Кіріспе

Польшадағы қала. Познань, бүгінде Польшаның бесінші ірі қаласы, сонымен қатар елдің ең көне қалаларының бірі және 10 ғасырдың басындағы алғашқы Польша мемлекетінің маңызды саяси және діни орталығы болды. Познань соборы – Польшаның алғашқы билеушілері, герцог Миешко I және король Болеслав I Хробрийдің қабірлері сақталған елдегі ең көне шіркеу. 11 ғасырда ұлттық саяси биліктің орталығы Краковқа, ал кейін Варшаваға көшкенімен, Познань Үлкен Польша (Wielkopolska) аймағының маңызды аймақтық орталығы және бас қаласы болып қала берді. 1793 жылдан 1918 жылға дейінгі кезеңде Пруссияның (кейіннен неміс) билігінде болды, осы уақытта қала айтарлықтай кеңейді және нығайтылды. Екінші Польша Республикасында қала Польша воеводствосының астанасы ретіндегі мәртебесін қайта алды, содан кейін 1939-1945 жылдардағы нацистік Германияның оккупациясынан кейін коммунистік Польша Халық Республикасында да сол мәртебесін сақтап қалды. 1999 жылдан бері Познань Ұлы Польша воеводствосының астанасы болып табылады.

Ерте заман және Пьяст Польшасы (1138 жылға дейін)

Қазіргі Познань қаласының алғашқы қоныстары тас дәуірінің соңғы кезеңіне жатады. Кейіннен қола дәуірі мен темір дәуірінде әртүрлі мәдениеттер дамыды. Познань 8- немесе 9-ғасырда Варта және Цибина өзендерінің салалары арасында, қазіргі Остров Тумский ("Кафедралық арал") деп аталатын жерде салынған бекініс ретінде пайда болды. Аралдарда және Вартаның екі жағалауында да басқа да елді мекендер бой көтерді. 10-ғасырда аймақты мекендеген поляктар тайпасы қазіргі Польшаның көп бөлігіндегі басқа тайпалардан үстемдік құрды. Осылайша, герцог I Миешко және оның Пьяст әулетінен келген мұрагерлері басқарған бұл ерте поляк мемлекеті саяси жағынан Познань мен көршілес поляк бекіністеріне, әсіресе Гнезно және Геч қалаларына бағытталды. Археологиялық зерттеулер 10-ғасырдың соңында Познаньде герцог сарайы болғанын көрсетеді (қазіргі Біздің Анамыз шіркеуі тұрған жерде, собордың қарсы бетінде), сондай-ақ Миешконың христиан әйелі Добрава үшін салынған шағын шіркеу болды. 966 жылы Польшаның қабылдану рәсімі деп аталатын Миешконың христиан дініне кіру рәсімі Познаньде өткен болуы мүмкін. Содан кейін, 968 жылы Польша алғашқы миссионерлік епископы Иорданды қабылдады, ол Познаньді өзінің резиденциясы ретінде пайдаланғанына сеніледі. Познань соборының құрылысы басталды. Бұл бастапқыда ерте роман стилінде салынды және Польшаның алғашқы соборы ретінде әулие Петр оның қамқоршысы болды. Пьяст Польшаның алғашқы билеушілері – Миешко I, Болеслав I және Миешко II – собордың ішінде жерленген. 1000 жылы Гнезнода өткен съезде Болеслав I мен Киелі Рим императоры Отто III арасындағы келісім бойынша Гнезно архиепископтығы құрылды. Алайда, Иорданның ізбасары Унгер Гнезноға тәуелсіз Познань епископы болып қалды, бірақ бұл Рим папасына бағынышты миссионерлік епископтық ретінде сақталды ма, әлде Магдебург епископтығына қосылды ма, әлі белгісіз. 1034 жылы Миешко II-нің өлімі (ол, мүмкін, Познаньде қайтыс болған, және бұл аристократиялық қастандық нәтижесі болуы мүмкін) елді анархия мен ескі дінге қайта оралу кезеңіне түсірді, бұл аймақта үлкен қиратуға әкелді. 1038 жылы Богемия герцогы I Бретислав Познань және Гнезно қалаларын басып алып, тонады және қиратты. 1039 жылы Казимир Қайта Құрушы Польшаның бірлігін қалпына келтірген кезде, астана қиындықтардан салыстырмалы түрде зардап шекпеген Краковқа көшірілді. Познань мен Гнезно қайта құрылды, және аймақтың саяси маңыздылығы төмендесе де, Познань маңызды экономикалық орталық болып қала берді.

Польшаның бөлініп-бөлініп тұрған кезеңінде (11381320)

