Рила тауы: Болгарияның ең биік жотасы

Кіріспе

Рила – Болгарияның, Балқан түбегінің және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның ең биік тау тізбегі. Ол Болгарияның оңтүстік-батысында орналасқан және Рила-Родоп массивінің бөлігі болып табылады. Ең биік шыңы – Мусала, биіктігі 2925 м. Бұл Риланы Кавказ, Альп, Сьерра-Невада, Пиреней және Этна тауынан кейін Еуропадағы алтыншы ең биік тау тізбегі етеді, сондай-ақ Альп пен Кавказ арасындағы ең биік тау. Оның аумағы 2629 км² және орташа биіктігі 1487 м. Таудың аты сол аттас өзеннен шыққан, ал өзеннің аты ежелгі болгар тіліндегі "рыти" етістігінен, яғни "қазу" деген мағынадан туындаған деп есептеледі. Рила су ресурстарына бай. Марица, Искар және Места сияқты Балқандағы ең ұзын және ең терең өзендердің бастауы Риладан басталады. Болгарияның Қара теңіз және Эгей теңізінің суайдыру жүйелерін бөліп тұратын негізгі суайдыр Риланың басты жотасымен өтеді. Тау тізбегінде 200-ге жуық мұздық көлдер бар, олардың ішінде әйгілі Жеті Рила көлі бар. Сонымен қатар, тау етегіндегі жарықтарда көптеген ыстық бұлақтар орналасқан, оның ішінде Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ыстық бұлақ – Сапарева Баньяда. Тау тізбегінде әртүрлі флора мен фауна, көптеген эндемикалық және реликт түрлер, сондай-ақ елдегі ең жақсы сақталған орман бар. Биологиялық әртүрлілік пен табиғи ландшафттар Рила ұлттық паркімен қорғалады, ол таудың көп бөлігін қамтиды, ал қалған бөлігі Рила монастырының табиғи паркіне кіреді. Бұдан өзге, бес табиғат қорығы бар: Парангалица, Орталық Рила қорығы, Рила монастыры орманы, Ибар және Скакавица. Тау тізбегінің ең танымал нысаны – 10 ғасырда Әулие Иоанн Рилалықпен құрылған Болгарияның ең үлкен және ең маңызды монастыры – Рила монастыры. Оның ерекше мәдени және рухани құндылығы үшін 1983 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Рила сонымен қатар жаяу серуендеу, қысқы спорт және шипалы туризм үшін танымал орын. Мұнда елдегі ең көне шаңғы курорты – Боровец және көптеген жаяу серуендеу жолдары орналасқан. Болгарияның маңызды су электр станцияларының бір бөлігі тау тізбегінің шығыс бөлігінде орналасқан.

Mountain range in Bulgaria

Rila (, ) is the highest mountain range of Bulgaria, the Balkan Peninsula and Southeast Europe. It is situated in southwestern Bulgaria and forms part of the Rila–Rhodope Massif. The highest summit is Musala at an elevation of 2,925 m which makes Rila the sixth highest mountain range in Europe after the Caucasus, the Alps, Sierra Nevada, the Pyrenees and Mount Etna, and the highest one between the Alps and the Caucasus. It spans a territory of 2,629 km2 with an average elevation of 1487 m. The mountain is believed to have been named after the river of the same name, which comes from the Old Bulgarian verb "рыти" meaning "to grub". Rila has abundant water resources. Some of the Balkans' longest and deepest rivers originate from Rila, including the Maritsa, Iskar and Mesta rivers. Bulgaria's main water divide separating the Black Sea and the Aegean Sea drainage systems follows the main ridge of Rila. The mountain range is dotted with almost 200 glacial lakes such as the renowned Seven Rila Lakes, and is rich in hot springs in the fault areas at the foothills, including the hottest spring in South eastern Europe in Sapareva Banya. The mountain range has varied flora and fauna with a number of endemic and relict species and some of the best preserved forests in the country. The biodiversity and the pristine landscapes are protected by Rila National Park which covers much of the mountain; the rest lies within Rila Monastery Nature Park. In addition, there are five nature reserves: Parangalitsa, Central Rila Reserve, Rila Monastery Forest, Ibar and Skakavitsa. The most recognisable landmark of the mountain range is the Rila Monastery, Bulgaria's largest and most important monastery, founded in the 10th century by Saint John of Rila. Due to its outstanding cultural and spiritual value it was declared a UNESCO World Heritage Site in 1983. Rila is also a popular destination for hiking, winter sports and spa tourism, hosting the nation's oldest ski resort Borovets, as well as numerous hiking trails. Some of the most important hydro power stations in Bulgaria are situated in the eastern part of the mountain range.

