Кіріспе

Николай Семенович Лесков (16 ақпан 1831 [Е.С. 4 ақпан 1831] – 5 наурыз 1895 [Е.С. 21 ақпан 1895]) – орыс романисті, әңгімеші, драматург және журналист, сонымен қатар М. Стебницкий деген псевдониммен жазған. Өзінің ерекше жазу стилімен және формадағы жаңашылдық тәжірибелерімен аталып, Лев Толстой, Антон Чехов және Максим Горький сияқтылар тарапынан жоғары бағаланған Лесков, негізінен қысқа әдеби жанрларды пайдаланып, заманауи орыс қоғамының жан-жақты суретін жасады. Лесков білімін Орел лицейінде алған. 1847 жылы Лесков Орел қылмыстық соты кеңсесіне қызметке орналасып, кейін Киевке ауысты, онда кеңсе кезшісі болып жұмыс істеді, университет лекцияларына қатысты, жергілікті тұрғындармен араласты және түрлі студенттік үйірмелерге қатысты. 1857 жылы Лесков кеңсе кезшісі қызметінен кетіп, әпкесінің шотландтық күйеуі Александр Скоттқа тиесілі Scott & Wilkins жеке сауда компаниясында жұмыс істеді. Оның әдеби мансабы 1860-шы жылдардың басында «Сөнген от» (1862) атты әңгімесін және «Маск-Окс» (1863 жылдың мамыры) мен «Шаруа әйелінің өмірі» (1863 жылдың қыркүйегі) повестьтерін жариялаумен басталды. Оның алғашқы романы «Шығу жолы жоқ» 1864 жылы М. Стебницкий псевдонимімен жарық көрді. 1860-шы жылдардың ортасынан 1880-шы жылдардың ортасына дейін Лесков журналистика, эскиздер, әңгімелер және романдарды қоса алғанда, көптеген шығармалар жариялады. Оның маңызды еңбектері осы кезеңде жазылды. Кейінгі шығармаларының бірқатары орыс православие шіркеуі мен оның қызметкерлерін сатиралық бейнелегендіктен тыйым салынды. Лесков 1895 жылдың 5 наурызында 64 жасында қайтыс болды және Санкт-Петербургтегі Волково зиратында әдебиет қайраткерлеріне арналған бөлімге жерленді.

Ерте өмір

Николай Семенович Лесков 4 февраля 1831 года родился в Горохово Орловской губернии в семье уважаемого уголовного следователя и местного судебного чиновника Семена Дмитриевича Лескова (1789–1848) и Марии Петровны Лесковой (урожденной Алферьевой; 1813–1886), дочери обедневшего московского дворянина, с которой будущий муж познакомился в очень юном возрасте, когда он работал учителем в их доме. Предки Лескова по отцовской линии были все священнослужителями в селе Леска Орловской губернии, отсюда и фамилия Лесков. Семен Дмитриевич был образованным человеком; друзья называли его «самородком-интеллектуалом». Одна из теток Николая по материнской линии была замужем за богатым орловским помещиком Страховым, владевшим селом Горохово («прекрасное, богатое и ухоженное имение, где хозяева жили в роскоши», по словам Лескова), другая – женой англичанина, главного управляющего несколькими местными имениями и владельца крупной торговой компании. Лесков провел свои первые восемь лет в Горохово, где жила его бабушка и где его мать была лишь случайной гостьей. Первое образование он получил в доме Страхова, который нанимал репетиторов из Германии и Франции для своих детей. Когда немецкий учитель начал хвалить Лескова за его способности, его жизнь стала трудной из-за ревности хозяев. По просьбе бабушки отец вернул Николая в Орел, где он поселился в семейном доме на 3 Дворянской улице. В августе 1841 года Лесков поступил в Орловский лицей. В июле того же года отец Лескова умер от холеры. В 1853 году Лесков женился на Ольге Смирновой; у них был один сын, Дмитрий (умерший всего через год), и дочь Вера. В 1857 году Лесков оставил работу в конторе и поступил в частную торговую компанию Scott & Wilkins (Шкотт и Вилькенс), принадлежащую Александру Скотту, шотландскому мужу его тети Полли. Позже он написал об этом в одном из своих коротких автобиографических набросков: «Вскоре после Крымской войны я заразился тогдашней популярной ересью, в чем с тех пор себя упрекаю. Я оставил государственную службу, которая казалась многообещающей, и поступил в одну из новорожденных торговых