Болеслав III өсиетіне сәйкес, 1138 жылы Польша қайтыс болған корольдың ұлдарының басқаруымен жеке герцогтықтарға бөлінді. Познань және оның төңірегіндегі аймақ (Гнезно мен Калишсіз) Үлкен Польшаның алғашқы герцогы Миешко III Ескінің иелігіне айналды. Осы кезеңде герцогтар арасында үлкен тартыс пен соғыстар болды, герцогтықтар мен олардың бөлімшелері (Познань, Гнезно және Калиш герцогтықтары сияқты) жиі алмасып отырды. Миешко 1173 және 1202 жылдар арасында бірнеше рет Польшаның жоғары герцогы болды, сондай-ақ Гнезно мен Калишті де бақылауға алды, осылайша Познань бүкіл Үлкен Польшаны қамтитын аймақтағы билік орталығына айналды. Дегенмен, тұрақсыздық 13 ғасыр бойы жалғасты. Осы кезде Познань негізінен собор аралындағы бекініс болып қала берді. Алайда, 12 ғасырдың соңына қарай Варта өзенінің сол жағалауында Сент-Готард, Сент-Мартин және Сент-Адалберт (Войцех) сияқты, ал оң жағалауында Сродка сияқты сауда және қолөнер орындары пайда болды. Сродка атауы онда өткен сәрсенбі күнгі жәрмеңкелерден шыққан (środa поляк тілінде "сәрсенбі" деген мағынаны білдіреді). Сродкадан әрі Сент-Джон шіркеуі (бұрынғы Сент-Михаэль), одан да әрі 1187 жылы оларға берілген Шопаттар орденінің қолбасшысының құрметіне аталған Командория елді мекені орналасқан. Бірақ дамудың басты орталығы сол жағалау болды. Шамамен 1249 жылы герцог Пржемислав I қазіргі Пржемислав төбесінде резиденция мен қамал салуды бастады – ол кейіннен Корольдық қамалға айналды. Пржемислав епископтан Сент-Готард елді мекенін Сент-Адалбертпен алмастырып, онда қала құруды жоспарлады. 1253 жылы Пржемислав (және оның інісі Болеслав Инабатты) Магдебург құқығы бойынша қала құру туралы жарлық шығарды. Бұл жарлықты Губиндық Томас жазды, ол келесі жылдары қала құрылысына көмектесу үшін көптеген неміс қоныс аударушыларын әкелді. Бұл қала қазіргі Познаньдің Ескі қала ауданының аумағын қамтыды, оның орталығы Базар алаңында (қазіргі Старый Рынек) орналасқан. Герцог Пржемислав II тұсында қамал нығайтылып, жаңа қала қамалмен қоршалды, ол қамалмен біріктірілді (қаланың шығыс жағында орналасқан). Пржемислав II 1295 жылы Польша королі болып таж кигізілді, осылайша қамал корольдық резиденцияға айналды. Алайда, келесі жылы Рогознода король өлтірілгеннен кейін, қайтадан қақтығыстар мен тұрақсыздық басталды. 1314 жылы Познань ақыры 1320 жылы біріккен Польшаның королі болып жарияланған Владислав I Локотьтың бақылауына өтті, осылайша фрагментация кезеңі аяқталды.

Польша мен одақтастық елдерде (13201793)

Қайта біріккен Польшада (кейін Польша-Литва одақтастығында) Познань воеводствоның орталығына айналды, бірақ Ұлы Польша аймағында Калиш бастапқыда маңыздырақ болды, өйткені ол Силезиядан Торунь мен Гданьскқа дейінгі жолмен жатқан. 1331 жылы Познань Иоанн Богемия әскерлерінің қоршауына қарсы тұрды. Ягеллон дәуірінің басталуымен Познань маңыздылығы арта бастады, себебі ол Литва мен Рутениядан Батыс Еуропаға сауда жолында орналасқан. Король Владислав II Ягелло қалаға көптеген жеңілдіктер берді және бекітті, олар оның ізбасарлары тұсында да маңыздылығын арттырды. Вартаның сол жағындағы көптеген елді мекендер қалаға қарасты, ал собор аралдары (Остров Тумски) мен оң жағы епископтың иелігінде болды. 1335 жылға дейін Остров Тумскиге, 1425 жылы Сродкаға (оның батыс бөлігі Островек жеке қала құрады), ал 1444 жылы Хвалищевоға (сол кезде жеке арал) жеке қала құқықтары берілді. Қала жиі ауру эпидемияларынан зардап шегіп, халық өсуін тежеді. Ол сонымен қатар бірнеше өрттен зардап шекті (әсіресе 1386, 1447, 1459, 1464, 1536 және 1590 жылдары), бұл кірпіштің ағаштан гөрі құрылыс материалы ретінде танымалдығын арттырды. Су тасқыны да жиі кездесетін мәселе болды. Қаланың бекіністері 1431 жылдан бастап қабырға мұнараларымен, биік бақылау мұнарасымен және қабырғалардың екінші қатарымен күшейтілді, екі қатардың арасына ор жасалды. Қалада үлкен еврей қауымдастығы болды, ол, мүмкін, 13 ғасырдың ортасынан бері болған, бірақ олардың алғашқы жазбалары 1367 жылға дейін жетеді, сол кезде Познаньде синагог болған. Еврей кварталы қабырғалы қаланың солтүстік-шығысында, Żydowska ("Еврей көшесі") деп аталатын көше маңында орналасқан, бұл 15 ғасырға дейін Ткацка ("Тігушілер көшесі") деп белгілі болған. Любрански академиясы 1519 жылы Познаньде құрылды, ол Польшаның Ягеллон университетінен кейінгі екінші жоғары оқу орны болды, бірақ академиялық дәреже беру құқығы болмады. 1536 жылы қалада үлкен өрт болды. Ратуша да зардап шеккен ғимараттардың бірі болды; зақым 1550-1560 жылдары Джованни Баттиста ди Квадро басшылығымен ғимаратты кеңейтіп қайта жаңартуға әкелді. 1549 жылы қала тұрғындарына тиесілі 550 үй, еврейлерге тиесілі 86 үй, шамамен 30 үй ақсүйектерге және осыған ұқсас саны дін қызметкерлеріне тиесілі болды. Сол кезде көптеген шеберлер қала қабырғасының сыртындағы елді мекендерге көшіп кетті, бұл қаладағы тұрғын үйлердің санын арттырды. Алайда, ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің көптеген иеліктері, қабырғалардың ішінде де, сыртында да юридика мәртебесіне ие болды, бұл оларды қаланың бақылауынан тыс қылып, қаланың кірісі мен билігін азайтты. Еврей кварталы да өздігінен басқарылды. Бұл кезеңде қала халқы шамамен 20 000 адамды құрады, оның 8 000-ы қала қабырғасының ішінде тұрды. Алайда, халық саны өрттер, су тасқыны және аурулар салдарынан үлкен өзгерістерге ұшырады. 16 ғасырдың соңында Познань жүн және былғары саудасының маңызды орталығы болды, әсіресе Литва мен Ресейден келетін терілер. Польшадағы еркін сайлау кезеңінде Познань, мемлекеттің ең ықпалды қалаларының бірі ретінде, дауыс беру құқығына ие болды. 16 ғасырдың екінші жартысында қалаға протестантизмді енгізуге тырысты, бірақ бұл негізінен ақсүйектерге қатысты, халықтың көп бөлігі Рим католиктері болып қалды. Ең ірі протестанттық қауым, неміс тілінде сөйлейтін лютерандардың саны ғасырдың соңында 2300-ден 2400-ге дейін жетті, олардың тек 600-ы ғана қала қабырғасының ішінде тұрды. Католик шіркеуінің Контрреформация күш-жігеріне 1571 жылы Якуб Вужек басшылығымен қалада иезуиттер колледжінің құрылуы кірді. Бұл мекеме 1611 жылы академиялық дәреже беру құқығын алды және 1780 жылы орден жойылғанда Любрански академиясымен біріктірілді. 17 ғасырдың екінші жартысынан бастап Познань, бүкіл Польша сияқты, бірнеше шабуылдар мен басқа да апаттардан зардап шекті. Қала 1655 жылы Екінші Солтүстік соғыс кезінде швед әскері басып алды, 1656 жылы оның орнын Бранденбургерлер басты (шведтер кеткен кезде қала маңындағы елді мекендерді өртеп жіберді). Бранденбург гарнизоны 1657 жылы екі айлық қоршаудан кейін берілді, бұл қаланы қиратып жіберді. Осы кезеңде жұқпалы аурудан да көптеген өлім-жітім болды. Үшінші Солтүстік соғыста Познаньді 1703-1709 жылдары швед әскері қайтадан басып алды және ол елдегі шведтік қозғалыстың негізгі орталығы болды. 1709 жылдан кейін қаланы саксон әскерлері басып алды, олар көптеген мүлікті тонады; 1711 жылға дейін індет ауруының одан әрі басталуы болды. 1716 жылы ...

