Пирин тауы: Оңтүстік-Батыс Болгарияның табиғаты мен мұрасы

Кіріспе

Пирин таулары – Болгарияның оңтүстік-батысында орналасқан тау жүйесі, ең биік шыңы Вихрен, биіктігі 2914 метр. Бұл жүйе солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 75 шақырымға созылып, 60 шақырымға жуық енді, жалпы ауданы 666 шаршы километрді құрайды. Солтүстікте Пирин, Болгарияның ең биік тау жүйесі – Рила тауларынан Предел белдеуі арқылы бөлінеді, ал оңтүстікте Славянка тауына жетеді. Батысында Струма өзенінің аңғары, ал шығысында Места өзенінің аңғары оны Родоп тауларынан бөліп тұрады. Пиринде жүзден астам мұздық көлдер бар, сонымен қатар Еуропаның ең оңтүстік мұздықтары – Снежника және Бански Суходол орналасқан. Тау жүйесінің солтүстік бөлігі, сонымен қатар ең биік бөлігі 1983 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланған Пирин ұлттық паркімен қорғалады. Пирин өзінің бай флорасы мен фаунасымен, сондай-ақ көптеген реликт түрлерінің болуымен танымал. Аймақтың көп бөлігі орманды, Болгариядағы ең жақсы сақталған қылқан жапырақты ормандармен, Балқандағы эндемикалық түрлердің маңызды популяциялары бар. Олардың ішінде македониялық қарағай, босниялық қарағай және болгар шыршасы ерекше аталады. Жануарлар дүниесінде қоңыр аю, сұр қасқыр, жабайы мысық, еуропалық қарағай мартен, жабайы шошқа, қызыл бұғы, қарағай, шамыс және т.б. сияқты жоғары қорғауға алынған көптеген түрлер кездеседі. Қолайлы табиғи жағдайлардың және бай тарихи мұраның үйлесімі Пиринды маңызды туристік орталыққа айналдырды. Таудың солтүстік-шығыс беткейінде орналасқан Банско қаласы Балқан аймағындағы ең ірі шаңғы және қысқы спорт орталығы болып дамыды. Пириннің етегіндегі бірқатар елді мекендерде минералды бұлақтар бар және олар шипажайлар ретінде танымал – Баня, Добриниште, Готсе Дельчев, Сандански және т.б. Мельник – Болгарияның ең кішкентай қаласы және сәулеттік ескерткіштерді сақтау орны. Қаладан бірнеше шақырым қашықтықта Мельник жер пірамидалары мен Рожен монастыры орналасқан. Таудың аты, бір болжам бойынша, славян пантеонының ең жоғарғы құдайы, күн күркірі мен найзағай құдайы Перуннан шыққан болуы мүмкін. Тағы бір нұсқа бойынша, тау жүйесінің этимологиясы "Тасты тау" дегенді білдіретін фракиялық Perinthos сөзінен бастау алады.

Mountain range in southwestern Bulgaria
the mountain range in Bulgaria

The Pirin Mountains ( ) are a mountain range in southwestern Bulgaria, with the highest peak, Vihren, at an altitude of
The range extends about from the north west to the south east and is about wide, spanning a territory of To the north, Pirin is separated from Bulgaria's highest mountain range, the Rila Mountain, by the Predel saddle, while to the south it reaches the Slavyanka Mountain. To the west is located the valley of the river Struma and to the east the valley of the river Mesta separates it from the Rhodope Mountains. Pirin is dotted with more than a hundred glacial lakes and is also the home of Europe's southernmost glaciers, Snezhnika and Banski Suhodol. The northern part of the range, which is also the highest one, is protected by the Pirin National Park, declared a UNESCO World Heritage Site in 1983. Pirin is noted for its rich flora and fauna, as well as for the presence of a number of relict species. Much of the area is forested, with some of the best preserved conifer woods in Bulgaria, holding important populations of the Balkan endemic species Macedonian pine, Bosnian pine and Bulgarian fir. Animals include many species of high conservation value, such as brown bear, gray wolf, wildcat, European pine marten, wild boar, red deer, roe deer, chamois, etc. The combination of favourable natural conditions and varied historical heritage contribute makes Pirin an important tourist destination. The town of Bansko, situated on the north eastern slopes of the mountain, has grown to be the primary ski and winter sports centre in the Balkans. A number of settlements at the foothills of Pirin have mineral spring and are spa resorts — Banya, Dobrinishte, Gotse Delchev, Sandanski, etc. Melnik at the south western foothills of the mountain is Bulgaria's smallest town and is an architectural reserve. Within a few kilometres from the town are the Melnik Earth Pyramids and the Rozhen Monastery. The name of the mountain may, according to one hypothesis, derive from Perun, the highest god of the Slavic pantheon and the god of thunder and lightning. Another version is that the etymology of the range can be traced to the Thracian word Perinthos, meaning "Rocky Mountain".