компаний». Работая в этой компании, которая, по словам Лескова, «стремилась использовать все, что могла предложить эта местность», он приобрел ценный опыт, став экспертом во многих отраслях промышленности и сельского хозяйства. Фирма наняла его в качестве агента-посланника; путешествуя по отдаленным регионам России, молодой человек изучал местные диалекты и живо интересовался обычаями и образом жизни различных этнических и региональных групп русского народа. Годы спустя, когда его спросили, в чем источник нескончаемого потока историй, которые, казалось, непрерывно изливались из него, Лесков, указав на свой лоб, сказал: «Отсюда. Здесь хранятся картины из шести-семи лет моей коммерческой карьеры, со времен, когда я ездил по России в командировках. Это были лучшие годы моей жизни. Я много видел, и жизнь была легкой для меня». До 1860 года Лесков проживал с членами своей семьи (и семьи Александра Скотта) в Райском, Пензенской губернии. Летом 1860 года, когда Scott & Wilkins закрылась, он вернулся в Киев, чтобы некоторое время поработать там журналистом, а затем в конце года переехал в Санкт-Петербург и встретился с Тарасом Шевченко. Некоторое время он переехал в Москву и начал работать в газете «Русская речь», одновременно сотрудничая с «Отечественными записками». В декабре он покинул «Русскую речь» (по личным, а не идеологическим причинам) и вернулся в Санкт-Петербург, где в январе 1862 года присоединился к штату «Северной пчелы», либеральной газеты, редактируемой Павлом Усовым. Там Лесков познакомился с журналистом Артуром Бенни, уроженцем Польши, британским гражданином, с которым он завязал крепкую дружбу и позже стал защищать, когда левые радикалы в Петербурге начали распространять слухи о том, что он «английский шпион» и связан с 3-м отделением. Заявление автора о том, что «пожарные, отправленные на места, будут делать все, что угодно, лишь бы не сидеть сложа руки», разозлило самого Александра II, который, по сообщениям, сказал: «Этому не следовало позволять, это ложь». Испуганная «Северная пчела» отправила своего противоречивого автора в Париж в качестве корреспондента, убедившись, что миссия будет долгой. После посещения Вильно, Гродно и Белостока в ноябре 1862 года Лесков прибыл в Прагу, где встретился с группой чешских писателей, в частности Мартином Бродским, чью арабеску «Ты не причинишь боли» он перевел. В декабре Лесков был в Париже, где перевел «Двенадцать месяцев» (славянская сказка) Божены Немцовой, оба перевода были опубликованы «Северной пчелой» в 1863 году, но оказались мощным дебютом в своем роде. «Без выезда», сатиризующий нигилистические коммуны с одной стороны и восхваляющий добродетели простого народа и силу христианских ценностей с другой, возмутил критиков радикального толка, которые обнаружили, что для большинства персонажей можно найти прототипы из реальной жизни, а центральная фигура, Белоярцев, явно является карикатурой на писателя и общественного деятеля Василия Слепцова. и «Обитатели» (1866), о повседневной жизни немецкой общины Васильевского острова. Именно в эти годы Лесков дебютировал как драматург. «Растратчик», опубликованный в «Литературной библиотеке» в мае 1867 года, был впервые поставлен в Александринском театре (в качестве бенефиса актрисы Е. Левкеевой), а затем в декабре в Малом театре Москвы (с Е. Чумаковской в главной роли). Позже Лесков называл роман неудачей и винил в этом непрерывное вмешательство Каткова. «Его было издание, в котором литературные качества методично подавлялись, уничтожались или применялись для служения конкретным интересам, не имеющим отношения к литературе», – позже настаивал он. Некоторые из его коллег (Достоевский среди них) критиковали роман с технической точки зрения, говоря о вычурности «приключенческого» сюжета и невероятности некоторых его персонажей. В 