Пруссияның бөлінісінде алғаш рет (17931807)

1794 жылы пруссиялық деректерге сәйкес, қала қабырғаларының ішінде 4738 адам, ал бұрынғы тәуелсіз еврей кварталында тағы 2355 адам тұрды. Сондай-ақ, Сент-Войцех елді мекенінде 640 адам, Сент-Мартинде 2344 адам, Сродкада 329 адам, Островекте 255 адам (Сродканың батыс бөлігі, жеке қала құқықтарымен), Чвалишевода 1052 адам, Пиотровода 126 адам, Остров Тумскиде 304 адам және монастырьларда 425 адам болды. Тізімде көрсетілмеген басқа елді мекендерді ескерсек, конгломерацияның (бірнеше елді мекендердің жиынтығы) жалпы халқы шамамен 15 000 адамды құрады. Халықтың шамамен 70% поляктар, 20% еврейлер және 10% немістер (әсіресе қала шеткеріндегі қоныс аударушылар) болды деп есептеледі. Познань Оңтүстік Пруссия провинциясының құрамына кірді (1795 жылға дейін провинциялық астана болып қызмет етті, үшінші бөлісте Варшава қосылғанға дейін). Пруссия билігі конгломерацияны біртұтас бірлікке біріктіруді мақсат етті. 1796 жылы шіркеуге тиесілі елді мекендер (бірігуге қарсылық көрсеткен) тәркіленді, ал 1797 жылы қала қабырғаларының солтүстігіндегі Сент-Войцех және батысындағы Сент-Мартин елді мекендері қала құрамына қосылды. 1800 жылы олардан кейін Остров Тумскидегі Чвалишево мен Загорже аралдық елді мекендері, сондай-ақ оң жағалаудағы Сродка, Островек және Завады қосылды. Осы кезде қаланың халқы шамамен 19 000 адамды құрады, ал гарнизон 2 500 адамнан тұрды. Ескі қала қабырғалары әскери мағынасын жойды және олар бұзылып, бекініс орлары толтырылды, бұл қала кеңейген сайын жаңа құрылысқа мүмкіндік берді. Басты жаңа көшелер мен алаңдарға ескі қаланың батысындағы Вильгельмс-штрассе (қазіргі Алея Марцинковски) даңғылы, оған іргелес Вильгельмс-плац (қазіргі Плац Вольнощи), одан әрі батыстағы Кенигс-плац (қазіргі Плац Кирилла Ратайского) және ескі қаланың шығысындағы Гербер-штрассе (қазіргі ул. Гарбары) кірді. 1803 жылғы өрт ескі қалаға елеулі зиян келтірді және көшелерді кеңейтуге себеп болды. 1804 жылы Вильгельмс-плацта негізінен неміс пьесаларын көрсетуге арналған театр (Аркадия ғимараты) салынды. Оны қаладағы басқа да құрылыс жобаларын басқарған сәулетші Дэвид Гилли жобалаған.

