Ренальдо Хан: Венесуэлалық-француз композиторының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Венесуэлалық француз композиторы (1874–1947)

Рейнальдо Хан де Эченагусия (9 тамыз 1874 – 28 қаңтар 1947) – Венесуэлада туған француз композиторы, дирижер, музыка сыншысы және әнші. Ол 100-ден астам әннен тұратын «мелодиялар» арқылы танымал. Хан Каракаста дүниеге келді, бірақ отбасы бала кезінде Парижге көшіп, ол өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. 14 жасында жазған «Егер өлеңдерімде қанаттар болса» әнінен кейін ол француз қоғамының белгілі бір өкіліне айналды. Оның ең жақын достары Сара Бернхардт пен Марсель Пруст болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста әскерде қызмет еткеннен кейін Хан жаңа музыкалық және театрлық бағыттарға бейімделіп, алғашқы опереттасы – «Сибулет» (1923) және Саша Гитримен бірлескен «Моцарт» музыкалық комедиясы (1926) арқылы сәттілікке жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей тегінен болған Хан Монакода паналап, 1945 жылы Парижге оралды, онда ол Опера директоры болып тағайындалды. Ол 1947 жылы 72 жасында Парижде қайтыс болды. Хан өнімді композитор болды. Оның вокалдық шығармаларына діни және дүниелік туындылар, лирикалық сахналар, кантаталар, ораториялар, опералар, комикалық опералар және оперетталар кіреді. Оркестрлік туындыларына концерттер, балеттер, поэмалар, пьесалар мен фильмдерге арналған музыкалық қосымшалар жатады. Ол камералық музыка мен фортепиано туындыларын да жазды. Хан өзінің әндерін орындағанмен қатар, жеке және басқа орындаушылармен бірге жазбалар жасады. Оның өлімінен кейін музыкасы ұмытылғанмен, 20 ғасырдың соңынан бастап оның көптеген шығармалары жиі орындалып, барлық әндері мен фортепиано туындылары, оркестрлік музыкасы және кейбір сахналық туындылары жазылды.

1896 жылдан 1913 жылға дейін

1896 жылы Пруст «Портреттер суретшілердің» үшін сөздерін, ал Хан музыкасын жазды, олар кездескен Мадлен Лемердің үйінде рецитатив пен фортепианоға арналған премьерасы өтті. Сол жылы Хан тағы бір жақын достығын құрды: ол ұзақ уақыттан бері актриса Сара Бернхардтқа ғибрат етіп, 1896 жылдың соңында онымен танысып, оның жақын достары мен көмекшілерінің қатарына тез қосылды. Ол жиі оның гримерлік бөлмесіне барып, Париждегі үйінде түскі ас ішіп, Лондонға және гастрольдерге бірге саяхаттап, оның қойылымдарына музыка жазды. «L'île du rêve» 1898 жылы Массене әсерімен Опера Комикте Андре Мессажер дирижерлік еткен керемет актерлік құраммен сахналанып, премьерасы болды. Пресса сынға алды, ал репетиция кезінде Париж Дрейфус ісі бойынша Золаның сот процесіне қызу қызығушылық танытты. Бұл мәселе француз қоғамын қатысты бөліп тастады; Хан, Пруст және Бернхардт сияқты, Дрейфус жақтастарының лагерінде болды. Дрейфусқа қарсы науқанның антисемиттік мәні оны қатты мазалады, бірақ Францияға деген адалдығы өзгермеді. 1902 жылдың желтоқсанында Ханның екінші операсы «Кармелитте», либреттосы Катуль Мендес жазған «музыкалық комедия» ретінде сипатталды, Опера Комикте премьерасы өтті. Эмма Кальве Луиза де Ла Вальердің басты рөлін ойнады, Мессажер тағы да дирижер болды, ал қойылым жоғары деңгейде ұйымдастырылды. Оның алғашқы жарияланған әндер жинағы – «Chansons grises» (Сұр әндер, 1890), онда ақын Форенің танымал нұсқасына қарағанда Верленнің «La bonne chanson» әніне артық көңіл бөлді. «Chansons grises»-тен кейін Хан келесі 25 жылда тағы да ән циклдерін жазды. Шарль д'Орлеан, Теодор де Банвиль және Катуль Мендес сөздерімен жазылған «Rondels» (1898–99) композитордың өткелге деген құштарлығының мысалы болды, ол ескі рондель өлеңінің түпнұсқа және заманауи нұсқаларын жазды. «Les feuilles blessés» (Жараланған жапырақтар, 1901–1906) үшін Хан өзінің символистік өлеңдерімен танымал болған заманауи ақын Жан Мореасқа жүгінді. 1907 жылы Хан «Chansons et madrigaux» арқылы ескі формаларға оралды, ол d'Orléans, Жан Антуан де Байф және басқалардың сөздерін төрт дауысқа арналған алты әннің циклына енгізді. «Love Without Wings» (1911) – Мэри Робинсонның ағылшын тіліндегі үш өлеңінен тұратын жинақ. Хан қайтадан ағылшын тіліндегі мәтіндерді «Five Little Songs» (1915) жинағына жазды, онда Роберт Льюис Стивенсонның өлеңдері қолданылды. Гров соңғы циклді, «Chansons espagnoles» (1947) тізімдейді.