Шолу

Пирин Оңтүстік-Батыс Болгарияда орналасқан және Рила-Родоп массивінің бір бөлігі болып табылады. Солтүстікте Предель садыры мен тау өтегі оны Рила тауларынан бөліп тұрады. Шығыс жағынан Пиринді Разлог аңғары, Места өзенінің аңғары және Родоп тауларынан бөліп тұратын Момина Клисура шатқалы шектеседі. Оңтүстікке қарай Парил садыры (1170 м) оны Славянка тау тізбегінен бөліп тұрады. Батысқа қарай Пирин Струма өзенінің аңғарына жетеді, оның ішінде Кресна шатқалы мен Сандански-Петрич аңғары бар, олар Влахина, Малешево және Огражден тауларынан бөлінеді. Негізгі орографиялық қырқа солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылады. Биіктігі - 680 м, Пирин – Риладан кейін Болгариядағы екінші ең биік тау тізбегі және Кавказ, Альп, Сьерра-Невада, Пиреней, Этна тауы, аталған Рила және Олимп тауларынан кейін Еуропадағы сегізінші ең биік тау тізбегі.

Бөлім

Геологиялық және морфологиялық тұрғыдан Пирин үш бөлікке бөлінеді: солтүстік, орталық және оңтүстік, олар мөлшері мен биіктігі жағынан күрт ерекшеленеді. Солтүстік Пирин – таудың ең үлкен бөлігі және таудың солтүстікке қарай ең төменге түсетін бөлігі. Бұл таудың ең көп келінетін бөлігі, Альпілік сипаттамаға ие, көптеген мұздық көлдерімен, демалыс орындарымен және паналау орындарымен ерекшеленеді. Солтүстік Пирин өзі Қабата жотасы және Бандерица және Влахинска өзендерінің аңғарлары арқылы екі аймаққа бөлінеді. Мраморлық жотасы тар және өте тік, Кончето жотасындағы еніне дейін ғана жетеді. Оңтүстік аймақта да Синаница жотасы сияқты мраморлық жоталар бар, оның атаулы шыңы бар. Ол кристаллдық тақталы тастар мен граниттен, сондай-ақ оңтүстікте мраморланған әктастан тұрады. Карсттік рельефке байланысты көлдер жоқ; Орталық Пириннен басталатын өзендер қысқа және ағысы аз. Таудың 62% -ын граниттік тау жыныстары құрайды. Пириннің тектоникасы негізінен кембрийге дейінгі, герцин, альпілік және тектоникалық қозғалыстар мен құбылыстардың нәтижесі болып табылады. Оның көтерілуі ұзақ уақытқа созылған тыныштық кезеңдерімен кезектесіп отырды. Бұл мұз басу Альпілік таулармен бірдей кезеңде болған. Бұл пішіндер таудың солтүстік-шығыс жоталарында ең жақсы көрінеді. Олардың биіктігі мен құрамы неоген және квартер кезеңдеріне жататын құмтастар мен конгломераттардан тұрады. Пирамидалар Мельнишка өзені мен оның салаларының эрозиялық әсерінен пайда болған, олардың пирамида тәрізді пішіндерін қалыптастырған, эстетикалық құндылығы зор және биіктігіне жетеді. Бұл процесс 4-5 миллион жыл бұрын басталған және қазір де жалғасуда. Плиоценнің ашық құмтастары мен қызыл төртінші кезеңнің конгломераттарының үйлесімі сары және қызыл түстердің гаммасын және әртүрлі пішіндерді анықтайды. Рельеф климатқа маңызды әсер етеді. Пиринде үш биіктік климаттық аймақ бар: төменгі – 600-1000 м, ортаңғы – 1000-1800 м және жоғары – 1800 м-ден жоғары. Қыста жауын-шашын негізінен қар түрінде болады, төменгі биіктікте 70-90% болса, жоғарыда 100% құрайды. Қар жамылғысы бар күндердің орташа саны 20-30-дан 120-160-қа дейін өзгереді. Қар қалыңдығының ең жоғары деңгейі ақпан айында 1000-1800 м биіктікте 40-60 см, ал наурыз айында 1800 м биіктікте 160-180 см (Вихренде 190 см) жетеді. Кейбір қыстарда қар қалыңдығы 250-350 см-ге жетеді. Желдің басым бағыты батыс және солтүстік-батыс, бірақ оңтүстік және оңтүстік-батыс желдері де жиі соғады. Өзендер қысқа, тік және суы мол; өзен төсегі тасты немесе ірі шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 53 км Пиринска Бистрица – массивтегі ең ұзын өзен. Пиринде минералды бұлақтар көп, ол Болгарияның ең бай аймақтарының бірі. Химиялық құрамына қарай, олар екі топқа бөлінеді: Места және Струма бассейндерінде. Шығыстағы Места бассейніндегі бұлақтар көбірек сілтілі, минералдануы төмен (400 мг/л-ден төмен) және өткізгіштігі төмен; батыс беткейлердегілер 86°C-қа дейін жоғары температураға жетеді. Бұл елдегі төртінші ірі мұздық көл. Тереңдігі 29,5 м, сонымен қатар Пириннің ең терең көлі және Болгарияның екінші терең көлі. Көптеген көлдер жылдың көп бөлігінде мұзбен жабылған. Мұз қалыңдығы ең биік көлдерде 3 м-ге жетеді. Бански Суходол мұздығы үлкен және Кончето жотасының астында солтүстікке қарай орналасқан.