Варшава герцогтігінде (1807-1815)

Наполеон соғыстарында Пруссияға қарсы Францияның жеңісінен кейін Наполеон поляк генералдары Ян Генрик Дабровский мен Юзеф Выбицкийді Оңтүстік Пруссияны басып алу үшін поляк әскерін құруға жіберді, бұл 1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісі деп аталды. 1-2 қарашада пруссиялық әскерлер мен көптеген шенеуніктер Познань қаласынан шығып кетті, Дабровский мен Выбицкийді қалаға кіруге мүмкіндік берді. Қала әскери қимылдардың базасына айналды, ал Наполеон өзі 27 қараша мен 12 желтоқсан аралығында сол жерде (бұрынғы иезуит колледжінде) болды. 1806 жылы Познаньде Польшаның 11-ші жаяу әскер полкі құрылды. Келесі жылы Познань жартылай тәуелсіз Варшава Герцогтығының құрамына кіріп, Познань департаменті деп аталатын әкімшілік аймақтың орталығы болды. 1812 жылы Наполеонның әскерлері тағы да Познань арқылы өтті, бірақ бұл жолы Ресейдегі жеңілістен кейін кері шегініп келе жатқанда, ал Наполеон 12 желтоқсанда қалада (жасырын түрде) болды. Соңғы француз әскерлері 1813 жылғы 12 ақпанда Познаньді тастап кетті, сол күні орыс әскерлері қалаға кірді, бұл 1815 жылға дейін жалғасқан оккупацияның бастауы болды. Сол жылы Вена конгресінде келісілгендей, Познань және оның аймағы қайтадан Пруссияның бақылауына өтті.

Пруссияның бөлінісінде екінші рет (18151918)