Шолу

Рила – Оңтүстік-Батыс Болгариядағы тау тізбегі, Рила-Родоп массивінің бөлігі. Ол бес аңғардың арасында орналасқан: Солтүстік-Батыста Дупница аңғары, Солтүстікте Самоков аңғары, Солтүстік-Шығыста Костенц-Долна Баня аңғары, Оңтүстікте Разлог аңғары және Оңтүстік-Батыста Благоевград аңғары. Бес жота Риланың айналасындағы тау жоталарымен байланыстырады: Клисура жотасы (1025 м) Солтүстік-Батыста Вериламен, Боровец жотасы (1305 м) Солтүстікте Средна Горамен, Юндола (1375 м) және Аврамово жоталары (1295 м) Оңтүстік-Шығыста Родоп тауларымен және Предель жотасы (1140 м) Оңтүстікте Пиринмен. Осы шектерде Риланың ауданы 2629 км² және орташа биіктігі 1487 м. Жалпы аумақтың шамамен 50% 1600 м-ден жоғары биіктіктегі аймақтан тұрады. 2000 м биіктіктен астам 140-тан астам негізгі шың бар.

Мұсаланың биіктігі 2925 м болатын Рила, Болгария мен Балқан түбегіндегі ең биік тау тізбегі және Кавказ, Альп, Сьерра-Невада, Пиреней және Этна тауынан кейін Еуропадағы алтыншы ең биік тау. Мұсала, Монблан, Эльбрус және Галдхопигген тауларынан кейін континенттік Еуропадағы ең оқшауланған төртінші шың. 2473 м биіктігімен Мұсала Еуропаның ең биік шыңдарының арасында жетінші орында тұр.

Бөлім

Таулар тізбегі төрт бөлікке бөлінеді. Шығыс Рила, сондай-ақ Мусала Рила деп аталады, Бели Искар және Белишка өзендерінің аңғарлары арасында орналасқан ең үлкен және ең биік бөлімше. Ол екі негізгі жотадан тұрады. Мұсала жотасы Бели Искар мен Марица аңғарлары арасында солтүстік-оңтүстік бағытта өтеді; Ибар жотасы Маришки Чалдың шыңынан Аврамово сазға дейін батыс-шығыс бағытта өтеді. Орталық Рила, сондай-ақ Скакавица Рила деп аталады, Риланың жалпы аумағының 9% -ын қамтитын ең кіші бөлігі, бірақ ең альпілік сипаты бар және ең жоғары орташа биіктігі 2077 м. Басқа маңызды шыңдар - Скалата, Кіші және Үлкен Скакавец, Рилец; 2100 м-ден астам 28 шың бар. Бұл Балқанның ең көне жерінің бөлігі, Македония-Тракия массиві. Мұздықтар 1200 м биіктікке дейін жетеді. Осы шекарадан жоғары мұздықтар қазіргі рельефті түбегейлі өзгертіп, терең цирктер, пирамидалық шыңдар, тік жартастар, ұзын U пішінді аңғарлар, мореналық алқаптар және басқа да мұздық нысандарды құрады. Жергілікті микроклиматқа жер бедері, беткейлердің ашық болуы және аңғарлардың бағыты әсер етеді. Орташа температура төмендейді және орташа жауын-шашын биіктікпен өседі. Ең суық ай - наурыз, ең ыстық - тамыз. Альпілік аймақта ауа температурасы орташа алғанда тоғыз ай бойы төмендейді, көбінесе маусым айының соңына дейін созылады. Шілде айының ортасы мен соңында температураның тұрақты көтерілуі байқалады. Тіпті жаз айларында да 10 °C-тан жоғары температура ұзақ уақыт сақталмайды. Маусым, шілде және тамызда шамамен бес-он күннің орташа температурасы 15 °C-тан жоғары болады. Бұл жоғары биіктіктегі аймақтарда қысқа өсімдік өсіру кезеңін анықтайды, ол үш айдан алты айға дейін өзгереді; ол 2000 м-ден жоғары биіктікте шамамен үш айға созылады. Жылдық орташа температура солтүстік беткейлерде 2,6 °C және оңтүстік беткейлерде 3,1 °C. Жылдық орташа температурасы -3,0 °C, Мусала – Болгариядағы ең суық жер. Ең төменгі орташа айлық температура ақпан айында тіркелді: -11,6 °C. Мусаладағы абсолютті ең жоғары температура 18,7 °C. Температура амплитудасы биіктікпен 800 м биіктікте 20 °C-дан 2800 м биіктікте 15 °C-ға дейін төмендейді. Риланың биіктіктеріндегі ауа ылғалдылығы 80-ден 85% аралығында. Қыстың ең суық айлары да ең құрғақ айлар болып табылады. Ылғалдылық Риланың солтүстік және оңтүстік беткейлерінде әртүрлі. 1000 м-ден жоғары қар жамылғысы 10-15 желтоқсанда солтүстік беткейлерде және 20-30 желтоқсаннан кейін оңтүстік беткейлерде пайда бола бастайды. Оның орташа айлық қалыңдығы ақпан айында төменгі биіктікте 20 - 30 см-ге жетеді. 2000 м биіктіктен жоғары Альпілік аймақта қар қалыңдығы наурыз айында 70-80 см-ге дейін жетеді. Ең биік жоталарда ең үлкен қалыңдығы 200-240 см-ге жетеді. Желдің жылдамдығы 40-45 м/с (100 км/сағ) дейін жетуі мүмкін, көбінесе оңтүстік-батыс және батыс бағытымен. Солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс желдері орташа. Ең биік тау шыңдарында желдің орташа айлық жылдамдығы 11-12 м/с-қа жетеді. Төменгі бөліктерде орташа айлық жылдамдық 1,2 - 2,5 м/с-қа, ал орта биіктік аймағында 2,5 - 3,2 м/с-қа дейін өзгереді.