Geologically and morphologically Pirin is divided into three parts: north, central and south, which differ sharply in size and altitude. North Pirin is the largest of the subdivisions and the mountain's downright part. It is the most often visited part of the mountain, the only one to have an Alpine appearance, featuring many glacial lakes, resthouses and shelters. North Pirin is itself divided into two zones by the Kabata Saddle and the valleys of the Banderitsa and Vlahinska rivers. The marble ridge is narrow and very steep, reaching a width of only at the ridge Koncheto The southern zone also has marble ridges, such as the Sinanitsa ridge with its homonymous summit It is composed of crystalline schists and granite, as well as of marbled limestone in the south. Because of the karstic relief there are no lakes; the rivers springing up from Central Pirin are short and with low water volume. Granite rocks cover 62% of the mountain's area. The tectonics of the Pirin is primarily the result of Precambrian, Hercynian, alpine and tectonic movements and events. Its hoisting alternated with long dormant periods. This glaciation occurred in parallel with that of the Alps. These forms are most prominent at the north eastern ridges of the mountain. They are located at an altitude between and are composed of sandstone and conglomerates dated from the Neogene and the Quaternary Periods. The Pyramids were formed as a result of erosion as the Melnishka River and its tributaries had carved their way into the hills forging pyramid like forms of significant aesthetic value that reach a height of This process began 4–5 million years ago and is still ongoing. The combination of pale Pliocene sandstones and red Quaternary conglomerates determines the yellowish and reddish colour gamut and the diverse shapes. The relief has a crucial influence on the climate. Pirin has three altitude climate zones — low between 600 and 1,000 m, middle between 1,000 and 1,800 m and high above 1,800 m. In winter the precipitation is mainly snow, varying from 70–90% at the lower altitudes to 100% at higher. The average number of days with snow cover varies from 20–30 to 120–160. The highest thickness of the snow cover reaches 40–60 cm at 1,000–1,800 m in February and 160–180 cm above 1,800 m in March (190 cm on Vihren). In some winters the snow thickness can reach 250–350 cm. The prevailing wind direction is from the west and the north west but southern and south western winds are also frequent. The rivers are short, steep and with high water volume; the river bottom is rocky or covered with large sediments. Reaching a length of 53 km, Pirinska Bistritsa is the longest river in the massif. Pirin has abundant mineral springs, being among Bulgaria's richest areas. Based on the chemical composition they are divided into two thermal groups — in the Mesta and the Struma basins. The springs in the Mesta basin to the east are more alkaline, with lower mineralisation (below 400 mg/L) and conductance; those on the western slopes reach higher temperatures, up to 86 °C. which makes it the fourth largest glacial lake in the country. With a depth of 29.5 m, it is also Pirin's deepest lake and Bulgaria's second. Many of the lakes are covered with ice during most of the year. The ice thickness reaches 3 m in the highest lakes. Banski Suhodol Glacier is larger and situated a bit to the north below Koncheto Ridge.

