Кіріспе

Салық құқығының бір саласы – Ұлыбритания және басқа елдердегі салық салу жүйесінің бір түрі. Салық жүйесінде салық мөлшерлемесі – кәсіпорын немесе жеке тұлғаға салық салынатын арақатынас (әдетте проценттік көрсеткішпен беріледі). Жеке тұлғаның немесе корпорацияның табысына қолданылатын салық мөлшерлемесі елдің салық заңдарымен айқындалады және табыс деңгейі, табыстың түрі сияқты көптеген факторларға байланысты болуы мүмкін. Салық мөлшерлемесін көрсету үшін бірнеше әдіс қолданылады: заңмен белгіленген, орташа, шекті, біркелкі және тиімді. Бұл мөлшерлемелер салық базасына қатысты түрлі анықтамалар бойынша да көрсетілуі мүмкін: кірістірілген және кірістірілмеген.

Заң бойынша

Заңмен белгіленген салық ставкасы – заң жүзінде бекітілген мөлшерлеме. Жеке табыс салығы әртүрлі табыс деңгейлері үшін бірнеше заңмен белгіленген ставкаларға ие болуы мүмкін, ал сату салығы бір заңмен белгіленген ставканы құрайды. Заңмен белгіленген салық ставкасы проценттермен көрсетіледі және әрқашан нақты салық ставкасынан жоғары болады.

Орташа

Орташа салық ставкасы – пайызбен көрсетілген, төленген салықтардың жалпы сомасының жалпы салық базасына (салық салынатын табыс немесе жұмсалым) қатынасы. Жалпы салық міндеттемесін T деп белгілейік. Жалпы салық базасын B деп белгілейік. Пропорционалды салықта салық ставкасы тұрақты болады және орташа салық ставкасы осы салық ставкасына тең. Салықтық белдеулер жағдайында, көбінесе прогрессивті салықтар үшін қолданылады, орташа салық ставкасы салық салынатын табыс салықтық белдеулер арқылы өскен сайын артады, ең жоғарғы салық ставкасына жақымдасады. Мысалы, үш салықтық белдеуі бар жүйені қарастырайық: 10%, 20% және 30%, мұнда 10% ставкасы 1 доллардан 10 000 долларға дейінгі табысқа, 20% ставкасы 10 001 доллардан 20 000 долларға дейінгі табысқа, ал 30% ставкасы 20 000 доллардан жоғары табысқа қолданылады. Бұл жүйе бойынша 25 000 доллар тапқан адам алғашқы 10 000 доллар табысы үшін 1 000 доллар (10%), екінші 10 000 доллар табысы үшін 2 000 доллар (20%) және соңғы 5 000 доллар табысы үшін 1 500 доллар (30%) төлейді. Барлығында 4 500 доллар, яғни 18% орташа салық ставкасы төленеді.

Жалпақ

Жалпақ салық ставкасы, сонымен қатар бірыңғай ставка деп аталады, ең қарапайым салық салу түрлерінің бірі. Жалпақ ставка – салық салынатын соманың барлығына бірдей пайыздық мөлшерлеме қолданылуы. Жалпақ салық ставкасы оның қарапайымдылығы, ашықтығы, бейтараптығы және тұрақтылығы себепті қолданылады. Жалпақ салық ставкалары өте ашық, себебі бұл салық төлеушіге салық міндеттемесін есептеуді, ал саясаткерлерге өзгерістердің салық түсімдеріне қалай әсер ететінін бағалауды жеңілдетеді. Колорадо штатындағы жалпақ салық ставкасының қарапайым мысалын қарастырайық. Салық ставкасы 4,4% деп белгіленген. Жылдық салық салынатын табыс 100 000 доллар деп есептейік. Онда табыс салығы 4 400 долларға тең болады. Іс жүзінде, АҚШ-тың көптеген штаттарында, мысалы Колорадо, Иллинойс, Индиана, Кентукки, Массачусетс, Мичиган, Солтүстік Каролина, Пенсильвания және Юта штаттарында, сондай-ақ халықаралық деңгейде, мысалы Венгрия, Сербия, Эстония немесе Украина сияқты көптеген посткеңестік елдерде, Исландияда немесе Боливияда жалпақ салық ставкалары қолданылады. Дегенмен, іс жүзінде ешбір штаттың табысқа салынатын салықтары толығымен біркелкі емес екенін, әр штат табыстың түрлерін ажыратып, түрлі жеңілдіктер мен шегерімдер қарастыратынын айту керек. Бас салығы, сонымен қатар жеке басына салынатын салық деп те аталады, ол әр адамға белгіленген сомадағы бірыңғай салық. Мысал ретінде, АҚШ тарихына назар аударайық, онда 1870 жылы сайлау құқығы үшін төленетін ақы ретінде бас салығы енгізілді. Бұл жағдайлардағы шекті салық тұрақты болады (бас салығы жағдайында – нөлдік), алайда бұл екі түрлі регрессивті салық салу болып табылады, ол ең аз мүмкіндігі бар адамдарға ауыр салық жүктемесін жүктейді және көбінесе мемлекеттік бюджеттің жеткіліксіз қаржылануына және дефициттің өсуіне әкеп соғады.