In 1896 Proust wrote the words and Hahn the music for Portraits de peintres for reciter and piano, premiered at the house of Madeleine Lemaire, where they had met. Later in that year Hahn formed another of his closest friendships: he had long admired the actress Sarah Bernhardt, and at the end of 1896 he met her and quickly became part of her inner circle of friends and helpers. He frequently visited her in her dressing room during and after performances, lunched with her at her Paris townhouse, travelled with her to London and on tour, and composed music for her productions. L'île du rêve was premiered in 1898, when thanks to Massenet's influence the Opéra Comique staged the piece, with a fine cast, conducted by André Messager. The press notices were hostile, While it was in rehearsal Paris was agog at the Zola trial in the continuing Dreyfus affair. The affair sharply divided French opinion; Hahn, like Proust and Bernhardt, was in the Dreyfusard camp. The anti Semitic overtones of the anti Dreyfusard campaign disturbed him deeply, but his devotion to France was unshaken. In December 1902 Hahn's second opera, La Carmélite, described as "a musical comedy", with a libretto by Catulle Mendès, was premiered at the Opéra Comique. Emma Calvé played the main role of Louise de La Vallière, Messager was once again the conductor, and the piece was lavishly mounted,
His first published set of songs was Chansons grises (Songs in Grey, 1890), which included a setting of Verlaine's "La bonne chanson" that the poet preferred to Fauré's well known version of it. After Chansons grises Hahn composed further song cycles over the next 25 years. Rondels (1898–99), with words by Charles d'Orléans, Théodore de Banville and Catulle Mendès, was an example of the composer's fascination with the past, setting original and modern versions of the old rondel verse form. For Les feuilles blessés (The Injured Leaves, 1901–1906) Hahn turned to a contemporary poet, Jean Moréas, known for his symbolist verse. In 1907 Hahn returned to older forms with Chansons et madrigaux, setting words by d'Orléans, Jean Antoine de Baïf and others, in a cycle of six songs for four voices. Love Without Wings (1911) is a set of three verses in English by Mary Robinson, and Hahn again set English texts in Five Little Songs (1915), with verses by Robert Louis Stevenson. Grove lists a final cycle, Chansons espagnoles (1947).