Табиғат

Пирин өсімдіктері тік жағынан бес ерекше биіктік белдеуге бөлінеді: Жерорта теңізі, жапырақты, қылқан жапырақты, олардың бірігіп шамамен 2000 м биіктікке жететін ағаш шегін құрайды, 2500 м-ге дейінгі субальпілік белдеуді құрайтын бұталар және 2500 м-ден жоғары альпілік белдеу деп аталатын альпілік шалғындықтар. Альпілік белдеу шөп, мүк, лишаймен жабылған және қарақұмықпен, сондай-ақ еделвейс (Leontopodium alpinum) сияқты сирек гүлдерге толы. Пиринде Болгарияның ең көне ағашы – 1300 жылдық Байкушев қарағайы өседі, ол Босния қарағайының бір түрі және 681 жылы Болгария мемлекеті құрылған кездің замандасы. Қамырлы өсімдіктердің жалпы саны 1315 түрді құрайды, бұл Болгария флорасының шамамен 1/3 бөлігі, олардың көптеген түрлері сирек кездеседі және қорғауға алынған. Пиринге эндемик 18 түр тән, оның ішінде Пирин мақұлы (Papaver degenii), Кожухаров окситрописі (Oxytropis kozhuharovii), Урумов окситрописі (Oxytropis urumovii) және тағы басқалары бар. Пириннің омыртқалы жануарлар фаунасы 229 түрден тұрады. Сүтқоректілердің 45 түрі бар, олардың ішінде қоңыр аю, сұр қасқыр, жабайы мысық, еуропалық қарағай мартены, жабайы шошқа, қызыл бұғы, қарағай және шамыз кездеседі. Құстардың жалпы саны 159 түрді, бауырымен жорғалаушылардың 11 түрін, қосмекенділердің 8 түрін және балықтардың 6 түрін құрайды. Қазірге дейін ашылған омыртқасыз жануарлардың саны 2091-ге жетеді, бірақ олар жеткілікті зерттелмеген және 4500-ге дейін өсуі күтілуде. Таудағы бай жануарлар дүниесін 1962 жылы құрылған Пирин ұлттық паркі қорғайды және 1983 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Парк 403,32 км² аумақты алып жатыр және құрамында екі табиғи қорық – Баюви Дупки–Джинджирица және Юлен бар. Пиринде ұлттық парктің шегінен тыс Тисата және Ореляк деген тағы екі қорық орналасқан.

Тарих

Пириннің құнарлы етегі мен қорғануға қолайлы жағдайы болғандықтан, ол тарихқа дейінгі дәуірден бері үздіксіз қоныстанған. Струма аңғары мен Разлог аңғарының батыс етегінде фракиялықтар қалдырған археологиялық іздер табылды. Аймақ б.з.д. I ғасырға дейін Рим империясының құрамына қосылды, содан кейін елді мекендердің саны одан әрі өсті. Орта ғасырлар бойы Пирин болгар және византиялық империялар арасында даулы болды, содан кейін 14-шы ғасырдың соңында Осман түріктері бағындырды. Аймақ халқы болгар ұлттық қайта жаралуы мен ұлт-азаттық күресінде белсенді рөл атқарды. Болгария 1878 жылы азаттыққа қол жеткізді, бірақ Берлин конгресінің нәтижесінде Пирин Осман империясының құрамында қалды. Жауап ретінде, Пириннің жергілікті халқы 1878-1879 жылдардағы Кресна-Разлог көтерілісіне қатысты, кейіннен 1903 жылғы Илинден-Преображение көтерілісіне қатысты, бірақ екеуі де Османдықтар тарапынан басылды. Кресна (3,267). Струма тас жолы I-1 тас жолымен қатар жүреді, Ново-Делчево мен шекара арасындағы бір бөлігі аяқталды, ал Ново-Делчево мен Креснаны байланыстыратын бөлігі 2017 жылдан бері салынып жатыр. Пириннің қиын-қыстау жер бедеріне байланысты, оны тек III-198 кластың үшінші дәрежелі тас жолымен өтуге болады, ол Орталық және Оңтүстік Пирин арасындағы Парил белдеуі арқылы I-1 және II-19 тас жолдарын байланыстырады. Санданска Бистрица өзені бойында бірнеше шағын гидроэлектр станциялары салынды. Мельник аймағы ғасырлар бойғы ерекше қызыл шарап өндіру дәстүрімен танымал. Өңдеу өнеркәсібі Сандански, Готсе Делчев, Банско және Симитлиде шоғырланған; негізгі салалары – тамақ өңдеу, машина жасау және жиһаз өндірісі. Банско – бұл таулы аймақтағы ең дамыған қысқы курорт, сонымен қатар шетелдіктер үшін Болгарияның ең танымал курорты. 2016/17 жылғы қысқы маусымда Банскода орташа есеппен төрт түнге 79 000-нан астам шетелдік турист демалды. Банскода жасанды қар машиналарымен жабдықталған 75 км шаңғы трассасы және 22 км лифт желісі бар, сонымен қатар альпий шаңғысы, жарыс шаңғысы, биатлон, сноуборд және т.б. үшін жағдай жасалған. Ең биік нүктесі 2560 м, ең төменгі нүктесі 990 м.