The mountain range is divided into four distinct parts. East Rila, known also as Musala Rila, is the largest and highest subdivision, situated between the valleys of the rivers Beli Iskar and Belishka. It is formed of two main ridges. The Musala Ridge spans in north–south direction between the valleys of Beli Iskar and Maritsa; the Ibar Ridge runs in west–east direction from the summit of Marishki Chal to the Avramovo Saddle. Central Rila, known also as Skakavitsa Rila, is the smallest part spanning 9% of the Rila's total area but has the most Alpine character and the highest average elevation — 2,077 m. other important peaks are Skalata, Small and Big Skakavets, Rilets; there are 28 peaks over 2,100 m. It is part of the oldest land in the Balkans, the Macedonian–Thracian Massif. The glaciers reached elevations as low as 1,200 m. Above this boundary, the glaciers radically altered the existing relief, forming deep cirques, pyramidal peaks, steep cliffs, long U shaped valleys, moraine fields and other glacial forms. The local microclimate is also influenced by the terrain, the exposure of the slopes and the orientation of the valleys. The average temperature decreases and the average precipitation increases with elevation. The coldest month is March and the hottest one August. Negative temperatures remain on average for about nine months in the Alpine zone, often continuing until the end of June. A steady rise in temperature is observed in the middle and end of July. Even during the summer months, temperature over 10 °C do not hold up for long periods. About five to ten days in June, July and August have an average temperature above 15 °C. This determines the short vegetation period in the high elevation areas which varies from three to six months; it lasts about three months at elevation over 2,000 m. The average annual temperature is 2.6 °C on the northern slopes and 3.1 °C on the southern. With an average annual temperature of −3.0 °C, Musala is the coldest place in Bulgaria. the lowest mean monthly temperature was recorded there in February: −11.6 °C. The absolute maximum temperature at Musala is 18.7 °C. Temperature amplitude decreases with elevation from 20 °C at 800 m to 15 °C at 2,800 m. Air humidity in the highlands of Rila ranges between 80 and 85%. The coldest winter months are also the driest. Humidity differs on the northern and southern slopes of Rila. The snow cover above 1,000 m begins to form on 10–15 December on the northern slopes and after 20–30 December on the southern. Its average monthly thickness reaches 20 to 30 cm in February at low elevations. In the Alpine zone above 2,000 m the snow cover is thickest in March, reaching 70 to 80 cm. In the highest ridges the maximum thickness reaches 200 to 240 cm. Winds may reach speed of 40–45 m/s (over 100 km/h) at the summits, with mostly south western and western orientation. The north west and north east winds are more moderate. The average monthly wind speed on the highest mountain summits reaches 11–12 m/s. In the lower parts, the average monthly speed varies from 1.2 to 2.5 m/s and in the middle height zone it ranges from 2.5 to 3.2 m/s.

