Куртис Пиʻеху Иаукеа: Гавайи саяхаты мен мемлекеттік қызметкері

Кіріспе

Гавай және американдық саясаткер (1855–1940)

Полковник Кертис Пиʻеху Иаукеа (13 желтоқсан 1855 – 5 наурыз 1940) Гавай корольдігінің сот қызметкері, әскери офицері және дипломаты болды. Кейін ол Уақытша үкімет, Республика және Гавай территориясының келесі режимдерінде ықпалды лауазымда болды. Иаукеа жас кезінен бастап Гавай корольдік отбасына қызмет етуге тәрбиеленді. Ол алғаш рет Гавай корольдігінің ерікті әскерінде маңызды сарай қызметкері және әскери офицер ретінде қызмет еткен кезде танымал болды. Ол Оаху губернаторы және Корольдік үйдің камерагері сияқты көптеген маңызды лауазымдарды атқарды. Сонымен қатар, ол Гавайидің Еуропа мен Азиядағы елшісі болып қызмет етті, Ресей императоры Александр III-нің тәж кию рәсіміне және королева Викторияның алтын юбилейіне қатысты. Иаукеа корольдікке қызмет еткен кезінде көптеген гавайлік наградалар мен шетелдік ордендермен марапатталды. Монархия құлатылғаннан кейін ол Уақытша үкімет пен Гавай Республикасы үшін жұмысын жалғастырды. Президент Санфорд Б. Доулдың әскери штабында офицер болып қызмет етті және королева Викторияның алмаз юбилейінде Республиканы өкілдік етті. Гавай АҚШ-қа қосылғаннан кейін ол Гавай Демократиялық партиясының мүшесі болды және жаңа құрылған Гавай территориясында Гонолулу округінің шерифі, үшінші округтің сенаторы, Гавай мемлекеттік хатшысы және Гавай губернаторының міндетін атқарушы сияқты көптеген ресми лауазымдарда қызмет етті. Гавай корольдік сарайының соңғы тірі өкілдерінің бірі ретінде ол 1917 жылы қайтыс болғанға дейін тақтан түсірілген королева Лилиуокаланидің бизнес-менеджері және жеке хатшысы болды.

Жас шағы мен отбасы

Кертис Пиэху Иаукеа 1855 жылдың 13 желтоқсанында Гавайи аралындағы Уаймеа қаласында дүниеге келді. Гавайилік алиʻи (ақсүйек) тегінен шыққан, оның ата-анасы Джон У. Иаукеа және Лахапа Наланипо болды. Оның әкесі Хамакуа округінің судьясы қызметін атқарды және олардың отбасы Гавайи аралында кеңінен танымал болды. Оның басқа сыныптастарының арасында кейін саясаткер болған Самуэль Ноулейн мен Роберт Хоапили Бейкер де болды.

Монархияға қызмет ету

1871 жылы Гавайиден кетер алдында архиекон Мейсон Яукеаға егер Камехамеха IV тірі болса, оның Еуропада білімін жалғастыруын және соңынан патша отбасының дін қызметкері болуы үшін дайындауды жоспарлағанын айтты. Яукеа қайтыс болған жомартты демеушісінің үлкен үмітіне қатты риза болды. Білімін аяқтағаннан кейін ол патша Камехамеха V-ге қахили ұстаушы және сарайда үй иесі ретінде қызмет етті, патшаның тапсырмасын күтіп. 1872 жылы король Яукеа мен Фердинанд Уильям Хатчисонның ұлы Уильям К. Хатчисонды Лахайнаға жіберді, онда олар Мауидегі өсіп келе жатқан қант өнеркәсібінде қант қайнатуды үйренді және король үлесі бар Батыс Мауи қант плантациясын басқаруға көмектесті. Олар губернатор Пол Нааоливеяның қамқорлығына берілді. 1872 жылы король қайтыс болғаннан кейін Яукеа қысқа уақытқа корольдік сарайдағы қызметін тастап, Хилоға әпкесі Мареа мен оның күйеуі Чарльз Аконо Нуи Акаумен бірге тұруға көшті, ол Паукаʻа қант плантациясының қытай-гавайлық басқарушысы еді. Маңызды істерден қол үзген Яукеа жаңадан тапқан тәуелсіздігін бағалады, бірақ толыққанды қанағаттанбады. Кейін ол былай деп жазды: "Менің өмірімде белгісіздік күйі болды. Мен тәуелсіздігімді сезініп тұрсам да, қайда бара жатқанымды және не істеуім керектігін білмейтінмін. Мен түсінбестен көңілім тоңды."