1873 году вышел «Запечатанный ангел» о чуде, которое заставило старообрядческую общину вернуться в православие. Рассказ, довольно критичный по отношению к властям, нашел отклик на высоком уровне и, по сообщениям, был прочитан при дворе. В то время как все предыдущие работы Лескова подвергались серьезной цензуре, это была первая, которая была отклонена сразу; ее пришлось опубликовать в необычных октябрьских и ноябрьских номерах газеты «Русский мир». Годы противостояния с критиками и многими из его коллег сказались на нем. «Люди писем, кажется, признают мою прозу как силу, но находят большое удовольствие в ее уничтожении; на самом деле они почти добились ее полного уничтожения. Я ничего не пишу – я просто не могу!», – писал он Петру Щебальскому в январе 1876 года. Наиболее обманчивым (по мнению критика Б. Бухштаба) было отношение автора к персонажу атамана Платова, чьи действия, даже если они описаны в гротескно-героической манере простодушным протагонистом, открыто высмеиваются автором. Религиозные эссе Лескова начала 1880-х годов продолжили ту же линию сочувственного отношения к бедным священнослужителям и высмеивания лицемерия высших чинов Русской православной церкви. В августе, ноябре и декабре 1887 года соответственно были опубликованы первые три тома сборника «Повести и рассказы Н. С. Лескова». На новогодней вечеринке 1888 года у Алексея Суворина Лесков впервые встретился с Антоном Чеховым. Вскоре Илья Репин стал другом и иллюстратором Лескова. Через несколько месяцев в письме, прося Лескова позировать для него, Репин объяснил свои мотивы: «Не только я, но и вся просвещенная Россия любит вас как выдающегося, замечательного писателя и как мыслителя». Посиделки в начале следующего года были прерваны: Лесков не хотел, чтобы его портрет был выставлен на предстоящей выставке работ Репина. Процесс хав...

Әлеуметтік және діни ұстанымдар

Артқа қарап қарағанда, Лесковтың мұрасының көп бөлігі, мәні бойынша деректі, 19 ғасырдың «нағыз өмір эскизіне» негіз салған raznochintsy әдебиетінің бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірақ Глеб Успенский, Василий Слепцов және Федор Решетников «жалпы халықтың нағыз өмірін зерттеудің шұғыл қажеттілігін» уағыздағанда, Лесков өзінің наразылығын жасырмады: «Біздің публицистеріміздің арасындағы «жалпы халықтың өмірін зерттеу» деген кең таралған идеяны ешқашан түсіне алмадым, себебі жазушының осы өмірді «зерттеуден» гөрі «басынан өткергені» дұрыс деп ойладым», - деді ол. Толстой мен Достоевский сияқты, Лесков та Евангелиені адамзаттың моральдық кодексі, оның дамуының нұрлы жолы және кез келген прогрестің идеологиялық негізі деп қарастырды. Оның «қасиетті» кейіпкерлер галереясы «жақсылықты барлық жерде көбейту» идеясын таратумен айналысты. Д.С. Мирскийдің айтуынша, Лесковтың христиандығы, Толстойдың сияқты, «дінге қарсы, конфессиялық емес және таза этикалық» болды. Бірақ, сыншы атап өткендей, осы оқиғадағы ұқсастықтар аяқталады. «Басты этикалық мәселе басқа. Бұл – адамгершілік тазалық пен ақыл-ойды емес, қарапайымдылық пен қайырымдылықты құрметтеу. «Рухани мақтаныш», өзіңді-өзің ақтау Лесков үшін ең үлкен қылмыс. Ол үшін белсенді қайырымдылық – басты ізгілік, ал ол моральдық тазалыққа, тіпті дене тазалығына да аса мән бермейді. Күнә сезімі қасиеттілік үшін қажетті топырақ ретінде және өзіңді-өзің ақтауды Киелі Рухқа қарсы күнә деп айыптау орыс халқының және Шығыс шіркеуінің моральдық сезімімен тығыз байланысты, ал Толстойдың мақтаншақ протестанттық және шайтандық кемелдік идеяларынан мүлдем өзгеше», - деп жазды Мирский. Лев Толстой (әлі де «түстердің артық болуына» қатысты күмән білдіріп) Лесковты «болашақтың жазушысы» деп атады. Максим Горький Лесковтың прозасына зор құрметпен қарады, оны 19 ғасырдың орыс әдебиетіндегі өз идеялары бар және оларды дауыстап айтуға батылы бар санаулы тұлғалардың бірі деп санады. Горький Лесковты Ресей тарихы туралы белгілі бір көзқарастар қалыптастырған және оның мәдениетінде жұмыс істеудің өзіндік жолын дамытқан орыс әдебиетшілерінің (Достоевский, Писемский, Гончаров және Тургенев) элитасымен байланыстырды. 