Опералар, опереттер және музыкалық комедиялар

Хан бес операны аяқтап, біреуін аяқтамай қалдырды. Біріншісі – L'Île du rêve, үш актідегі «полинезиялық идиллия», либреттосын Андре Александре мен Жорж Хартман жазған, ол Пьер Лотидің 1880 жылғы жартылай автобиографиялық романы «Рараху немесе Лотидің үйленуі» негізінде құрастырылған. 1898 жылы жеті рет қойылған, ал 1942 жылы Канн қаласында қайта жаңғыртылды. Композитор Анри Бюсер бұл шығарманы «өте музыкалық» деп атады. Хан Массенеден үлгі алып, лейтмотивтерді пайдаланды. «Ла Кармелит» (1902), Луи XIV патшалығы дәуіріндегі оқиғаларды бейнелейтін опера, үлкен әсер қалдырмады. Дегенмен, дирижер Мессажер, Covent Garden және Opéra Comique театрларының музыкалық директоры, оны Лондонда қоюды қарастырған, бірақ бұл идея жүзеге аспады. Ханның келесі екі операсы – «Nausicaa» (1919, либретто авторы Рене Фошо) және «La Colombe de Bouddha» (Бұдданың көгершіні, 1921, бір актілік опера, сөздері Андре Александреге тиесілі) Париж үшін жазылмады және онда қойылған жоқ. Біріншісі Монте-Карло операсында, екіншісі Канн қалалық казино театрында қойылды, онда Хан жиі дирижерлік етті. «Венеция саудагері» (1935) Ханның күрделі операларының ең табыстысы болды. Ол жақсы қабылдады; Бюсер былай деп жазды: «Венеция саудагері» әуендерімен ғана емес, кейіпкерлерді зерттеуімен де керемет драмалық өнерді көрсетті. Шейлок, венециялық саудагер, бізді алаңдатады және ойға қоздырады». Операның американдық премьерасынан кейін сыншы Герберт Купферберг оны «жағымды және драмалық» деп сипаттап, нотаға түсіруге шақырды. Бұл шығарма Opéra Comique (1979) және Grand Théâtre Massenet, Saint Étienne (2015) театрларында қайта жаңғыртылды. Хан «Le Oui des jeunes filles» (Қыздардың келісімі) атты аяқталмаған операсын қалдырды, оны Бюсер аяқтады; ол 1949 жылғы маусымда Opéra Comique компаниясымен қойылды. «Ciboulette» – Ханның опереттаға жасаған алғашқы қадамы, оның ең табысты және ұзақ сақталған туындысы болды. Оперетта туралы зерттемесінде Джеймс Хардинг Ханның музыкасы, бұрынғы композиторлардың, әсіресе Лекокк дәстүрінде болғанын, «ежелгі техниканы әуеннің ерекше жарқырауымен және дауыс пен аспаптың шеберлік үйлесімімен жаңартады» деп жазады. Ханның өлімінен кейін 1953, 2013 және 2014 жылдары Opéra Comique театрында қайта қойылды. Бұл туынды Париж премьерасынан сексен жыл өткен соң алғаш рет Лондонда қойылғанда, сыншы Майкл Кеннеди: «Оның неге халықаралық репертуарда болмайтынын түсіне алмаймын, өйткені ол көптеген жағынан «Фледермаус» және «Шат жесір» сияқты шығармалармен тең. Онда әлсіз номер жоқ» деді. Хан тағы екі оперетта жазды, олар «Ciboulette» жетістігіне жете алмаса да, жақсы қабылданды: «Brummell» (1931) және «Malvina» (1935). «Ciboulette»-ден кейін Ханның ең табысты туындысы – Саша Гитримен бірлесіп жазылған «музыкалық комедия» «Моцарт» болды. Хардинг бұл шығарманы «Сашаның тапқырлығымен алтынмен жалатылған сегізінші ғасырдың жұрнағы» деп сипаттайды. Принс титуллы рөлде үлкен жетістікке жетті, бірақ бұл шығарма кейіннен басқа жұлдыздармен де табысты қайта қойылды: 1951 жылы Жанна Бойтельмен, 1952 жылы Гразиелла Сьюттимен және 2009 және 2011 жылдары Софи Годебурмен.

