Саяси ұйымның мүшесі емес, бірақ қолдаушылары

Кіріспе

Ұйымның мүше емес қолдаушылары

Саяхатшы жолдас (немесе сапарласы) – саяси ұйымның идеологиясына көңілдік жағынан жақын тұратын, ұйым саясатында ресми мүше болмай-ақ ынтымақтаса жұмыс істейтін адам. Кеңес Одағының алғашқы жылдарында большевик революционері және кеңес мемлекет қайраткері Анатолий Луначарский "попутчик" ("бірге сапар шегетін адам") терминін енгізді, ал кейін Леон Троцкий оны большевик үкіметінің беймамдық танытқан зиялы жақтастарын анықтау үшін танымал етті. Бұл 1917 жылғы Революцияның саяси, әлеуметтік және экономикалық мақсаттарына философиялық тұрғыдан жақын болған, бірақ Кеңес Одағының Коммунистік партиясына қосылмаған орыс интеллигенциясының (жазушылар, ғалымдар және суретшілер) саяси сипаттамасы еді. "Попутчик" термині Сталиндік кезеңде кеңестік саяси дискурстан мүлдем жойылды, бірақ Батыс әлемінде кеңес үкіметіне және коммунизмге көңіл білдірген адамдарды анықтау үшін "саяхатшы жолдас" термині қолданысқа енді.

КСРО

1917 жылы Ресей революциясынан кейін большевиктер революцияны қабылдаған, бірақ белсенді революционер емес орыс жазушыларына «попутчик» («бірге жол жүретін адам») терминін қолданды. Леон Троцкий «Әдебиет және революция» (1923) кітабында попутчик сөзін революцияға дейінгі Ресейдің Социал-демократиялық жұмысшы партиясына (Социал-демократтарға) тән саяси сипаттама ретінде танымал етті, ол белгілі бір дәрежеде тербеліп тұратын саяси жақтасқа сипаттама беру үшін қолданылды. Троцкий 2-тараудағы «Революцияның әдеби «жолдастары»» бөлімінде былай деді: Буржуазиялық өнер, қайталауларға немесе үнсіздікке ұшырап жойылып бара жатқан, және әлі дүниеге келмеген жаңа өнердің арасында революциямен азда-көп органикалық байланысы бар, бірақ сонымен бірге революция өнері емес, өтпелі өнер пайда болып жатыр. Борис Пилняк, Всеволод Иванов, Николай Тихонов, Серапион бауырластығы, Есенин және оның бейнешілдер тобы, сондай-ақ Клюев – олардың барлығы революциясыз, топ ретінде немесе жеке-жеке, болуға мүмкін емес еді. Олар пролетариат революциясының суретшілері емес, оның суретші «жолдастары», бұл сөзді ескі социалистер қолданған мағынада. «Жолдас» туралы сұрақ әрқашан туындайды: ол қаншалықты алысқа барады? Бұл сұраққа алдын ала, тіпті шамамен жауап беру мүмкін емес. Бұл мәселені шешу «жолдастың» жеке қасиеттеріне емес, бастысы алдағы онжылдықтағы объективті үрдіске байланысты. Виктор Суворов «Совет әскери барлау» (1984) еңбегінде ГРУ басшылары кеңес қозғалысының саналы жақтастары болған ықпал етуші агенттер туралы сөйлескенде, олар қолданған «қоқыс жегіштер» (говноед) деген құрметсіз терминге сілтеме жасады: мәтін=Түрлі агенттерді, өзін ГРУ-ға сатқан еркін әлемнің адамдарын зерттегенде, тағы бір категорияға, мүмкін, ең жағымсыз категорияға тоқ тоқтау қажет. Ресми түрде оларды агенттер деп атауға рұқсат етілмейді, және олар толыққанды агенттер емес, яғни жалдамалы агенттер емес. Біз Совет Одағымен достық қарым-қатынас орнату үшін құрылған шетелдегі қоғамдардың көптеген мүшелері туралы айтып отырмыз. Ресми түрде барлық кеңестік өкілдер бұл паразиттерге достық сезіммен қараса да, жеке өзінде оларды «қоқыс жегіштер» («govnoed») деп атайды. Бұл сөздің қайдан пайда болғанын анықтау қиын, бірақ олар осы атауға лайық. Бұл сөзді қолдану кеңес елшіліктерінде осылай қалыптасып, осы адамдарға басқаша атау беру мүмкін емес. Әңгіме мынадай болуы мүмкін: «Бүгін біз қоқыс жегіштермен достық кеш өткіземіз» немесе «Бүгін біз қоқыс жегіштерді кешкі асқа шақырамыз. Оларға лайықты мәзір дайындаңыз».

