Ирландия ақыны Аодхаган О Ратайлле: Өмір мен шығармашылығы

Кіріспе

Ирланд ақыны Аодхаган О Ратайл немесе Эган О'Рахилли (шамамен 1670–1726) – ирланд тілінде шығарма жазған ақын. Ол алғашқы толыққанды Aisling-тің авторы деп есептеледі.

Ерте өмір

О Ратайл Керри округіне қарасты Слиабх Луахра аймағындағы Скреатан ан Мхил (Скранавеал), Гнеевгегиллада салыстырмалы түрде жайлы отбасында дүниеге келген деп саналады. Патрик С. Дининнің айтуынша, "оның әкесі оның жас кезінде қайтыс болып, әйелін жақсы жағдайда қалдырды. Ол бір кезде Скраханавеалдың жартысына ие болды, бірақ жағдайдың қысымымен одан бас тарды және Кнок-ан-Хоррфиаидқа, сондай-ақ Стокманға қоныстанды. О Ратайл осы жерде бард өнерін меңгерген болуы мүмкін. Ол Макэган отбасының бардтық мектебінде (Mac Cárthaigh Mór-ға ольхам) тамаша білім алды және ирланд әдебиеті мен тарихымен қатар латын және ағылшын тілдерін оқыды. Ол құрметті олламға айналып, ежелгі ирланд басшыларының үйлеріне барып, құрметті қонақ ретінде қабылданатын болды. Ол сондай-ақ көшірмеші болып жұмыс істеді. Алайда, Манстер плантациясының нәтижесінде Браун отбасы (кейін Кенмар деп аталды) ағылшын билігі астындағы Маккарти жерлеріне ие болды. Көптеген ағылшын қоныс аударушыларынан айырмашылығы, Браундар тез арада католик дініне қайта оралды және Манстер мен Ленстердегі жетекші католик отбасыларымен – О'Салливан Мор, Десмондтың Фицджеральді, Маккартилер, Батлерлер, О'Брайендер, Планкеттер және тағы да басқалармен туыстық байланыс жасады. Сер Валентин Браун, 3-ші баронет, 1-ші виконт (1638–1694) Англия королі Джеймс II-нің жақтасы болды және якобиттердің жұртында виконт Кенмар атағын алды. Ол Аодхаган О Ратайлдың қамқоршысы және демеушісі болды. Бірақ 1691 жылғы Лимерик шартынан кейін Валентин Браун Стюарт әулетіне адалдығы үшін айыпталып, оның мүлкі 1691 жылы король Уильямға тәркіленді деп жарияланды. Оның ұлы Николас Браун, 4-ші баронет, 2-ші виконт та якобиттердің жақтасы болды және айыпталып, иеліктерді талап ете алмады. Николас Браунның балалары мұрагер болары тиіс болғандықтан, мүлікті 21 жылдан астам мерзімге жалға бермеуді тапсырды. Алайда, ол Джон Бленнерхассет пен Джордж Роджерске (екі парламент мүшесіне) 61 жылға жалға берілді. Бленнерхассет пен Роджерс 1699 жылы ағылшын комиссиясы олардың заңсыз келісімшартын сұраған кезде, олардың мүлікті протестанттармен толтыруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Келісімшарт күштен шығарылды, ал 1703 жылы мүлік Николас Браунның қызына үйленген Джон Ассиллге сатылды. Оның басшылығымен екі қатыгез және ашкөз адам – Тимоти Кронин мен Муртаг Гриффин жалгерлерден ошақ салығын жинап, тез пайда табу үшін орманды кесіп тастады. Аодхаган Гриффин қайтыс болғанда оған арналған сарказмды мақтау сөз жазды, сондай-ақ Кронинге "құрмет" көрсетіп, тағы бір мақтау сөз айтты. Браундардың мүлікті жоғалтуының салдарынан О Ратайл туған жерін тастап, Килларниден батысқа қарай 12 миль қашықтықтағы Кастлемейн шығанағының жанындағы Тонн Тоймға жақын жерде кедейлікте өмір сүрген болуы мүмкін. Алайда, қоғам осы уақыт аралығында күрт өзгерді, сонымен қатар, Джон Ассиллдің нашар басқаруынан мүлік зардап шекті және кірісі күрт төмендеді. Валентин Браун О Ратайлдың мәртебесін қалпына келтіре алмады немесе қайтаруға ниеті болмады. Осы өтініштің қабылданбауы О Ратайл үшін оның жағдайын түсіндіретін, Валентин Браун сияқты жаңа ағылшын дворяндарына қарсы шабуыл жасайтын және якобиттердің сәтсіздігін өзінің жағдайының басты себебі деп атап көрсететін өлең жазуға жеткілікті болды. Дининнің 1900 жылы жарық көрген О Ратайл туралы еңбегі ирланд ақындарының толық жинағының алғашқы ғылыми басылымы болды. 1924 жылы Дэниел Коркери өзінің "Жасырын Ирландия" атты кітабының бір тарауын О Ратайлға арнады. О Ратайлдың өлім төсегінде жазған соңғы өлеңі ирланд әдебиетінің ең үздік туындыларының бірі және О Ратайл өмірінің көп бөлігінде поэзияда көрсеткен ашу мен қасіреттің соңғы көрінісі. Кейінірек Уильям Батлер Йейтс өзінің "Кромвельдің қарғысы" атты өлеңінде осы туындыға сілтеме жасады.