1815 жылы Познань қаласының ресми халқы 23 854 адамды құрады. Қала Позеннің Ұлы Герцогтығының астанасы болды, ол теориялық тұрғыдан шектеулі автономияға ие болды, поляктардың құқықтары сақталды, бірақ іс жүзінде германизациялауға бағытталған күш-жігер жұмсалды. Познань корольдік губернатор, герцог Антони Генрих Радзивиллдің резиденциясы болды. Қалалық даму жалғасты, жаңа "жоғарғы қала" көшелері жоспарланып, ескі қаламен біріктірілді, сондай-ақ ескі қаланың қабырғалары мен қақпалары бұзылды (бірнеше шіркеулер де қиратылды). Бұған қоса, кеңейтілген қаланың айналасында жаңа бекініс желісі, соның ішінде солтүстіктегі Форт-Виниары цитаделі (қазіргі Цитадель саябағы) жоспарланды. Бұл жобаның құрылыс жұмыстары 1828 жылы басталып, бірнеше онжылдықтар бойы жалғасты (толық мәліметтер үшін Poznań бекінісін қараңыз). Қаланың солтүстігінде әскери казармалар мен оқу орындары салынды. 1828 жылы қалаға композитор Фредерик Шопен келді. Поляктар қаржыландырған жобалардың бірі – Эдвард Рачинский қаржылаған Рачинский кітапханасы 1828 жылы аяқталды. Неміс ақыны Генрих Гейне 1822 жылғы тамызда кітапхананың құрылысын көргенде қатты әсерленді, бірақ Эдвард Рачинский бас тартудан сескеніп, 1829 жылғы ақпанға дейін поляк қоғамдық кітапханасын орналастыруды жоспарлап отырғанын пруссиялық билікке жасыра алмады. Ол пруссиялық патшаға кітапхананың негізі мен ұйымының жарғысын жіберді, ал 1830 жылғы 24 қаңтарда Фридрих Вильгельм III оған бекітіп берді. Кітапхананың негізін қалаушы және одан кейін оның ұлы Роджер қайтыс болғаннан кейін пруссиялық билік Рачинский кітапханасын германизациялауға тырысты, бірақ бұл күш-жігер толыққанды сәтті болмады. Познаньдегі поляк мәдениетінің маңызды орталығы 1841 жылы Кароль Марцинковский және басқа поляктар құрған компания салған Вильгельмс-страсседегі Базар қонақ үйі болды. Сондай-ақ 1841 жылы Марцинковский мен Мацей Миелжинский «Познань Ұлы Герцогтығының жастарын ғылыми тұрғыдан қолдау қоғамы» (Towarzystwo Naukowej Pomocy dla Młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego) құрды, ол кедей поляк студенттеріне академиялық стипендиялар берді. Рачинский сонымен қатар қаланың алғашқы сумен жабдықтау құбырларын (1840 жылдан бастап ағаштан салынған) қаржыландырды. Хиполит Чегильский 1846 жылы Базар қонақ үйінің ғимаратында өзінің алғашқы металл бұйымдар дүкенін ашты. Келесі жылы Чегильский компаниясы Познаньдің ең ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарының біріне айналды (1919 жылдан бастап Вильда ауданының оңтүстігіндегі зауыттарды иеленді). 1830 жылдары Франкфурт-на-Одерге темір жол салу идеясы көтерілді (бұл темір жол Берлинмен байланысты). Алайда пруссиялық билік соғыс жағдайында Ресейдің пайдасына болады деп қорқып, жобаның поляк үстемдік еткен провинциялық парламентпен ілгері жылжуына да наразылық білдірді. Темір жол салуға рұқсат 1846 жылы берілді, бірақ солтүстікке қарай Старгардқа дейін созылды, ал концессия пруссиялық компанияға берілді. Темір жол 1848 жылғы 10 тамызда ашылды. Станция Ежицеде (қазіргі уақытта жануарлар бағы және оған іргелес трамвай депосы орналасқан жерде) болды. Кейіннен ол Вроцлавқа (1856), Берлинге (1870), Иновроцлав пен Бидгощқа (1872) және Жоғарғы Силезияға (1875) байланысты. Қазіргі орналасқан станция 1879 жылы салынды. Варшаваға тікелей желі 1921 жылға дейін ашылмады. Польшаның бөлінуші державаларға қарсы сезімдері екі көтеріліске әкелді, олардың әрқайсысы «Ұлы Польша көтерілісі» (powstanie wielkopolskie) деп аталды. 1846 жылғы көтеріліс оңай жеңілді, көтерілісшілер келесі жылы Берлинде сотталды. 1848 жылғы көтеріліс бастапқыда үлкен табысқа ие болды, өйткені оны Ресейдің ықтимал араласуына қарсы күштер ретінде қараған Ұлттар көктемі революциялары арқылы пайда болған Германия Ұлттық Ассамблеясы қолдады. Алайда бұл қолдау бүлік аймақтағы немістерге қарсы бағытталған деп танылған кезде жоғалды, ал бұл көтеріліс де ақыр соңында сәтсіз аяқталды. Польша Ұлттық Комитеті құрылды және қалада орналасқан. Осы оқиғалардан кейін герцогтік өзінің қалдық автономиясын жоғалтып, Позен провинциясына «төмендетілді», бірақ пруссиялық патшалар Позеннің Ұлы герцогы атағын пайдалануды жалғастырды. 1871 жылы Пруссиямен бірге провинция біріккен Германия империясының құрамына енді. Польшаның ұлттық ақыны Юлиус Словацкий Познаньде 1848 жылғы 11 сәуірінен 9 мамырына дейін болды, содан кейін Вроцлавқа кетті. Словацкий алғаш рет Кароль Либельдпен Познаньде кездесті. Фредерик Шопеннің алғашқы некрологы, ақын Сиприан Норвидтің және композитордың алғашқы өмірбаяны, Марсели Сюльцтің, 1849 және 1873 жылдары Познаньде жарық көрді. Польшаның әлеуметтік және ғылыми ұйымдары құрыла берді, оның ішінде Познань Ұлы Герцогтығы үшін арналған Орталық Экономикалық Қоғам (1861), мамандырылған ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған, Познань Білімділер Достары Қоғамы (1875) және Халық Кітапханалары Қоғамы (1880). 1873–1875 жылдары қоғамдық жарналар есебінен поляк театры салынды (Польша Театры, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді). Алайда билік аймақты германизациялауға бағытталған күш-жігерін жалғастырды, оның ішінде 1886 жылы құрылған Пруссиялық Қоныс Комиссиясының қызметі арқылы. 1867 жылы қала халқының 38% (53 000 адамның 20 000-ы) немістерді құрады, ал 1910 жылға қарай олардың саны 50 000-ға жетті, бірақ бұл қаланың жалпы халқының кішірек пайызын құрады (өйткені қала шекарасы орташа уақытта айтарлықтай кеңейді). Халқының өсуімен қала тұрғындары арасындағы еврейлердің үлесі де төмендеді: 1831 жылы 20,5% болса, 1867 жылы 13,3% және 1910 жылы 3,6% (барлығы шамамен 5 000 адам). 1853–1856 жылдары Гробла жерінде газ зауыты салынды, бұл 1858 жылы алғашқы газ шамдарының орнатылуына мүмкіндік берді (бұл жарықтандыру түрі 1960 жылдардың басына дейін қолданылып келді). Гробла қаланың алғашқы заманауи сумен жабдықтау жүйесінің (1866) және ірі электр станциясының (1904) орналасқан жері болды. Кәріз жүйесі 19 ғасырдың соңында кең көлемде салына бастады. Қаланың қорғанысын күшейту үшін Festung Posen жобасының екінші кезеңінде қаланың айналасын қоршап тұратын сыртқы бекініс салынды. Алғашқы тоғыз бекініс 1876 жылдан бастап салынды, ал олардың арасында тоғыз аралық бекініс 1887 жылдан бастап салынды. Познань енді маңызды әскери бекетке, неміс Бесінші Армия Корпусының бас штабына айналды. Алайда, ішкі бекініс шеңберінің көп бөлігі енді қажетсіз болып, алынып тасталды, бұл қаланың, әсіресе батысқа қарай кеңейе түсуіне мүмкіндік берді. Ескі Берлин қақпасының жанында әсерлі ғимараттар салынды, оның ішінде неоромандық император сарайы (қазіргі Замок), 1910 жылы аяқталды, бұл қалаға патшалық резиденция мәртебесін берді. Басқа ғимараттардың ішінде опера театры, почта бас кеңсесі (Oberpostdirektion), темір жол бас кеңсесі, Корольдік академия және Қоныс Комиссиясының бас кеңсесі (қазіргі Адам Мицкевич университетінің Collegium Minus және Познань Медициналық университетінің басты корпусы болып табылады) бар. 1855, 1888 және 1889 жылдары су тасқыны болды (Ескі нарыққа жетті). 1889 жылы император Вильгельм II су тасқынынан келген зиянды тексеру үшін қалаға келді және осындай апаттарды болдырмау үшін шаралар қабылдау үшін комиссия тағайындады. Гробланың батысында ағатын кішкентай өзен саласы Згниła Warta («шұжыраңдалған Варта») және оған құятын ағын (қазіргі ул. Łąkowa) толтырылды. Вартаның басты арнасын Хвалишевонің шығысына бұру жоспары да жасалды (бұл су тасқынынан сақтану арнасы болды), бірақ бұл жоспар 1968 жылға дейін іске аспады (кейінірек 1924 және 1940 жылдары да су тасқыны болды). Познаньде алғашқы электр трамвайлары 1898 жылы пайда болды (атпен жүретін трамвайлар 1880 жылдан бері жаңа темір жол станциясынан Ескі нарық алаңына және кейіннен соборға қатынайтын). Алғашқы автомобильдер қалада...