Калакауаның билігі

Луналилоның қысқа билігінен кейін Калакауа 1874 жылы Гавайи тағына отырды. Гавайи аралына сапар шеккенде, Иаукея жаңа патшаның назарына түсіп, оған патша сарайына қайта оралуға бұйрық берді. Лилиуокалани өзінің ағасының тобының «жергілікті гавайиліктер арасында кездесетін ең таза және әдемі еркек дауыстарынан тұратынын» атап өтті. Кейінірек Иаукея: «Сол күндер бақытты күндер еді; «Шарап, әйелдер және ән» сол кездегі күн тәртібінің бір бөлігі болған шақ» деп еске алды. Ханзада 1877 жылдың 7 сәуірінде қайтыс болды. 1878 жылдың 15 сәуірінде Иаукея «Принцтің жеке артиллерия корпусының» А ротасының капитаны болып тағайындалды. Бұл бөлім 1874 жылы қайта ұйымдастырылған ерікті әскери полк болды және бастапқыда оны патша Калакауа басқарды. Ол кезде Гавайи Корольдігінің әскері бес ерікті ротадан, соның ішінде «Принцтің өзінен» және Корольдің үй күзетінің тұрақты әскерлерінен тұрды. Қажет болған жағдайда әр бөлім активті қызметке шақырылатын. 1878 жылдың 29 қарашасында Иаукея король Калакауаның жеке әскери штабына полковник шенімен тағайындалды. Калакауаның билігі әскери салтанаттылыққа баса назар аударумен ерекшеленді. 1886 жылдың 4 қазанында Иаукея Корольдіктің әскерлерінің генерал-адъютанты болып тағайындалды, Чарльз Т. Гулик отставкаға кеткеннен кейін оның орнына келді. 1886 жылғы әскери заңға сәйкес, генерал-адъютант ретінде ол Джон Оуэн Доминистен кейін екінші болып саналды, ол генерал-лейтенант және бас қолбасшы болып тағайындалды, ал патша – жоғары қолбасшы және генералссимус болды. Ол 1886 жылдан 1888 жылға дейін Корольдік үйдің камералы болып қызмет етті, бұл лауазымға Чарльз Гастингс Джадд отставкаға кеткеннен кейін ие болды. Доминис генерал-лейтенант болып тағайындалғаннан кейін, Иаукея оның орнына Оаху губернаторы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымда 1886 жылдың 4 қазанынан 1887 жылдың 5 тамызына дейін, Доминис қайта тағайындалғанға дейін қызмет етті. 1880 жылдан 1883 жылға дейін ол Сыртқы істер министрлігінің хатшысы болды. Иаукея Гавайи тілінде ғана сөйлейтін патшайым Капиоланидің патшайым Викториямен өткен ресми қабылдауында аударма жасады. Иаукея 1884 жылы Капиолани патшалық орденімен және Гавайи патшалық орденімен марапатталды, сонымен қатар оның өмірбаяндары Калакауа билігі кезінде барлық гавайилік ордендерді алғанын, яғни Камехамеха I патшалық ордені, Калакауа патшалық ордені және Океания жұлдызының патшалық орденімен құрметтелгенін көрсетеді. Ол сонымен қатар көптеген шетелдік ордендермен және марапаттармен марапатталды, олардың ішінде Тайландтың Таж орденінің (үшінші дәреже) Командоры, Осман империясының белгілі бір орденінің Командоры, Ресейдің Санкт-Станислав орденінің үлкен кресті және таспасы, Сербияның Таково кресі орденінің үлкен кресті және лентасы, Францияның Құрметті легионы, Италияның Таж орденінің үлкен кресті, Швеция-Норвегияның Святого Олава орденінің Командоры, Жапонияның Көтерілетін күн орденінің Командоры, Бельгияның Қызыл кресті, Венесуэланың Азат етуші орденінің үлкен офицері, Ұлыбританияның патшайымы Викторияның Алтын және Алмаз мерейтойлық медальдары бар.