In 1917, after the Russian Revolution, the Bolsheviks applied the term Poputchik ("one who travels the same path") to Russian writers who accepted the revolution, but who were not active revolutionaries. In the book Literature and Revolution (1923), Leon Trotsky popularized the usage of Poputchik as a political descriptor attributed to the pre Revolutionary Russian Social Democratic Labour Party (the Social Democrats) to identify a vacillating political sympathizer. In Chapter 2, "The Literary 'Fellow Travellers' of the Revolution", Trotsky said: Between bourgeois Art, which is wasting away either in repetitions or in silences, and the new art which is as yet unborn, there is being created a transitional art, which is more or less organically connected with the Revolution, but which is not, at the same time, the Art of the Revolution. Boris Pilnyak, Vsevolod Ivanov, Nicolai Tikhonov, the Serapion Fraternity, Yesenin and his group of Imagists and, to some extent, Kliuev – all of them were impossible without the Revolution, either as a group or separately. They are not the artists of the proletarian Revolution, but her artist "fellow travellers", in the sense in which this word was used by the old Socialists As regards a "fellow traveller", the question always comes up – How far will he go? This question cannot be answered in advance, not even approximately. The solution of it depends, not so much on the personal qualities of this or that "fellow traveller", but mainly on the objective trend of things during the coming decade. Victor Suvorov in his "Soviet military intelligence" (1984) referred to a less respectable term "shit eaters" (говноед) used by the GRU handlers when talking about the category of agents of influence who were conscious sympathisers of the Soviet movement:
text=In examining different kinds of agents, people from the free world who have sold themselves to the GRU, one cannot avoid touching on yet another category, perhaps the least appealing of all. Officially one is not allowed to call them agents, and they are not agents in the full sense of being recruited agents. We are talking about the numerous members of overseas societies of friendship with the Soviet Union. Officially, all Soviet representatives regard these parasites with touching feelings of friendship, but privately they call them 'shit eaters' ('govnoed'). It is difficult to say where this expression originated, but it is truly the only name they deserve. The use of this word has become so firmly entrenched in Soviet embassies that it is impossible to imagine any other name for these people. A conversation might run as follows: Today we've got a friendship evening with shit eaters', or Today we're having some shit eaters to dinner. Prepare a suitable menu'.|author=Victor Suvorov|title=Soviet Military Intelligence

Нацистік Германия

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін орыс тіліндегі "poputchik" (жолдас) термині неміс тілінде "Mitläufer" деп аударылды. Бұл термин, соғыс қылмыстарына ресми түрде айыпталмаған, бірақ Вермахттың соғыс қылмыстарымен байланысы болғандықтан, Германияны нацистік идеологиядан тазартуға жауапты одақтас биліктері заңды түрде ақтай алмаған адамды анықтау үшін пайдаланылды.

Грекия

Жолдас термині үшін, реакциялық Полковниктер режимі (1967–74) грек сөзін Синодипория ("бірге көшеде жүрушілер") қолданды, бұл әскери диктатураға қарсы тұрған отандық грек солшылдары мен демократиялық оппозицияны сипаттау үшін қолданылған жалпы атау болды; сондай-ақ, әскери үкімет Диэтнис терминін ("халықаралық Синодипория") отандық антифашистік гректердің шетелдегі қолдаушыларын анықтау үшін пайдаланды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы АҚШ