It is thought that Ó Rathaille was born in Screathan an Mhil (Scrahanaveal), Gneeveguilla, in the Sliabh Luachra region of County Kerry, into a relatively prosperous family. Patrick S. Dinneen tells us that "his father died while he was still young, leaving his widow in good circumstances. She owned at one time half the townland of Scrahanaveal, which, however, under the stress of circumstances, she relinquished, and came to dwell at Cnoc an Chorrfhiaidh, also called Stagmount Here Egan lived a long time." It may also have been here that Ó Rathaille was trained in the bardic arts. He acquired an excellent education in the bardic school of the MacEgan family (ollamhs to the Mac Cárthaigh Mór) and was taught Latin and English as well as Irish literature and history. He became a respected ollamh and travelled to the homes of the Old Irish chiefs where he was treated as an honoured guest. He also worked as a scribe. Due to the Munster plantation, however, the Browne family (later known as Kenmare) had succeeded to the MacCarthy lands under English occupation. Unlike most of the English settlers, the Brownes soon reverted to their Catholic faith, and made matches with the leading Catholic families in Munster and Leinster—Ó Suilleabháin Mór (O'Sullivan Mor), Fitzgerald of Desmond, MacCarthys, Butlers, O'Briens, Plunketts and many others. Sir Valentine Browne, 3rd Baronet, 1st Viscount (1638–1694) was a supporter of James II, King of England and was given the title Viscount Kenmare in the Jacobite peerage. He was the landlord and patron of Aodhagán Ó Rathaille. However, after the Treaty of Limerick in 1691, Valentine Browne was attainted for his loyalty to the House of Stuart and his property was declared forfeit to King William in 1691. His son Nicholas Browne, 4th Baronet, 2nd Viscount was also a Jacobite supporter and attainted and could not claim the estates. Nicholas Browne's children were still to inherit, so the commissioners of the estate were instructed not to let the estate out for more than 21 years. However, it was let to John Blennerhasset and George Rogers (two members of parliament) for a contract of 61 years. Blennerhasset and Rogers claimed they planned to plant the estate with Protestants when their illegal contract was questioned by the English Commission in 1699. The contract was quashed, and in 1703 the estate was sold to John Asgill, who had married a daughter of Nicholas Browne. Under his management, two ruthless and greed driven men, Timothy Cronin and Murtagh Griffin, collected the hearth money tax from tenants and felled the woods for quick profit. Aodhagán composed a vitriolic mock eulogy upon the death of Griffin, and another in "honour" of Cronin. It is likely that as a consequence of the loss of the estate by the Brownes, Ó Rathaille had to leave his native district and lived in poverty close by Tonn Tóime, at the edge of Castlemaine Harbour, some 12 miles west of Killarney. However, society had changed vastly in the intervening time; also, the estates had suffered under the mismanagement of John Asgill and were taking a severely reduced income. Valentine Browne either could not or would not restore Ó Rathaille's position. It seems that the refusal of this request was sufficiently devastating for Ó Rathaille to compose the poem in which he launches a vitriolic attack on the new English gentry like Valentine Browne and makes reference to the failure of the Jacobites as being a primary cause for his own situation. Dinneen's work on Ó Rathaille, published in 1900, was the first published scholarly edition of the complete works of any of the Irish poets. In 1924, Daniel Corkery devoted a chapter of his groundbreaking book The Hidden Ireland to Ó Rathaille. The final poem composed by Ó Rathaille on his deathbed is one of the finest of Irish literature and the ultimate expression of the rage and loss that Ó Rathaille had been presenting in poetry during most of his life. William Butler Yeats later made reference to this work in his poem The Curse of Cromwell.

Танымал мәдениетте

Ақын Сеймус Хини мен сырнайшы Лиам О'Флинн «The Poet and the Piper» альбомында «Gile na Gile» пьесасын орындайды. Мэтт Моллой «Stony Steps» альбомында «Ó Rathaille's Grave» деп аталатын дәстүрлі баяу әуенді орындайды. Бұл әуен Денис Мерфи мен Джулия Клиффорд «The Star Above the Garter» альбомында, сондай-ақ Джо Берк «The Tailor's Choice» альбомында да жазылған.