Соғыс аралық кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгеннен кейін Польшаның тәуелсіздігі шартты болды, бірақ Ұлы Польшаның жаңа Польша мемлекетінің құрамына кіретіні нақты болмады. 1918 жылдың 27 желтоқсанында Познаньде Игнаци Падеревскийдің сөйлеген сөзі 1918–1919 жылдардағы Ұлы Польша көтерілісіне бастама берді, онда поляк әскерлері Германиядан аймақты бақылауға тырысты. Көтеріліс үлкен жетістікке ие болды, ал Версаль бейбіт шартында (1919 жылдың 28 маусымында қол қойылды) аймақтың көп бөлігі Польшаға берілді, Познань Екінші Польша Республикасының құрамындағы жаңадан құрылған Познань воеводтығының астанасы атанды. Ықпалдасудың салдарынан көптеген неміс тұрғындары жаңа неміс шекарасына көшіп кетті. 1921 жылы қала халқының 5,5%-ын немістер құрады, ал 1931 жылы – 2,6% (қала шекарасы кеңейтілгеннен кейін). 1919 жылы Познань университеті ашылды, ол Пруссиялық жерді игеру комиссиясы мен Корольдік академия ғимараттарын қабылдады. 1921 жылы Познаньде алғашқы сауда жәрмеңкелері өтті, ал 1925 жылдан бастап бұл Познань халықаралық жәрмеңкесіне айналды. 1929 жылдың 16 мамырынан 30 қыркүйегіне дейін жәрмеңке алаңы Польшаның тәуелсіздігінің он жылдығына арналған ірі Ұлттық көрменің (Powszechna Wystawa Krajowa, халық арасында PeWuKa деп танылған) өту орны болды. Көрмеге шамамен 4,5 миллион адам келді. Көрменің ашылу күндері Панславяндық әншілердің құрылтайы өтті. Соғыс аралық кезеңде қала шекарасы 1925 жылы Гловна, Командория, Ратае, Староłęка, Дębiec, Сзеляг және Винограды (Цитадельді қоса) және 1933 жылы Голецин мен Подоланыны қамтыды. Қаланың ауданы енді .