АҚШ-та еуропалық «саяхатшы жолдас» термині АҚШ Коммунистік партиясының (CPUSA) мүшесі емес, бірақ коммунизмнің саяси көзқарастарын бөлісетін, саяси тұрғыдан жақтас адамдарды сипаттау үшін қабылданып алынды. 1920-1930 жылдары АҚШ және әлемдегі саяси, әлеуметтік және экономикалық мәселелер, ішінара Ұлы депрессияның салдарынан, идеалистік жастар, суретшілер мен зиялыларды коммунистік идеяларға жақтастыруға ықпал етті, олар капитализмді құлатуға үміттенеді. Осы мақсатта, афроамерикалықтар 1919 жылы CPUSA-ға қосылды, себебі олардың кейбір либералды ұстанымдары (мысалы, заңдық түрдегі нәсілдік теңдік) нәсілдік дискриминацияға қарсы күрестегі афроамерикалықтардың саяси талаптарымен сәйкес келді, осы кезде Jim Crow заңдары АҚШ-тың барлық аймақтарында нәсілдік сегрегацияны орнатып, сақтап тұрды. Сонымен қатар, Бейбітшілік және Демократия үшін американдық лигасы (ALPD) пацифизмге емес, антифашизмге белсенді түрде жұмыс істеген маңызды әлеуметтік-саяси ұйым болды; осылайша, ALPD Халықтық майданның ішіндегі ең ірі ұйымға айналды, ол антифашистік саяси ұйымдардың кеңестік коалициясы еді. Еуропадағыдай, 1920-1930 жылдары АҚШ зиялылары капитализм мен фашизмнің экономикалық қиындықтарына қарсы тұру үшін АҚШ Коммунистік партиясына қосылды немесе оған жақтасты, оларды оның саяси формасы деп қарады. 1936 жылы газет шолушысы Макс Лернер «Рузвельт мырза және оның саяхатшы жолдастары» (The Nation) мақаласында «саяхатшы жолдас» терминін қолданды. 1938 жылы Джозеф Браун Мэтьюс аға өзінің саяси өмірбаянында «Саяхатшы жолдастың одиссеясы» (1938) деген атауды пайдаланды; кейіннен Дж. Б. Мэтьюс Америкаға қарсы қызметтер жөніндегі Палата комитетінің (HUAC) антикоммунистік қызметінде бас тергеуші болды. Роберт Стриплинг те Мэтьюстің еңбегін бағалады: «Ж. Б. Мэтьюс, бұрынғы коммунистік саяхатшы (және, инцидентті түрде, осы атаудың авторы)».

«Саяхатшы жолдас» ретінде танылған жазушылар мен зиялылардың арасында Эрнест Хемингуэй және Теодор Дрейзер болды, олардың көркем шығармалары кейде капитализмді және оның кемшіліктерін сынады, ал Джон Дос Пассос, солшыл көзқарастас, оңшылға бет бұрып, коммунизмге қарсы күреске шықты. Сол сияқты, «The New Republic» журналының редакторы Малкольм Коули 1930 жылдары «саяхатшы жолдас» болған, бірақ Молотов-Риббентроп пактісінің (Германия мен КСРО арасындағы шабуылға қатыспау туралы келісім, 1939 жылғы 23 тамыз) идеологиялық қайшылықтарына байланысты Коммунистік партиядан бас тартты. Романшы және сыншы Уолдо Франк 1930 жылдардың ортасында «саяхатшы жолдас» болды және 1935 жылы Америка жазушылар лигасының төрағасы болды, бірақ 1937 жылы Иосиф Сталиннің (1936-1938) ресейлік қоғамды тазарту себептерін зерттеуді талап еткеннен кейін осы лауазымнан алынды. Сонымен қатар, «Интеллектуалдардың көтерілісі» (Time, 6 қаңтар 1941 ж.) атты мақаласында бұрынғы коммунист Уиттакер Чемберс «саяхатшы жолдас» терминін сатиралық түрде қолданды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ

