жамандық тек біртіндеп көрінеді. Бұл сыншыға, кемінде, біріншісін екіншісінің алғашқы нұсқасы ретінде қарастыру толығымен мүмкін көрінеді». Эдинбург университетінің риторика және ағылшын әдебиеті профессоры-эмеритусы Алястер Фаулер, Льюиске докторлық диссертациясының жетекшісі болған, 2003 жылы «Қара мұнараның» бөліктерін, соның ішінде «Шырылдайтын адамды» көргенін және оларды Льюиспен 1952 жылы талқылағанын жазды. Екі сандық стилометриялық талдау «Қара мұнараны» Льюис ғарыш трилогиясының басқа кітаптарымен салыстырды. Екі талдау да «Қара мұнара» стилінің Льюис трилогияда қолданған стилінен ерекше екенін көрсететін пікірді қолдады. Біріншісі «Қара мұнара» мәтінінің бөлігін зерттегеннен кейін «бір әріптердің және әсіресе әріптер жұбының жиілігіне қатысты, «Қара мұнара» фрагменті Льюиске тиесілі ғарыш трилогиясын құрайтын кітаптардан өзгеше стильді білдіреді» деген қорытындыға келді. Екіншісі «Қара мұнарада қолданылған сөздік «Жұмбақ планетадан» және «Переландрадан» күтілгеннен өзгеше» деген қорытындыға келді.
Ұсынылған өзгерістер
Уолтер Хупер соңғы сөзінде Скудамордың келініне бір рет Аммерет тегі берілгенін атап өтті және бұл "Фейри Квин" кітабының III кітабындағы сер Скудамор мен Аморет кейіптеріне негізделгенін ұсынады. Аморетті бір сиқыршы алып кеткен, оны құтқару қажет болды. Тағы бір айта кететін нәрсе – Орфьедің сер Орфеоға сілтемесі, ол Орта ғасырлық поэма, Орфей мифін және ертегілер еліне саяхатты біріктіреді. Мұнараның салынуының маңызды екені анық. Льюис уақыт желілері өте дәйіпті, оның буын ғылыми фантастикасы тұрғысынан қарағанда; оқырмандар оның ғылыми фантастикаға әдетке айналғанға дейін қызығушылық танытқанын көбінесе ұмытады. "Кез келген екі уақыт желісі материалдық мазмұнының ұқсастығына пропорционалды дәрежеде жақындасады" деген заң бойынша, мұнара басқа уақыттан келгендердің біздің кеңістіктегі кішкентай, бірақ сәтті теміржол депосымен жасаған тәжірибесін үлкен масштабта қайталайды. Дегенмен, Льюис түрлі ғылыми фантастиканы оқығанмен, ол техникалық жағын жазуға қызығушылық танытпады: ол 1955 жылы "Правдоподобностьтың ең сыртқы көрінісі – біздің сыншыл санамызға жасалған ең қарапайым құрбандық – жеткілікті. Мен бірде ғарыш кемесімен Марсқа батырды алып бардым, бірақ жақсырақ білгенімде, періштелер оны Венераға жеткізді". Льюис басқа уақыт әлемінен келетін қауіпті қалай зерттер еді, белгісіз. Мәтінде "санамен" байланысты бір "бүт" туралы айтылады, оның беті Кембриджтік бақылаушыларға біршама таныс, және баяндаушы айтқандай, баяндалатын оқиғалардың соңында "әлі де бар". Льюис осы көреалмаушылықты қалай дамытуды жоспарлаған, белгісіз; ол бұл оқиғаны заманауи әлемдік оқиғалармен байланыстыруға тырысқан болуы мүмкін, немесе оның нақты идеясы болмаған болуы мүмкін. Бұл оқиға "Қорқынышты күш" сияқты антиутопиялық романның бастамасы ретінде қарастырылуы мүмкін: Стингингмендер мен Жеркилер "Адамды жою" кітабындағы Кондиционерлер мен Кондицияланғандарға ұқсас. Көп денелі, бір басты сана Льюис көптеген шығармаларында жеке тұлғаны бір ерікпен бақыланатын жиынға сіңіруден және басудан қорқынышын білдіруі мүмкін: "Переландрада" осыған ұқсас жеке тұлғаның жоғалуы туралы айта отырып, ол "Пантеистер жұмақта армандаған нәрсені зұлымдар тозақта алады" деп болжайды.