Due to the fertile foothills and the favourable terrain for defence Pirin has been continuously inhabited since prehistoric times. Archaeological remains left by the Thracians have been discovered at the western foothills along the Struma Valley and in the Razlog Valley. As the region was annexed by the Roman Empire by the 1st century BC the number of settlements saw further expansion. Throughout the Middle Ages Pirin remained contested between the Bulgarian and the Byzantine Empires until it was conquered by the Ottoman Turks in the late 14th century. The population of the region played an active role during the Bulgarian National Revival and the struggle for national liberation. Bulgaria achieved liberation in 1878 but as a result of the Congress of Berlin Pirin remained in the Ottoman Empire. In response, the local population in Pirin rebelled in the Kresna–Razlog uprising (1878–1879) and later took part in the Ilinden–Preobrazhenie Uprising (1903) but both were quelled by the Ottomans. Kresna (3,267), The Struma motorway is planned to run in parallel with the I 1 road, with one section between Novo Delchevo and the border already finished and another one linking Novo Delchevo and Kresna under construction as of 2017. Due to the rugged relief Pirin is crossed by only one road, the third class III 198 road that links I 1 and II 19 through the Paril Saddle between Central and South Pirin. A number of small hydro power plants have been constructed, mainly along Sandanska Bistritsa River. The region around Melnik is renowned for its centuries old traditions in producing distinct red wines. Manufacturing industry is centred in Sandanski, Gotse Delchev, Bansko and Simitli; the main sectors are food processing, machine building and furniture production. Bansko is by far the most developed winter resort in the mountain range, being also Bulgaria's most popular one for foreigners — over 79,000 foreign tourists have stayed in Bansko for the 2016/17 winter season spending an average of four nights. Bansko has 75 km ski runs equipped with artificial snow machines as well as 22 km lifting facilities and provides conditions for alpine skiing, cross country skiing, biathlon, snowboard, etc. The top elevation is 2,560 m while the lowest is 990 m.

Мол минералды сулар денсаулық және шипажай туризмінің қажетті шарты болып табылады. Ең дамыған шипажайлар Добриниште және Сандански. Біріншісінде 782 л/мин ағыны және 28°С-тан 41,2°С-қа дейінгі температурасы бар 17 көз бар, сонымен қатар минералды су жағажайы бар. Санданскиде 1200 л/мин ағыны және 33°С-тан 83°С-қа дейінгі температурасы бар 11 көз бар, олар ежелгі заманнан бері пайдаланылып келеді. Басқа минералды ванналар Банско, Баня, Влахи, Долна Градешница, Левуново, Марикостиново, Мусомишта, Оштава, Симитли және Хотовода орналасқан. Солтүстік Пириннің тік жартасты беттері альпинизм үшін қолайлы жағдай жасайды. Альпинизммен айналысу үшін ең танымал орындар – Вихреннің солтүстік қабырғасы, сондай-ақ Каменица, Бански Суходол, Синаница және Дженгал шыңдары. Банско маңындағы Пирин гольф клубында 18 және 5 лункалы гольф алаңдары бар. Мәдени туризм де жақсы дамыған. Мельник сәулеттік қорық болып жарияланған және Болгарияның 100 туристік орнының бірі. Басты көрікті жерлердің қатарында ортағасырлық бекіністің қираған қалдықтары және Святой Николай шіркеуі, сондай-ақ Кордопулов үйі сияқты ұлттық қайта жаралу стиліндегі бірнеше үйлер бар. Қаладан шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде Пириндегі ең үлкен Рожен монастыры орналасқан. Монастырь 13-шы ғасырдың басында Екінші Болгар империясы кезінде құрылған және дұрыс емес алтыбұрышты пішінге ие. және қаланың символы болып табылатын 30 метрлік қоңырау мұнарасы бар Қасиетті Үштік шіркеуі.

Құрмет

Антарктидадағы Грэм Жеріндегі Пирин мұздығы Пирин тауының құрметіне аталған.