Гидрология

Рила – Болгариядағы маңызды гидрологиялық бірлік, су электр қуатының әлеуеті өте жоғары, елдің жалпы әлеуетінің шамамен 1/4 бөлігін құрайды. Тау тізбегінде қалыптасқан су қоры, айналасындағы елді мекендерге, ұлттық астана Софияға және Солтүстік Грекия мен Еуропалық Түркия халқының бір бөлігіне таза ауыз судың ең маңызды көзі болып табылады. Рила өзендерінің су режимі биіктікке тікелей байланысты, ал таудағы су қорының жартысына жуығы 2050 м биіктікте орналасқан. Балқандағы негізгі суайдыру шегі Қара теңіз бен Эгей теңізінің суайдыру алаптарын бөліп, Риланың солтүстік жотасынан, Мусала шыңының ішінде өтеді. Судың ағысы Альпілік аймақтардағы қардың еруінен және жаңбырдан түседі. Ең үлкен сарқырамалары – Скакавица (70 м) және Горица (39 м). Мұнда минералды бұлақтар көп, оның ішінде Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ыстық Сапарева Баньяда 101,4°C температурасы бар гейзер бар. Биік аймақтағы цирктерде 189 мұздық көл бар, сонымен қатар жазда буланып кететін 30-ға жуық кішкентай көлдер де бар, олардың ішінде Паничиште сияқты тектоникалық көлдер бар. Олардың орналасуы соңғы мұздық кезеңдегі қар шебімен тығыз байланысты, көбісі 2100 м мен 2500 м аралығында орналасқан. Көптеген көлдер (28) 2300 м мен 2350 м аралығында, 23 көл 2350 м мен 2400 м аралығында, 19 көл 2250 м мен 2300 м аралығында және 19 көл 2400 м мен 2450 м аралығында орналасқан. Ең ұзыны – Жоғарғы Рибно көлі, ұзындығы 801 м; ең тереңі – 37,5 м тереңдіктегі Окото, ол Жеті Рила көлінің бірі; ең биігі – 2709 м биіктіктегі Ледено; ең төменгісі – 2045 м биіктіктегі Сухо. Ең маңызды көл топтары – Жеті Рила көлі (жеті көл), Мусала көлдері (жеті көл), Маричина көлдері (жеті көл), Урдини көлдері (алты көл), Мальовишки көлдері (үш көл), Еленски көлдері (үш көл), Чанакгьолски көлдері (екі көл), Вапски көлдері (екі көл) және т.б. 1600 м мен 2100 м аралығындағы қылқан жапырақты аймақтағы ормандар негізінен Норвегия шыршасынан (Picea abies), Македония қарағайынан (Pinus peuce) және қарағайдан (Pinus sylvestris) тұрады. Альпілік сызық шөп, мүк, лишай, сирек гүлдер, Саликс гербацея, Саликс ретуса және Саликс ретикулата сияқты шағын бұталармен жабылған. Ауыр жер бедеріне байланысты Рила ормандары антропогендік әрекеттерге көп ұшырамайды және олардың орташа жасы 100 жылдан асады. Кейбір Норвегия шыршалары мен Еуропалық күміс шыршаларының биіктігі 60 м-ге жетеді. Рила ұлттық паркі аумағында ғана тіркелген қан тамырлы өсімдіктердің саны шамамен 1400 түрді құрайды. Ерекше болгар эндемик түрлеріне Рила примуласы (Primula deorum) және рапонтык қызылшасы (Rheum rhaponticum) жатады; Балқанға ғана тән таксондарға болгарлық авенс (Geum bulgaricum), сары колумбина (Aquilegia aurea), болгарлық генциан (Gentianella bulgarica), Балқан мақтасы (Pinguicula balcanica), Crocus veluchensis, Dianthus microlepis және т.б. жатады. Құйрықсыз флораға 974 балдыр, 313 мүк және 251 лишай түрлері кіреді. Саңырауқұлақтар 665 түрмен өкілдік етілген, оның 64 түрі Болгарияның Қызыл кітабына енгізілген. Рила ұлттық паркі мен оның айналасындағы сүтқоректілердің түрлері 62-ге жетеді және қоңыр аю, сұр қасқыр, жабайы мысық, ең кішкентай күзен, еуропалық қарағай мартен, мәрмәрлі құс, жабайы шошқа, қызыл бұлан, қарағай, шамы, еуропалық жер шары бөркіті, сондай-ақ мұздық реликт еуропалық қар құйрығы сияқты жоғары қорғауға алынған таксондарды қамтиды. Құстардың 156 түрі бар, оның 120-сы Рила ұлттық паркінде көбейеді. Осы уақытқа дейін табылған омыртқасыз жануарлардың фаунасы 4186 түрді құрайды және 7000-нан асуы күтілуде; олардың 34-і Рилаға, 123-і Болгарияға және тағы 123-і Балқанға тән. Биологиялық әртүрлілік, экожүйелер және табиғи ландшафттар 1992 жылы құрылған Рила ұлттық паркімен қорғалады, оның аумағы 810,46 км2, ал Рила монастырының табиғи паркі тағы 252,535 км2 аумақты қамтиды. Бұрынғысында – Парангалица, Орталық Рила қорығы, Ибар және Скакавица, ал екіншісінде – Рила монастырының орман қорығы бар, төрт табиғи қорық бар. Орталық Рила қорығы Балқандағы ең ірі қорық, оның аумағы 123,937 км2.