Екінші дүниежүзілік соғыс

Познань 1939 жылдың 10 қыркүйегінде Польшаға шабуыл жасалған кезде, яғни Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен неміс әскерлерінің шабуылына ұшырады. 12 қыркүйекте Einsatzkommando 1 және Einsatzgruppe VI жауынгерлік өлім отрядтары қалаға кіріп, халыққа қарсы түрлі қылмыстар жасады. Қыркүйек айында оккупанттар жергілікті поляктарды жаппай тұтқындап, алғашқы қырғындарды жасады, оның ішінде жақын маңдағы Здяховада. Немістер поляк мекемелері мен кітапханаларын жаппай тексеріп, поляк ұйымдарын, баспасөз және мәдени ошақтарды жапты. Познаньде Selbstschutz орталық округінің штабы құрылды, оның міндеті Польшаға неміс басқыншылығы кезінде поляктарға қарсы қиянат жасау болды. 1939 жылдың 8 қазанында Познань Германияға қосылып, бастапқыда Рейхсгау Позен, кейін Рейхсгау Вартланд (Варта өзенінің неміс атауы Варт) деп аталған жаңа құрылған провинцияның құрамына енді. Губернаторы (Gauleiter) Артур Грейзер болды, ол соғыстан кейін адамзатқа қарсы қылмыстары үшін асылып өлтірілді. Эрнст Дамзог Германияның басып алған Познаньдегі Sicherheitspolizei және Sicherheitsdienst полиция инспекторы болып тағайындалды. Неміс оккупациясы кезінде көптеген адамдар өлтірілді, жазаға тартылды, азапталды және адамгершілікке жат жағдайларда ұсталды, әсіресе XIX ғасырдың соңында салынған қорғаныс бекіністерінің бірінде орналасқан VII форт концлагерінде, сондай-ақ Жабиково лагерінде. 1939 жылдың қазан айында неміс полициясы мен Selbstschutz жергілікті дін қызметкерлерін жаппай тұтқындады (Польшадағы католик шіркеуін нацистердің қудалауына қараңыз). VII форттың 3400-ден астам поляк тұтқыны, оның ішінде студенттер, әйелдер мен монахтар жақын маңдағы Допьевец пен Дьбиенкода қырғынға ұшырады. Маутхаузен концлагерінде бірнеше жергілікті поляк мектеп директорлары мен мұғалімдер де өлтірілді. Жергілікті қалалық аурухананың психикалық аурулары бар науқастары "Акция Т4" аясында VII фортта газбен уландырылды. Польшаның шығыс бөлігіне 100 мыңға жуық адам Германияның басқыншылығына ұшырап, генерал-губернаторлық аймағына жер аударылды. Неміс саясатының мақсаты - аймақтағы поляк және еврей халқының біртіндеп жойылуы болды, неміс науқанының құрбандары 460 000 деп есептелді. Көптеген басқалары Германияға мәжбүрлі еңбекке немесе неміс армиясына шақырылды. Познаньде Германияның қайта қоныстандыру бюросы (UWZ, Umwandererzentralstelle) орналасқан, бұл арнайы неміс мекемесі 1939 жылдың қарашасында Польшаның басып алынған аумақтарынан поляктарды шығаруды үйлестіру үшін құрылған. 1939 жылы 2000 адамнан тұратын Познаньдегі еврей халқы Холокост кезінде көбінесе өлтірілді. Шет елге айдалған немесе өлтірілген поляктар мен еврейлерге тиесілі мүлік көбінесе Балтық елдерінен, Шығыс Еуропадан және Орталық Германиядан қоныс аударған фольксдойчтарға берілді. 1944 жылғы деректерде Познаньде 94 000 неміс тұрғандығы көрсетілген. Поляктар қалада да мәжбүрлі еңбекке тартылды, ал 1941 жылдан бастап Познаньдегі неміс еңбек бюросы поляк балаларының 12 жасынан бастап жұмысқа тіркелуін талап етті, бірақ он жастағы балалардың да жұмыс істеуге мәжбүр болғандығы белгілі. 1943 жылы немістер Познаньден ұсталған поляк балаларын Лодзьдегі поляк балаларына арналған лагерьге депортациялады, оны "кішкентай Освенцим" деп атады, өйткені оның жағдайлары өте ауыр болды. 1940-1945 жылдары немістер Познаньдегі одақтас әскери тұтқындары үшін Stalag XXI D әскери тұтқын лагерін ұстады. Қалада поляк қарсылық қозғалысы белсенді болды. Познаньде бірнеше ұйымдар құрылды, соның ішінде Tajna Polska Organizacja Wojskowa (Құпия поляк әскери ұйымы), pl (Познань әскери ұйымы), pl (Ұлттық күрес ұйымы), Ojczyzna (Отан) және Komitet Niesienia Pomocy (Көмек комитеті), кейбіреулері кейіннен үлкен құрылымдарға біріктірілді. Сонымен қатар, бүкілұлттық қарулы күрес одағының, Chłopskie батальонының, сұр қатарлы және PL ұйымдарының өңірлік бөлімшелері құрылды. Іс-шараларға жасырын поляк мектептері, жер асты поляк баспасөзін басып шығару және тарату, саботаж әрекеттері, әскери жаттығулар, неміс қызметіне тыңшылық жасау, мұқтаж адамдарға көмек көрсету, жоспарланған көтеріліске дайындық және британдық әскери тұтқындардың Stalag XXI D-ден қашуына жәрдемдесу кірді. 1940 жылдың маусымында Германиямен қосылған поляк аумақтары үшін Польша үшін үкіметтік делегация бюросы құрылды, ал 1940 жылдың шілдесінде Познаньде тіпті жер асты поляк парламенті құрылды. Немістер поляктардың қарсылығын бірнеше рет жойды, көптеген поляктарды өлтірді немесе түрме мен концлагерлерде азаптап өлтірді. 1943 жылдың ақпан айында Қарулы күрес одағы мен Армия үйінің ұшқыш тобы жергілікті өзен портындағы Вермахт қоймаларын өртеп жіберу операциясын жүргізді, бұл әрекет аймақтағы ең таңғажайып әрекеттердің бірі деп есептелді. Нацистердің билігі 1940-42 жылдары қала шекарасын одан әрі кеңейтті, бүгінгі қаланың көп бөлігін қамтыды, осылайша оның ауданын үш есеге жуық арттырды. Олар аудандардың поляк аттарын неміс аттарымен (кейде жаңадан ойлап табылған) ауыстырды. Польша аттары соғыстан кейін қайта орнатылды, бірақ кеңейтілген қала шекарасы сақталды. Советтік Қызыл Армия 1945 жылдың қаңтарында Польшаға енген кезде Познань Festung деп жарияланды, яғни оны қорғауға бар күш салынды. Грейзер өзі қашып кетті, бірақ азаматтардың эвакуациясы 20 қаңтарға дейін тыйым салынды. Совет әскерлері 25 қаңтарда қалаға жетті және тоғыз күндік артиллериялық оқшаудан кейін 18 ақпанда жердегі шабуылды бастады, кейбір поляк азаматтары мен 2-ші поляк армиясының бір бөлімі көмектесті. 22 ақпан күні түнінде неміс командирі Эрнст Гомелль өзіне-өзі қол жұмсады, ал ертесіне күні қалған гарнизон капитуляциялады. Күрес қаланың 55% -тан астамын, оның ішінде Ескі қаланың 90% -нан астамын қиратты. Толық мәліметтер үшін 1945 жылғы Познань шайқасы туралы қараңыз.