Ерекшеліктері

Арнайы салық мөлшерлемесі немесе бірлік салық мөлшерлемесі – нақты тауарға немесе қызметке белгіленген, толық сомасы бойынша салық. Яғни, салық мөлшерлемесі проценттік көрсеткіш емес, нақты бірліктермен өлшенетін сома болып табылады және тауардың бағасына емес, бірліктің санына байланысты. Темікіге салық салуда арнайы салық қолданылады, себебі жоғары арнайы салық темекінің бағасын айтарлықтай өсіреді және темекі сияқты тауарлардың тұтынуын азайтудың тиімді жолы екені дәлелденген. Мысалы, Калифорнияда 20 темекіден тұратын бір бума темекі болуы мүмкін. Калифорниядағы салық мөлшерлемесі бір темекіге 0,1435 доллар, ал 20 темекілік бір бумаға 2,87 доллар. Егер бір буманың құны 10 немесе 12 доллар болса да, салық мөлшерлемесі екеуіне де 2,87 доллар болады.

Аралас салық ставкасы

Кейбір тауарлар үшін екі салық ставкасының үйлесімі қолданылады. Бұл әдетте белгілі аралас салық ставкасы – нақты және пайыздық ставканың бірдей болуы. Көбінесе, бұл акциздік салық салуға немесе темекі, алкоголь немесе жанармай сияқты тауарларға қолданылатын «күнә салығына» қолданылады. Мысалы, 20 данадан тұратын темекінің бір бумасы болуы мүмкін, бірақ бұл Ұлыбританиядағы жағдай. Ұлыбританияда пайыздық салық ставкасы бөлшек сауда бағасының 16,5% құрайды, сонымен қатар 20 даналық бір бумаға 6,33 фунт стерлинг. Егер салық салынар алдындағы буманың бағасы 10,00 фунт стерлинг болса, онда нақты салық 6,33 фунт стерлинг, ал пайыздық салық ставкасы 10,00 фунт стерлинг * 16,5% = 1,65 фунт стерлинг болады. Осылайша, 20 темекіден тұратын буманың құны 17,98 фунт стерлингті құрайды, ал салық сомасы 7,98 фунт стерлингті құрайды.

Тиімді

Тиімді салық ставкасы – жеке тұлғаның немесе корпорацияның табысының қанша пайызы салық ретінде төленетінін көрсетеді. Бұл термин қаржылық есептемелерде компанияның есептік кірісінің пайызы ретінде төленген жалпы салықты өлшеу үшін қолданылады, салық салынатын кірістің пайызы ретінде емес. Халықаралық есеп стандарты 12 оны бухгалтерлік мақсаттар үшін табыс салығы шығыны немесе пайдасын есептік пайдаға бөлгендегі көрсеткіш деп анықтайды. АҚШ-тағы Жалпы қабылданған есеп беру принциптерінде (GAAP) бұл термин ресми нұсқаулықта тек аралық (мысалы, тоқсандық) кезеңдер үшін табыс салығы шығынын анықтауға қатысты қолданылады, яғни есептік кіріс есептік жылдық тиімді салық ставкасына көбейтіледі, мұндағы ставканың анықтамасы есеп беруші ұйымның жағдайына байланысты өзгереді. АҚШ-тың табыс салығы заңнамасында бұл термин белгілі бір табыс түрлері бойынша шетелдік табыс салығы, егер АҚШ салықтары қолданылған болса, АҚШ салықтарының белгілі бір пайызын асып кеткенін анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Тиімді салық ставкасымен байланысты қызықты құбылыс – теріс тиімді салық ставкасы, ол жеке тұлғаның немесе корпорацияның алған салықтық жеңілдіктері салық салынатын кірістен асып кеткен кезде пайда болады. Мұндай теріс ставка салық жеңілдіктері, шегерімдер немесе ынталандырулар сияқты факторларға байланысты болуы мүмкін. Мысалы, егер корпорацияның салыққа дейінгі кірісі 100 мың доллар, ал салықтық жеңілдіктері 110 мың доллар болса, онда корпорацияның тиімді салық ставкасы теріс болады. Бұл жеке тұлғалармен де жұмыс істейді, және мұндай жүйеде үкімет азаматтарға төлем жасайды.