Hahn completed five operas, and left an incomplete one. The first, L'Île du rêve, an "idylle polynésienne" in three acts, has a libretto by André Alexandre and Georges Hartmann, adapted from Pierre Loti's semi autobiographical 1880 novel Rarahu or Le Mariage de Loti set in Tahiti. It ran for seven performances in 1898, and was revived at Cannes in 1942, conducted by the composer, Henri Büsser considered the work "charming very musical"; it is through composed and there are no set piece numbers. Hahn makes use of leitmotifs, following the example of Massenet. La Carmélite (1902), a period piece set in the reign of Louix XIV, made little impact, although its conductor, Messager, who was musical director at Covent Garden as well as at the Opéra Comique, considered staging it in London; the idea was not realised. Neither of Hahn's next two operas – Nausicaa (1919, libretto by René Fauchois) and La Colombe de Bouddha (Buddha's Dove, 1921), a one act work with words by André Alexandre – was written for Paris, and neither was staged there. The former was given at the Opéra de Monte Carlo, and the latter at the Théâtre du Casino municipal de Cannes, where Hahn conducted frequently. Le Marchand de Venise (1935) was the most successful of Hahn's serious operas. It was well received; Büsser wrote:
blockindent|Le Marchand de Venise revealed a remarkable dramatic art, not only by its design, but by the study of the characters of each character. Shylock, the merchant of Venice, disturbs us and moves us". After the opera had its American premiere, the critic Herbert Kupferberg described it as "charming and dramatic", and called for a recording. The piece has been revived by the Opéra Comique (1979) and at the Grand Théâtre Massenet, Saint Étienne (2015). Hahn left an unfinished opera, Le Oui des jeunes filles (The Maidens' Consent), which Büsser completed; it was given by the Opéra Comique company in June 1949. Ciboulette, Hahn's first venture into opérette, was his most successful and enduring. In a study of opérette, James Harding writes that Hahn's score, though in the tradition of earlier composers, specifically Lecocq, "rejuvenates the old technique with a singular brightness of melody and adroit combinations of voice and instrument". and after Hahn's death there were revivals at the Opéra Comique in 1953, 2013 and 2014. When the work was first given in London, eighty years after the Paris premiere, the critic Michael Kennedy wrote, "I cannot imagine why it is not in the regular international repertoire, for in many respects it is the equal of Fledermaus and The Merry Widow there is not a weak number in the piece". Hahn wrote two more opérettes, which were well received without rivalling the success of Ciboulette: Brummell (1931) and Malvina (1935). Next to Ciboulette, Hahn's biggest box office success was the "comédie musicale" Mozart, written with Sacha Guitry. Harding describes the piece as "a slim tracery of eighteenth century allusion gilded by Sacha's unerring wit". Printemps had a great success in the title role, but the piece was successfully revived later with other stars: 1951 with Jeanne Boitel, 1952 with Graziella Sciutti and 2009 and 2011 with Sophie Haudebourg.

Оркестрлік және концертанттық

Ханның оркестрлік шығармаларының ең танымалдарының бірі – 1905 жылғы Le Bal de Béatrice d'Este сюитасы, ол жел аспаптары, арфалар, фортепиано және соққы аспаптарының шағын ансамблі үшін жазылған. 15 ғасырдағы итальяндық сарайдағы ойын-сауықты еске түсіретін бұл шығарма Ханның пастиш өнеріндегі шеберлігін көрсетеді. Grove оны дивертисмент деп сипаттайды.