20 ғасырдың сыншылары Лесковты сөздік өнерді мүлдем жаңа және ерекше тәсілмен қолданған, сөз тіркестерінің функционалдық аясын кеңейткен, оны адам мінезінің нюанстарын бейнелеуге арналған дәл құралға айналдырған инноватор деп бағалады. Горькийдің айтуынша, Толстой, Гоголь, Тургенев немесе Гончаров «пейзажға салынған портреттерді» жасағаннан айырмашылығы, Лесков өзінің фондарын жай ғана «оқиғаларын айту арқылы» жасырады, «жанды орыс тілінің жүйке тоқымасын тоқудың» нағыз шебері болды және «осы өнерде теңдесі жоқ». Горький Лесковты «Л. Толстой, Гоголь, Тургенев және Гончаров сияқты шеберлердің қасында» лайықты орын алған нағыз суретші деп санады. Ол Лесковтың мұндай нәрсе мүмкін емес сияқты қоғамда өзін толық тәуелсіздікке жеткізгеніне қатты қызықты («ол не народник, не славяншыл, не батыстық, не либералды немесе консервативті емес») кейіннен былай түсіндірді: «Лесков өз отандастарының бүкіл ұрпағын әрқайсысы басқа дәуірге жататын жаңа кіші сыныптарға бөлуге қол жеткізген жалғыз орыс авторы болды». Горький Лесковты өзінің стилін және көзқарасын қалыптастыруға көмектескен авторлардың қатарында атады. «Мен Лесковтың ықпалымен сыртқа шығып, адамдардың қалай өмір сүргенін көруге бел будым», - деп жазды ол. «Лесков орыс тілін білуімен және оның байлығымен маған үлкен әсер етті», - деп атап өтті Горький басқа бір хатта. Лесков үнемі формалармен тәжірибе жүргізді, оның ең қолайлысы – «хроника», ол оны ортодоксалды романға сау балама ретінде қарастырды. «Біздің жанымыздан өткен нәрселер мен олардың мәнін азайтамын немесе арттырамын; Романның табиғи емес, адам жасаған форматы мені бұған мәжбүр етпейді, ол аңыздарды дөңгелетуді және сюжет желілерін бір орталық курсқа біріктіруді талап етеді. Өмір олай емес. Адам өмірі өз жолында жүреді және мен де өз шығармаларымда оқиғалар ағымына осылай қараймын», - деп жазды ол. Лесков өкінген жоқ. «Лев Николаевич сияқты қарапайым жазу мен үшін мүмкін емес. Мұндай сыйлық менікі емес, мені өзім сияқты қабылдаңыз, өйткені мен өз затымды жылтыратуға дағдыландым және басқаша жұмыс істей алмаймын», - деп жазды ол Чертковқа 1888 жылғы хаттарының бірінде. «Менің дін қызметкерлерім дін қызметкерлері сияқты сөйлейді, ал менің шаруаларым шаруалар сияқты сөйлейді, нағыз өмірде. Бұл халықтық, жаяу және күрделі тіл менің ойлап тапқан емес, мен жылдар бойы орыс халқының сөйлегенін тыңдадым және мен өз кітаптарымда олардың нағыз өмірдегідей, әдеби емес сөйлейтініне сенімдімін», - деп мәлімдеді ол кейінірек, биограф Анатолий Фаресовпен сөйлескенде, қосымша: «Адам өзінің мінезін ең кішкентай нәрселерде көрсетеді». Бұл оның әдебиетті тарихтың бір саласы ретінде қарауымен байланысты, яғни, мәні бойынша деректі өнер формасы. Ол тарихқа зор әлеуметтік маңыз берді, оны денсаулықты әлеуметтік дамудың маңызды факторы деп санады («Кадеттік монастырь», «Қорғаушыдағы адам», «Владыканың үкімі», «Жақсысыз инженерлер» және т.б.). «Орыс халқы Лесковты барлық орыс жазушыларының ең орыстығы деп мойындайды; орыс халқын басқа ешкімнен жақсырақ және тереңірек білетін адам», - деп мәлімдеді Мирский. Лесковтың ағылшын тілінде сөйлейтін оқылымдармен әлі толыққанды таныспауының себебін түсіндіре отырып, Мирский 1926 жылы былай деп жазды: «Англо-саксон халқы орыс жазушысынан не қалайтынына шешім қабылдады және Лесков осы идеяға сәйкес келмейді. Бірақ Ресей туралы көбірек білуді қалайтындар ерте не кеш Ресейдің тек Достоевский мен Чеховтан тұрмайтынын, ал егер сіз білгіңіз келсе, алдымен әділ болуыңыз және асығыс қорытындылардан сақтануыңыз керек екенін түсінеді».