Rila is an important hydrological unit in Bulgaria with very high hydropower potential, representing about 1/4 of the total potential of the country. The water reserves that form within the mountain range are the most important source of clean potable water for the surrounding settlements, the national capital Sofia and part of the population of Northern Greece and European Turkey. The regime of the rivers of Rila is directly related to the elevation and about half of the water reserves in the mountain are at an elevation above 2,050 m. The main drainage divide in the Balkans separating the drainage basins of the Black Sea and the Aegean Sea passes through Rila's northern ridge, including the summit of Musala. The runoff comes from snowmelt in the Alpine zones and rainfall. The largest waterfalls are Skakavitsa (70 m) and Goritsa (39 m). There are abundant mineral springs that include the hottest one in South eastern Europe at Sapareva Banya forming a geyser with a temperature of 101.4 °C. The cirques at the high elevation zone contain 189 glacial lakes; there are also about 30 smaller ones that evaporate in summer, including tectonic lakes like Panichishte. Their location is closely linked to the snowline during the last glacial period and most of them lie at elevations between 2,100 m and 2,500 m. Most lakes (28) are situated at elevations between 2,300 m and 2,350 m; there are 23 between 2,350 m and 2,400 m, 19 between 2,250 m and 2,300 m and 19 between 2,400 m and 2,450 m. the longest is the Upper Ribno Lake reaching 801 m; the deepest is Okoto, one of the Seven Rila Lakes with a depth of 37.5 m; the highest is Ledeno at an elevation of 2,709 m; the lowest is Suho at 2,045 m. The most important lake groups are the Seven Rila Lakes (seven lakes), Musala Lakes (seven), Marichini Lakes (seven), Urdini Lakes (six), Malyovishki Lakes (three), Elenski Lakes (three), Chanakgyolski Lakes (two), Vapski Lakes (two), etc. The forests of coniferous zone between 1,600 m and 2,100 m consist of primarily of Norway spruce (Picea abies), Macedonian pine (Pinus peuce) и Scots pine (Pinus sylvestris). The alpine line is covered with grass, moss, lichen, rare flowers, dwarf willows such as Salix herbacea, Salix retusa and Salix reticulata, etc. Due to the difficult terrain, the forests of Rila are not much influenced by anthropogenic activities and their average age is above 100 years. Some Norway spruces and European silver firs reach height of 60 m.