Хан солист және дәстүрлі оркестрлік құрамға арналған екі концерт жазды. Олардың арасындағы ең ауқымдысы – 1928 жылғы скрипкалық концерт. "Décidé" деп белгіленген алғашқы бөлімі зор күшпен орындалған және лирикалық үзінділермен алмасады. Ортаңғы бөлім, "Chant d'amour", "Тунис естелігі" деген қосымша аталыммен, Солтүстік Африканың қызығы мен шаршаңқысын бейнелейді. 2002 жылы Gramophone журналының бір рецензенты оны "би мен құштарлықтың арасында дірілдейді" деп жазды. Финалдық бөлім тыныш басталып, кейін қарқынды, көтеріңкі биге айналады. Алғашқы орындалысын қараған Пол Бертран Le Ménestrel журналында: "Бұл концерт, шынында да, таза музыкалық тұрғыдан алғанда, талғам мен нәзіктіктің кереметі, сонымен қатар орындаушының барлық қасиеттерін ерекше атап көрсетуге және оған үлкен жетістік әкелуге өте қолайлы" деп жазды. 1931 жылғы фортепианолық концерт жеңілдеу шығарма, екінші бөлімі үш минуттан да аз уақытқа созылады. Театр үшін Хан 1890 мен 1939 жылдар аралығында 20-дан астам қойылымға қосымша музыка жазды, онда меццо-сопрано мен балалар хорынан бастап, солистер мен екі фортепианодан, тіпті толық оркестрге дейін әртүрлі құрамдарды қолданды. Драматургтар қатарында Дауде, Хьюго, Расин және Мигель Замакоис болды. 1934 жылы ол "Камелия ханым" және Леонс Перренің "Сафо" фильмдеріне музыка жазды. 1912 жылғы Диагилевтің "Le Dieu bleu" балетінен басқа, 1892 мен 1939 жылдар аралығында тағы бес театрлық қойылымға балет немесе басқа би музыкасын жазды.

Камера және соло фортепиано

ХХ ғасырда музыкалық көзқарасы қалыптасқан Хан, Фурені соңғы ұлы композитор деп есептеді, ал музыкалық сарапшылар Ханның бірнеше камералық шығармаларында оның ықпалын байқады. «Пианинолық квинтет» (1922 жылы жазылған, келесі жылы жарық көрген) Фуренің стилі мен тақырыптық эхоларын қамтиды, әсіресе C-диез минорындағы баяу бөлімінде. Бірақ 2001 жылғы талдауда Фрэнсис Потт Дворжактың да ықпалын атап өтті. «Скрипкалық соната» (1926) ашылу бөлімінде Фуренің музыкасының эхосын қамтиды («Галлиялық ұстамдылық пен икемді экспрессиямен сіңген» делінген, пікір білдіруші Джереми Филселлдің сөзінше), бірақ Хан конвенциядан шығып, соңғы бөлімнің көп бөлігін қызықтырғыш емес, жұмсақ және меланхолиялық етіп жасады. «Фортепианолық квартет» (1946) – кешкі шығарма, үш бөлімнен тұрады, тыныш кезеңдер мен күрделі бөлімдер кезектеседі. «Скрипкалық соната» сияқты, бұл да ықшам шығарма, орындалуына 20 минуттан аспайды. Сонатина – толыққанды фортепианолық соната, бірақ Равель сияқты, Хан Бетховеннің соңғы фортепианолық сонаталарымен салыстырудан қауырсынып, қарапайым атауды таңдады. Басқа да фортепианоға арналған жеке шығармалар ерекше формада, мысалы, 1894 жылы жазылған «Портрет де пейнтрес» (суретшілердің портреттері), оны сөздер арасында орындауға болады, немесе Ханның ең ауқымды фортепианолық шығармасы «Le Rossignol éperdu» («Қайғылы бұлбұл»), 1902-1910 жылдар аралығында жазылып, 1913 жылы жарық көрген, төрт бөлімге бөлінген 53 қысқа шығармадан тұрады. Хан төрт қолға арналған бес шығарма және екі фортепианоға арналған төрт шығарма жазды. Хан көптеген жазбалар жасады, өзінің әндерін ғана емес, сонымен қатар Моцарт, Гуно, Шабрье, Массене, Бизе және Оффенбахтың әндерін орындап, сүйемелдеді. ХХ ғасырдың ортасында Ханның көптеген әндерін жазған әншілердің қатарында Жак Янсен мен Жорж Буэ болды. Ханның екі орындаушыға арналған толық фортепианолық музыкасын Кун Уо Пайк пен Хусейин Сермет жазды. ХХІ ғасырда Эрл Уайлдтың «Le Rossignol éperdu» (2001) жинағынан кейін Кристина Ариагно (2011), Билли Эйди (2015) және Юнжунг Хан (2019) сияқты қосымша жинақтар жарық көрді. 2015 жылы Aevea лейблімен Алессандро Дельжаван орындаған «Hahn: Intégrale Piano Music» атты төрт дискілік CD жинағы шықты. Ханның сахналық шығармаларының бірі – «Ciboulette» 1983 жылы EMI компаниясымен жазылды, басты рөлде Меспле, Дюпаркеде Хосе ван Дам және Антонинде Николаи Гедда болды. Бұл жұмыс 2013 жылы Лоренс Эквилбидің жетекшілігімен Opéra Comique-де қайта жазылды, аудио және бейне нұсқалары жарияланды. 2020 жылы Герве Нике Bru Zane лейблінде «L'île du rêve» алғашқы жазбасын жүргізді. Кейінгі жазбалардың ішінде, толық музыка 1959 жылы RTF Radio Lyrique жазды, Пьер Мишель Ле Конте жетекшілігімен Буэ бастаған актерлік құраммен. Cariven жүргізген 1963 жылғы «Brummell» хабар таратуының жазбасы 2018 жылы CD жинағы ретінде шықты. 1971 жылы «Ô mon bel inconnu» ORTF эфирі жазылған дискке шығарылды, ал 2021 жылдың ақпан айында Бру Зэйн Веруник Генс қатысқан жаңа жазба шықты.