1930 жылдардың соңында көптеген жақтастар Сталин мен Адольф Гитлердің 1939 жылдың тамызында Германия мен Кеңес Одағы арасындағы шабуылға қатыспау шартына қол қойған кезде Мәскеудің коммунистік партиялық бағытынан бас тарды, бұл КСРО мен нацистік Германия арасында бөлісу үшін Польшаның (1939–1945 жылдар) оккупациясына мүмкіндік берді. АҚШ-та Америка Коммунистік партиясы Сталиннің ресми партиялық бағытын ұстанды және соғыс тудырушылар деп немістер емес, одақтастарды айыптады. 1941 жылдың маусымында нацистер КСРО-ны жою мақсатымен «Барбаросса» операциясын бастағанда, Америка Коммунистік партиясы тағы да Сталиннің партиялық бағытын ұстанды және Ресейге көмек көрсету үшін Еуропа соғысына АҚШ-тың араласуын қолдады, Кеңес Одағының одақтасына айналды. Соғыс аяқталғаннан кейін 1946–1948 жылдары Ресей-Америка суық соғысы басталды, ал американдық коммунистер АҚШ қоғамының саяси шетінде қалды – мысалы, кәсіподақтардың жетекші лауазымдарынан қуылды; нәтижесінде, АҚШ Коммунистік партиясына мүшелік азайды. Дегенмен, 1948 жылы американдық коммунистер президент Франклин Д. Рузвельттің вице-президенті Генри А. Уоллес сайлау кампаниясын қолдады. 1956 жылдың ақпанында КСРО Коммунистік партиясының (КПСС) XX съезінде Никита Хрущев «Жеке тұлғаға табыну және оның салдары» атты құпия баяндама жасады, онда сталинизм және Иосиф Сталинге қатысты жеке тұлғаға табыну айыпталды; бұл саяси ашық айтулар Батыстағы көптеген жақтастар мен кеңес үлгісіндегі коммунизм арасындағы идеологиялық қарым-қатынасты тоқтатты.

Маккартизм

1945 жылы антикоммунистік Конгресс палатасының Америкаға қарсы қызметтер жөніндегі комитеті (HUAC) АҚШ Конгресінің тұрақты комитетіне айналды; ал 1953 жылы сенатор Джозеф Маккарти Тергеу жөніндегі тұрақты кіші комитеттің төрағасы болғаннан кейін, олар АҚШ үкіметіндегі және американдық қоғамның әлеуметтік, мәдени және саяси институттарындағы кеңестік ықпалдың деңгейін анықтауға тырысты. Сол жеті жылдық кезең (1950–1956) – моральдық үрей мен саяси қуғынның Маккарти дәуірі болды, ол оңшыл саяси идеологиямен ерекшеленді. Тергеу нысандарының кейбіреуі сатқындық және бүлікшілдік туралы анонимді және негізсіз айыптаулар арқылы құрылды, сол кезде коммунизмді ашық түрде айыптамаған көптеген американдық азаматтарға қатысты «жолдас» деген сөз саяси айыптау ретінде қолданылды. HUAC-тің қазіргі сыншылары, HUAC-тың идеологиялық тар «америкалық» анықтамасына сәйкес келмейтін немесе оған бағынбайтын кез келген азамат осылай таңбаланғанын айтады, бұл АҚШ Конституциясындағы әрбір азаматқа берілген саяси құқықтарға қайшы келеді, оларды елеусіз қалдырады және жоққа шығарады. Саяси мансабының барысында республикалық сенатор Маккарти әр түрлі уақытта коммунизм мен Кеңес Одағына жасырын және ашық түрде көңіл білдірген көптеген американдық азаматтардың Мемлекеттік департамент пен АҚШ армиясында, осындай сенімдерге қайшы келетін сенімді қызметтерде жұмыс істегенін мәлімдеді. АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне осындай идеологиялық қауіптерге жауап ретінде, коммунистік өтеті бар кейбір американдық азаматтар «американдық емес» деп күдіктелді және олардың әріптестері тарапынан жасырын түрде және анонимді түрде қара тізімге енгізілді (әсіресе өнер саласында), осылайша олар жұмыстан алынып, күнкөріс табу мүмкіндігінен айырылды, көптеген мойындалған бұрынғы коммунистер саяси өмірінің «жолдас» кезеңінен өтті, мысалы, Голливудтың қара тізімі.

Қазіргі қолданыс

Жаңа Фонтана қазіргі заманғы ойдың сөздігі (1999) «сапарластар» терминін революциядан кейінгі саяси термин деп анықтайды, ол орыс сөзі «poputchik» негізінде құрылған. Большевиктер 1917 жылғы революциядан кейін Ресейде большевиктер партиясы мен коммунизмді ашық түрде қолдаудан тартынған саяси жақтастарды осылай сипаттаған. Сафайрдің саяси сөздігі (1978) «сапарластар» терминін коммунистік ілімнің көп бөлігін қабылдаған, бірақ Коммунистік партияның мүшесі болмаған ер немесе әйел ретінде түсіндіреді; ал қазіргі қолданыста бұл термин философия немесе топпен келісетін, бірақ олар үшін ашық түрде жұмыс істемейтін адамды білдіреді.