The number of vascular plants includes about 1400 species registered only within the territory of Rila National Park, Notable Bulgarian endemic species include Rila primrose (Primula deorum) and rhapontic rhubarb (Rheum rhaponticum); taxa restricted to the Balkans include Bulgarian avens (Geum bulgaricum), yellow columbine (Aquilegia aurea), Bulgarian gentian (Gentianella bulgarica), Balkanian butterwort (Pinguicula balcanica), Crocus veluchensis, Dianthus microlepis, etc. The non vascular flora includes 974 algae, 313 moss and 251 lichen species. The fungi are represented by 665 species, including 64 mushrooms listed in the Red Book of Bulgaria. The mammal species within Rila National Park and its surroundings are 62 and include taxa of high conservation value, such as brown bear, gray wolf, wildcat, least weasel, European pine marten, marbled polecat, wild boar, red deer, roe deer, chamois, European ground squirrel, as well as the glacial relict European snow vole. The bird species are 156; of the 120 are nesting within Rila National Park. The invertebrate fauna discovered so far includes 4186 species and is expected to rise to over 7000; of them 34 are endemic to Rila, 123 — to Bulgaria and another 123 — to the Balkans. The biodiversity, ecosystems and the pristine landscapes are protected by Rila National Park declared in 1992, which is Bulgaria's largest spanning a territory of 810.46 km2, and Rila Monastery Nature Park covering another 252.535 km2. There are four nature reserves in the former — Parangalitsa, Central Rila Reserve, Ibar and Skakavitsa, and another one, Rila Monastery Forest, in the latter. while the Central Rila Reserve is the largest one in the Balkans with an area of 123.937 km2.

Елді мекендер, көлік және экономика

Рила – халық тығыздығы төмен тау тізбегі, көптеген елді мекендер тау етегіндегі аңғарларда орналасқан, онда шамамен 250 000 адам тұрады. Әкімшілік жағынан Болгарияның 28 облысының төртеуіне жатады: Благоевград, Кюстендил, София және Пазарджик. Батыстан шығысқа қарай солтүстік тау етегінде бес қала орналасқан – Сапарева Баня (2016 жылғы мәлімет бойынша 3 815 тұрғын), Самоков (25 880).

Тау жотасының бойымен бірнеше жолдар өтеді. Массивтің өзінен жолдар өтпейді. Батысында Струма аңғары бойымен Струма тас жолы және бірінші сыныпты I-1 тас жолы қатарласа орналасқан, екеуі де Е79 Еуропалық бағытының бөлігі болып табылады және ұлттық астана Софияны Грециямен, Благоевград облыстық орталығы арқылы байланыстырады. Екінші сыныпты II-62 тас жолы Дупницада I-1 тас жолынан бөлініп, шығысқа қарай Самоковқа дейін созылады, онда ол екінші сыныпты II-82 тас жолымен қосылады, ол шығысқа қарай Костенце қаласына дейін жалғасады, онда ол бірінші сыныпты I-8 тас жолымен қосылады, ол Еуропалық E80 бағытының бөлігі. II-19 сыныпты екінші тас жолы I-1 тас жолынан Симитлиде тармақталып, Предел белдеуі арқылы шығысқа қарай Разлог аңғарына өтеді және осы аттас қалада II-84 сыныпты екінші тас жолымен байланысады, ол солтүстік-шығыс бағытта Аврамово белдеуі бойымен жүреді және Пазарджик маңында I-8 тас жолымен/E80 бағытымен қосылады. Рилаға Болгария мемлекеттік темір жолы №1 желісі арқылы солтүстік-шығыстан, Костенце және Белово станциялары арқылы, №5 желісі батысында Струма аңғары бойымен және оңтүстік-шығысында Септември-Добриниште тары жол желісі арқылы қызмет көрсетеді. Чаира – Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ірі сорғылық электр станциясы. 1900 метр биіктікте 1939-1945 жылдары салынған Бели Искар су қоймасы орналасқан, ол София қаласының ішу суының 25% -ын қамтамасыз етеді және 16 МВт қуаттылығы бар шағын гидроэлектр станциясын қуаттайды. 2394 метр биіктікте орналасқан Калин – Балқандағы ең биік су қоймасы.