1945 жылдан бастап

Көптеген немістер Совет әскерінің ілгерілеуімен аймақтан қашып кетті. Потсдам келісіміне сәйкес (және қалған еврейлердің эмиграциясы) Польша аумағынан немістерді соғыстан кейін шығару Познаньді 1946 жылы 268 000 тұрғынға ие, негізінен поляк халқымен қалдырды. Соғыстан кейінгі жылдардың басында қаланың көп бөлігі қирағаннан кейін қайта салынды. Қала қайтадан Польша Халық Республикасы құрамына кіретін Познань воеводтығының астанасы болды. 1950 жылы воеводтықтың аумағы қысқартылды, ал Познань қаласының өзі жеке воеводтық мәртебесіне ие болды. 1949 жылы Познань обсерваториясында 1572 Поснания астероиді табылды, кейіннен ол қаланың атымен аталып кетті. 1956 жылдың маусымында Польшадағы ең ірі зауыт – Чегиелский локомотив зауытының жұмысшылары төмен жалақы, еңбекақының үстеме ақысының болмауы, салық өзгерістері және азық-түлік тапшылығына наразылық білдіру үшін премьер-министр Йозеф Циранкевичпен келіссөздер жүргізуді талап етті. Үкімет келіссөздерге бармады, ал бірнеше ереуілден кейін 28 маусымда жұмысшылардың наразылық шеруі билік органдары тарапынан атылып таралды. Жағдай ушықты, көшедегілер коммунистік партия штаб-пәтерін тонады және құпия полиция штаб-пәтерін шабуылдады, бірақ полиция атысымен кері қайтарылды. Ресми мәліметтерге сәйкес, 67 адам қаза тапты, жүздеген адам жарақат алды немесе тұтқындалды. Қақтығыс екі күнге созылды, содан кейін әскер тарапынан басылды. Бұл наразылық Польшадағы коммунистік үкіметке қарсылықтың алғашқы көрінісі ретінде қарастырылады. Толығырақ: Poznań 1956 жылғы наразылықтары. 1960 жылдардан бастап қарқынды тұрғын үй құрылысы жүргізілді, ол негізінен жинақталған бетон блоктардан тұрды. Мұндай құрылыстың ең ірі аймақтары Ратае және Винограды болды. Кейіннен 1974 жылы қала шегіне қосылған Пятково да осындай ірі құрылысқа тартылды. Қала орталығындағы маңызды инфрақұрылымдық өзгеріс 1960 жылдардың соңында аяқталды, ол Варта өзенінің арнасын өзгерту болды, оның негізгі ағысы Чвалищевоның шығысындағы бұрынғы төмендеу каналда ағып өтті (1889 жылғы су тасқынынан кейін жоспарланғандай); бұрынғы Бердыхово тоғаны (Тама Бердыховска) арқылы Кибинамен байланыстыратын оң арна да салынды, осылайша Остров Тумски екі арнаның арасындағы нағыз аралға айналды. Чвалищеводан батысқа қарай бұрынғы негізгі арна толтырылды және жер қайта пайдаланылды, ал аралды кесіп өтетін жаңа негізгі жол салынды, екі өзен арнасынан өтетін көпірлермен Śródka қаласына дейін жалғасты (онда басты алаңнан оңтүстікке қарай маңызды бұзу жұмыстары жүргізілді). 1975 жылғы әкімшілік реформалар нәтижесінде Познань жеке воеводтық мәртебесінен айырылып, әлдеқайда кіші Познань воеводтығының астанасы болды. Солидарлық қозғалысының алғашқы жетістіктерінен кейін 1981 жылы Адам Мицкевич алаңында 1956 жылғы маусым оқиғалары мен олардың құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды, оған Лех Валенса қатысты. 1983 жылы Папа Иоанн Павел II Познаньге келді. 1987 жылы қала шекарасы кеңейтілді, оған Мораско, Радоево және Кикерц сияқты жаңа аудандар қосылды. Коммунизм құлағаннан кейін 1990 жылы жергілікті билік органдарына алғашқы еркін сайлаулар өтті. Папаның екінші сапары 1997 жылы болды. 1998 жылы Познаньде Германия канцлері Гельмут Коль, Франция президенті Жак Ширак және Польша президенті Александр Квасьневскийдің қатысуымен Веймар үшбұрышы кездесуі өтті. 1997 жылы Познань жылдам трамвай желісінің (Poznański Szybki Tramwaj, халық арасында Pestka деп танымал) ашылуымен Винограды және Пятковоның солтүстік аудандары мен қала орталығы арасындағы көлік байланысы жақсарды. Познань 2003 жылы алғашқы автокөлік жолымен байланысты (Варшава және Берлин бағытындағы A2 автокөлік жолының бөлігі). 1999 жылғы Польшаның жергілікті басқару реформаларымен Познань қайтадан үлкен воеводтықтың астанасы болды, қазіргі уақытта Ұлы Польша воеводтығы деп аталады. Ол сонымен қатар powiat ("Познань ауданы") орталығы болды, бірақ қаланың өзі жеке powiat мәртебесіне ие болды. 2006 жылы Польшаның алғашқы F 16 Fighting Falcons Познаньге келді. Олар қаланың оңтүстік-шығысындағы Крезенидегі 31-ші әуе базасында орналасқан. Познаньде тұрақты түрде сауда жәрмеңкелері мен халықаралық іс-шаралар өтеді, әдетте Познань халықаралық жәрмеңкесінде. 2008 жылдың желтоқсан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы өткізілді. Познань сондай-ақ 2009 және 2012 жылғы Еуробаскетбол және Еуропа футбол чемпионаттарының қабылдаушы қалаларының бірі болды. 2015 жылы Ескі қалада археологиялық қазба жұмыстары кезінде 350 монета және 8000 саз ыдыс сынықтарынан тұратын ортағасырлық қазына табылды.