Ағылшын тіліндегі аудармалары

"Мөрленген періште", орыс эскиздерінде, негізінен шаруалар өмірі, Беатрикс Л. Толлемахтің аудармасы, Смит, Елдэр, 1913. "Стальной блоха", Изабель Ф. Хапгудтың аудармасы, 1916 жылы Мерримоунт баспасында Gentlemen Adventurers компаниясы үшін жеке басылып шығарылған. "Қарауыл және басқа да әңгімелер", А. Э. Чамот аударған (Джон Лейн, 1922; Hyperion Press, 1977.) "Қолымдалған саяхатшы", А. Г. Пашкофф аударған, Роберт М. Макбрайд & Компания, 1924. "Собор жұрты", Изабел Ф. Хапгудтың аудармасы (Джон Лейн, 1924; Hyperion Press, 1977.) "Стальной блоха", Бабетт Дойч пен Авраам Ярмолинскийдің аудармасы, Harper & Row, 1943. "Маск өгіз және басқа да әңгімелер", Р. Норманның аудармасы (Routledge, 1944; Hyperion Press, 1977.) "Қолымдалған саяхатшы және басқа да әңгімелер", Дэвид Магаршактың аудармасы, Хатчинсон, 1946. "Амазонка және басқа да әңгімелер", Дэвид Магаршақтың аудармасы (Джордж Аллен және Унвин, 1949; Hyperion Press, 1976.) "Қолымдалған саяхатшы және басқа да әңгімелер", Джордж Х. Ханнаның аудармасы (Радуга, 1958; University Press of the Pacific, 2001). Таңдалған әңгімелер, Дэвид Магаршақтың аудармасы (Noonday Press, 1961.; Қазіргі кітапхана классикасы, 2003.) "Жабайы аң", Гай Дэниелс аударған, Фанк және Вагналс, 1968. Николай Лесковтың сатирикалық әңгімелері, Уильям Б. Эджертон мен Хью Маклин аударған, Пегас, 1969. "Мөрленген періште және басқа да әңгімелер", К. А. Ланц аударған, Теннесси университеті баспасы, 1984. "Мценсктің Леди Макбеті және басқа да әңгімелер", Дэвид Макдафф аударған, Penguin Classics, 1988. "Әлем шетінде", Михаил Прокураттың аудармасы, Санкт-Владимир семинариясы баспасы, 1993. "Мценсктің Леди Макбеті", Роберт Чандлер аударған, Hesperus Classics, 2003. "Собор шіркеушілері: Хроника", Маргарет Винчеллдің аудармасы, Slavica Publishers, 2010. "Қолымдалған саяхатшы", Иэн Дрейблат аударған, Melville House Publishers, 2012. "Қолымдалған саяхатшы және басқа да әңгімелер", Ричард Пивер мен Лариса Волохонскидің аудармасы, Альфред А. Кнопф, 2013. "Мценсктің Леди Макбеті: Николай Лесковтың таңдамалы әңгімелері", Дональд Рейфилд, Роберт Чандлер және Уильям Эджертон аударған, New York Review Books, 2020.