Туризм

Рила – қысқы спорт түрлері, шипажай туризмі, демалыс және мәдени туризм үшін танымал туристік бағыт. Боровец, Самоковтан 9 км жердегі солтүстік беткейде орналасқан, Болгарияның ең көне қысқы курорты және Риладағы ең ірісі. Онда жалпы ұзындығы 58 км болатын 27 белгіленген шаңғы трассасы бар, 12 лифт қондырғысымен жабдықталған және альпий шаңғысы, жарыс шаңғысы, түнгі шаңғы, биатлон, сноуборд сияқты жағдайлар жасалған. Ол FIS тау шаңғысы әлем кубогы және 1993 жылғы биатлон әлем чемпионатында жарыстар өткізді. Ең биік нүктесі 2560 м, ең төменгісі 1300 м. Басқа да кішігірім шаңғы курорттарына бірнеше шаңғы трассасы бар Паничище, жалпы ұзындығы 4 км болатын жеті шаңғы трассасы бар Семково, 5 км шаңғы трассасы бар Бодрост және 1,7 км шаңғы трассасы бар Говедарци кіреді. Балмекен жоғары тау спорт кешені Шығыс Риладағы 2050 м биіктікте орналасқан және спортшылар үшін жаттығу, медициналық және биологиялық зерттеулер үшін пайдаланылады, сонымен қатар отбасылық демалысқа мүмкіндік береді. Тау тізбегі болгар монархтары Фердинанд I (1887–1918) және оның ұлы Борис III (1918–1943) үшін сүйікті демалыс орны болды. Царская Бистрица сарайы 1898 және 1914 жылдар аралығында Боровецтің үстінде, дәстүрлі болгар ұлттық қайта өрлеу стилінде, бірнеше ғимараттар мен саябақпен бірге салынған. 1912 жылы орнатылған 170 кВт-тық гидроэлектр генераторы әлі де өзгеріссіз жұмыс істеп тұр. Монархтар үшін тағы екі аң аулау үйі – Ситняково және Сарагиол салынды. Рила ұлттық паркінде 198 км негізгі және 363 км қосымша жаяу жолдары бар, оның ішінде батыстан оңтүстікке қарай өтетін Е4 Еуропалық ұзақ қашықтық жолы және солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай өтетін Е8 Еуропалық ұзақ қашықтық жолы бар. Рила ұлттық паркіне 2000–2014 жылдар аралығында жыл сайын шамамен 100 000 турист келді, 2012 жылы бұл көрсеткіш 268 000-ға жетті, ал 1 миллионнан астам келушімен Рила монастырының табиғи паркі Витошадан кейін елдегі ең көп саяхатталатын екінші орынды иеленді. 2000 жылы оңтүстік-батыс беткейінде, билеуші аюларды ұстауға тыйым салынғаннан кейін Болгариядан, Албаниядан және Сербиядан келген аюларды бағып ұстайтын Бейілетін аюлар паркі Белица құрылды. Риланың солтүстік етегіндегі жарықтар бойындағы минералды сулар денсаулық және шипажай туризмін дамытуға қолайлы. Батыстан шығысқа қарай ең маңызды шипажайлар: Сапарева Баня (жалпы шығыны 33 л/сек, температурасы 33–101,4 °C), Долна Баня (жалпы шығыны 22 л/сек, температурасы 56,3 °C) және Костенце ауылы (жалпы шығыны 12 л/сек, температурасы 46–73 °C). Рилада мәдени туризм жақсы дамыған және Болгарияның 100 туристік орнының бесеуін қамтиды: Добарско ауылындағы Теодор Тиро және Теодор Стрателаттар шіркеуі, Рила монастыры және Стоб жер пирамидалары, Жеті Рила көлдері, Самоков қаласындағы тарих мұражайы мен монастырь, сондай-ақ Мусала шыңы. Рила монастыры – тау аймағындағы ең маңызды сәулеттік ескерткіш. Ол 1147 м биіктікте орналасқан және 1983 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды. Монастырь Болгарияның мәдени және рухани орталығы болып саналады. Бірінші Болгария империясы тұсында император Петр I билік құрған кезде ортағасырлық болгар ермегі және Рилалық Иоанн (927–969) құрған монастырь, Болгария мәдениетінің, әдебиетінің және руханиятының негізгі ошақтарының біріне айналды. 18 ғасырда ол Болгария ұлттық қайта өрлеуінің маңызды орталықтарының біріне айналды. Сапарева Банядағы Киелі Николай шіркеуі – 11–14 ғасырларда салынған ортағасырлық шағын ғимарат. Ол қызыл кірпіш пен ақ цементтен салынған, төртбұрышты қарапайым крест пішіндес, бір ғана нефті және апсиді бар. Самоков қаласы 17–19 ғасырларда темір өндірісінің арқасында экономикалық өркендеуге жетті және көптеген ескерткіштерге ие, оның ішінде шіркеулер, монастырь, 17 ғасырлық Осман су көзі және тарих мұражайы бар. Белчиннің жанында жақында қалпына келтірілген Малиград бекінісі орналасқан.