Hahn, whose musical outlook was shaped in the 19th century, regarded Fauré as the last great composer, and musical analysts have noted the older composer's influence in several of Hahn's chamber works. In the Piano Quintet (written in 1922 and published the following year) there are stylistic and thematic echoes of Fauré, particularly in the C sharp minor slow movement, although in a 2001 analysis Francis Pott also notes the influence of Dvořák. In the Violin Sonata (1926) there are further echoes of Faure's music in the opening movement ("imbued with Gallic restraint and supple expressivity" according to the commentator Jeremy Filsell), but Hahn departs from convention by making much of the last movement gentle and melancholic, rather than boisterous. The Piano Quartet (1946), a late work, is in three movements, and alternates serene passages and more turbulent sections. Like the Violin Sonata, it is a concise work, taking a little over 20 minutes in performance. The sonatine is a full scale piano sonata but, like Ravel, Hahn was daunted by any possible comparison with Beethoven's late piano sonatas, and preferred the more modest title. Other solo piano works are in unusual forms, such as the Portraits de peintres (1894), written to be played between spoken verses, or Le Rossignol éperdu (The Distraught Nightingale), Hahn's most extensive piano work, composed between 1902 and 1910 and published in 1913, consisting of 53 short pieces, grouped into four sections. Hahn wrote five works for piano four hands and four for two piano duet. Hahn made numerous recordings, singing and accompanying himself not only in his own songs, but also numbers by Mozart, Gounod, Chabrier, Massenet, Bizet and Offenbach. In the mid 20th century, singers who made recordings of numerous Hahn songs included Jacques Jansen and Géori Boué. Hahn's complete piano music for two players has been recorded by Kun Woo Paik and Hüseyin Sermet. In the 21st century Earl Wild's complete set of Le Rossignol éperdu (2001), has been followed by further such sets from Cristina Ariagno (2011), Billy Eidi (2015) and Yoonjung Han (2019). In 2015 a four disc CD set entitled "Hahn: Intégrale Piano Music", played by Alessandro Deljavan was released on the Aevea label. Of Hahn's stage works, Ciboulette was recorded by EMI in 1983, with a cast headed by Mesplé in the title role, and José van Dam (Duparquet) and Nicolai Gedda (Antonin). The work was recorded again in 2013 at the Opéra Comique, conducted by Laurence Equilbey; audio and video versions were published. In 2020 Hervé Niquet conducted the first recording of L'île du rêve, released on the Bru Zane label. among later recordings of music from the piece, the complete score was recorded by RTF Radio Lyrique in 1959, with a cast headed by Boué, conducted by Pierre Michel Le Conte. A recording of a 1963 broadcast of Brummell conducted by Cariven was released as a CD set in 2018. A recording of a 1971 ORTF broadcast of Ô mon bel inconnu was issued on CD, and a new recording starring Véronique Gens was released by Bru Zane in February 2021.