Құрастырмалы және айрықша

Салық ставкалары салық базасының әртүрлі анықтамаларына байланысты әртүрлі көрсетілуі мүмкін, бұл салық жүйелерін салыстыруды қиындатады. Кейбір салық жүйелері салық базасында төленетін салықтарды қамтиды (салықты қоса алғанда, салықтан бұрын), ал басқалары салық базасының құрамына төленетін салықтарды кіргізбейді (салықты қоспағанда, салықтан кейін). АҚШ-та сату салығы көбінесе эксклюзивті түрде, ал табыс салығы инклюзивті түрде көрсетіледі. Еуропаның көп бөлігінде, қосылған құн салығы (ҚҚС) елдерінде тауар бағасын жариялағанда салық сомасы да қамтылады, соның ішінде Австралия және Жаңа Зеландия сияқты тауарлар мен қызметтер салығы (GST) елдері де осылай жасайды. Дегенмен, бұл елдер салық ставкаларының өзін эксклюзивті негізде анықтайды. Эксклюзивті және инклюзивті салықтарды тікелей салыстыру үшін, бір ставканы екіншісіне сәйкес ету үшін өзгерту қажет. Егер салық жүйесі табысқа негізделген салықтарды қабылдаса, салық базасы – үй шаруашылығының салықтан бұрынғы табысы болады. Тиісті табыс салығы ставкасы салық базасына қолданылып, төленуге тиіс салық мөлшері есептеледі. Осы формула бойынша, салық ставкасы салынатын базаға қосылған салықтарды қамтиды. Егер жеке тұлғаның жалпы табысы 100 доллар болса және табыс салығы ставкасы 20% болса, төленуге тиіс салық 20 долларға тең болады. Салық «алдынан» алынады, сондықтан жеке тұлғаның қолында салықтан кейінгі 80 доллар қалады. Кейбір салық заңдары тауар бағасының салықтан бұрынғы бөлігіне тең салық базасына салықтарды жүктейді. Жоғарыдағы табыс салығы мысалынан айырмашылығы, бұл салықтар базаның бір бөлігі ретінде нақты төленуге тиіс салықтарды қамтымайды. 80 долларға бағасы бар тауарға 25% эксклюзивті сату салығы ставкасы қолданылса, төленуге тиіс салық 20 доллар болады. Сату салығы «жоғарыдан» қосылғандықтан, жеке тұлға салықтан бұрынғы 80 долларлық тауарға 20 доллар салық төлейді, яғни жалпы құны 100 долларға жетеді. Қай жағдайда болсын, 100 долларлық салық базасын екі бөлікке бөлуге болады: салықтан кейінгі жұмсауға 80 доллар және төленуге тиіс 20 доллар салық. 25% эксклюзивті салық ставкасы, түзетулер енгізілгеннен кейін, 20% инклюзивті салық ставкасына жуықтайды.

Төлемдер

Салық шегерімдері – бұл сіздің салық салынатын табысыңыздан алып тастауға болатын сома, осылайша сіз оған салық төлемейсіз. Жеке салықтарды төмендету арқылы салық салынатын табыс та төмендейді, сонымен қатар орташа салық мөлшерлемесі де кемиді. Олардың құны жоғарғы шекті салықтық ставкаларына тікелей байланысты. Мысалы, егер адамның жоғарғы шекті салықтық ставкасы 10% болса, онда 2000 доллардан ең көп шегерім 200 долларды құрайды. Ал егер адамның жоғарғы шекті салық мөлшерлемесі 37% болса, онда 2000 доллардан ең жоғары шегерім 740 долларды құрайды.

Кредиттер

Салықтық жеңілдік – бұл жеке салық есебінен тікелей шегерілетін сома, яғни жеңілдіктер жеке тұлғаның қайтарымын арттырады немесе жеке тұлға төлеуге тиіс салық мөлшерін азайтады. Салықтық жеңілдіктер орташа салық мөлшерлемесін төмендетсе де, шекті салық мөлшерлемесіне тәуелді болмайды. Егер жеке тұлғаның 2000 долларлық салықтық жеңілдігі болса, онда оның төлеуге тиіс салық сомасы 2000 долларға азаяды.

Оңтайлы

Оптималды салық мөлшерінің стандартты теориясы белгілі бір деңгейде кіріс жинау мақсатында әлеуметтік игілікті барынша арттыруға бағытталған салық жүйесін құруға арналған.

Лаффер қисығы

Ең жақсы салық ставкаларының қалай анықталуы туралы теориялардың бірі Лаффер қисығы деп аталады (экономист Артур Лаффердің атымен аталған). Лаффер қисығы – салық ставкасы мен салық түсімі арасындағы қатынасты көрсететін дөңгелек пішіндес қисық. Лаффер қисығы бізге салық ставкалары белгілі бір деңгейден асып кетсе, жұмыстың нәтижесі мен салық түсімін азайтатындықтан, ынталандыру төмендеуі мүмкін екенін айтады. Осылайша, салық түсімін максималды деңгейге жеткізетін салық ставкасы бар.