Rila is a popular tourist destination for winter sports, spa tourism, recreation and cultural tourism. Borovets, situated on the northern slopes at 9 km from Samokov, is the oldest winter resort in Bulgaria and the largest one in Rila. It has 27 marked ski runs with a total length of 58 km equipped with 12 lifts facilities and provides conditions for alpine skiing, cross country skiing, night skiing, biathlon, snowboard, etc. ; it has hosted competitions in the FIS Alpine Ski World Cup and the Biathlon World Championships 1993. The top elevation is 2,560 m while the lowest is 1,300 m. Other much smaller ski resorts include Panichishte with several ski runs, Semkovo with seven ski runs totaling 4 km, Bodrost with 5 km ski runs and Govedartsi with a single 1.7 km ski run. The Balmeken High Mountain Sports Complex is located at an elevation of 2,050 m in East Rila and is used for training, medical and biological research by athletes but also provides opportunities for family recreation. The mountain range was a favourite place of retreat for the Bulgarian monarchs Ferdinand I (r. 1887–1918) and his son Boris III (r. 1918–1943). The palace of Tsarska Bistritsa was constructed between 1898 and 1914 above Borovets in the traditional Bulgarian National Revival style with several edifices and a park. Its 170 kW hydroelectric generator installed in 1912 is still working unaltered. Two other hunting lodges were constructed for the monarchs — Sitnyakovo and Saragyol. There are 198 km primary and 363 km secondary hiking trails in Rila National Park, including E4 European long distance path that traverses it from west to south and E8 European long distance path that traverses it from north west to south. Rila National Park was visited by about 100,000 tourists annually for the period 2000–2014 reaching a peak of 268,000 in 2012, while with a little more than 1 million visitors Rila Monastery Nature Park is the second most visited one in the country, after Vitosha. In 2000 on the south western slopes was established the Dancing Bears Park Belitsa that shelters all dancing bears from Bulgaria following the ban of that practice, as well as individuals from Albania and Serbia. The abundant mineral springs along the fault lines along the northern foothills of Rila favour health and spa tourism. The most significant spa resorts from west to east are Sapareva Banya with a total discharge of 33 L/sec and temperature of 33–101.4 °C, Dolna Banya with a total discharge of 22 L/sec and temperature of 56.3 °C and the village of Kostenets with a total discharge of 12 L/sec and temperature of 46–73 °C. Rila has well developed cultural tourism and contains five of the 100 Tourist Sites of Bulgaria — the Church of Theodore Tyro and Theodore Stratelates in the village of Dobarsko, the Rila Monastery and the Stob Earth Pyramids, the Seven Rila Lakes, the museum of history and the convent in the town of Samokov, and the summit of Musala. Rila Monastery is the most important architectural monument in the mountain range. It is situated at an elevation of 1,147 m and was declared a UNESCO's world heritage site in 1983. The Monastery is considered to be a cultural and spiritual centre of Bulgaria. Established in the First Bulgarian Empire by the medieval Bulgarian hermit and saint John of Rila during the reign of emperor Peter I of Bulgaria (r. 927–969), the monastery developed into one of the main cradles of Bulgarian culture, literature and spirituality. In the 18th century it became one of the main hubs of the Bulgarian National Revival. The Church of Saint Nicholas in Sapareva Banya is small medieval edifice, constructed anytime from the 11th to the 14th century. It was built using red bricks and white mortar and is of a simple cross in square design, with a single nave and apse. The town of Samokov achieved economic prosperity during the 17–19 centuries due to production of iron and has a number of monuments, including churches, a convent, a 17th century Ottoman drinking fountain and a museum of history. Near Belchin is located the recently restored Tsari Mali Grad Fortress.

Құрмет

Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Рила нүктесі Антарктидадағы Рила тауының құрметіне аталған.