Following the short reign of Lunalilo, King Kalākaua ascended to the throne of Hawaii in 1874. During a tour of the island of Hawaii, Iaukea caught the eye of the new king who commanded him to return to the royal court. Liliʻuokalani noted her brother's group "consisted in a large degree of the very purest and sweetest male voices to be found amongst the native Hawaiians". In later life, Iaukea recalled, "Happy days those were; the days when 'Wine, Women and Song' were the rule of the day." The Prince died on April 7, 1877. On April 15, 1878, Iaukea was commissioned as captain of the Prince’s Own Artillery Corps, Company A. This unit was a voluntary military regiment reorganized in 1874 and originally headed by King Kalākaua. At this time, the army of the Kingdom of Hawaii consisted of five volunteer companies, including the Prince's Own, and the regular troops of the King's Household Guard. Each unit was subject to being called for active service when necessary. On November 29, 1878, Iaukea was also appointed to King Kalākaua's personal military staff, with the rank of colonel. The reign of Kalakaua was characterized by his emphasis on military pomp. On October 4, 1886, Iaukea was created adjutant general to the Forces of the Kingdom, succeeding upon the resignation of Charles T. Gulick. According to the military act of 1886, as adjutant general, he was the second in command after John Owen Dominis, who was appointed lieutenant general and commander in chief with the king as supreme commander and generalissimo. He served as chamberlain to the Royal Household from 1886 to 1888, succeeding to this post upon the resignation of Charles Hastings Judd. After Dominis' appointment as lieutenant general, Iaukea was appointed as his successor as the governor of Oahu. He served in this position from October 4, 1886, to August 5, 1887, when Dominis was reappointed to the post. From 1880 to 1883 he served as the secretary of the Foreign Office. Iaukea translated for Queen Kapiʻolani, who spoke only Hawaiian, during her official audience with Queen Victoria. Iaukea was decorated with the Royal Order of Kapiolani and the Royal Order of the Crown of Hawaii in 1884, and biographies of him claim he also received all the Hawaiian orders during the reign of Kalākaua, i. e. the honors of the Royal Order of Kamehameha I, the Royal Order of Kalākaua, and the Royal Order of the Star of Oceania. He also received many foreign honors and decorations including Commander (Third Class) Order of the Crown of Thailand, Commander of an unspecified order from the Ottoman Empire, Grand Cross and Cordon of Order of Saint Stanislaus of Russia, the Grand Cross and Ribbon of the Order of the Cross of Takovo of Serbia, the Legion of Honour of France, Grand Cross of the Order of the Crown of Italy, Knight Commander of the Order of St. Olav of Sweden Norway, Knight Commander of the Order of the Rising Sun of Japan, the Belgian Red Cross, Grand Officer of the Order of the Liberator of Venezuela, the British Queen Victoria Golden Jubilee, and Diamond Jubilee Medal.

Төңкерістен кейін

Калакауа қайтыс болғаннан кейін және Лилиуокалани патшайымының таққа отыруымен, Яукея патшайымның жеке әскери штабының полковнигі және Корольдік жерлердің агенті лауазымына қайта тағайындалды. Төңкерістен кейін Уақытша үкімет Яукеадан Корольдік жерлердің агенті ретінде қызметін жалғастыруын сұрады. Ол 1893 жылғы 24 қаңтарда жаңа үкіметке адалдық ант берді. Яукеяның сөзіне сүйенсек, ол кейін құлатылған патшайыммен кеңесіп, оның келісімін алғаннан соң, келесі екі үкіметте де жұмыс істеуді жалғастыруға шешім қабылдады. Ол сондай-ақ, өзі мен әйелі осы шамада Гонолулудағы үйлерін сатуға мәжбүр болғандықтан, үкіметте жұмыс істеудің экономикалық қажеттілігін айтты. Осыдан бастап Лилиуокаланимен арадағы қарым-қатынас суытылып, Яукея «[оған] барған сапарымдағы бұрынғыдай жайлылық пен бейресмилік жоқ еді» деп еске алды. Осы кезеңде ол Мемлекеттік жерлердің (Public Lands) агентінің орынбасары болып жұмыс істеді. 1893 жылы Түрмелерді тексеру кеңесінде қызмет етті және 1894 жылы Оаху аралының Кона ауданының арнайы полиция констеблі болып тағайындалды. Британдық монархиясымен жақын достық қарым-қатынас орнатқаннан кейін, Яукея 1897 жылы королева Викторияның Алмаз мерейтойын тойлау үшін Ұлыбританияға оралды. 1898 жылдың қаңтарында президент Доул мен оның әйелімен бірге Вашингтонға, хатшы және әскери атташе ретінде барды.

Қоса берілуден кейін

АҚШ Гавайиді басып алып, Гавайи территориясын құрғаннан кейін, Иаукеа жергілікті саясатқа Гавайи Демократиялық партиясының мүшесі ретінде қатысты. 1904 жылғы жалпы сайлауда ол республикашыл принц Джона Кухио Каланиянолеге демократиялық тізім бойынша Гавайиден конгресс делегаты лауазымына үміткер болып сәтсіз қатысты. 1906 жылғы сайлауда ол Артур М. Браунның орнын басып, Гонолулу округінің екінші шерифі болып сайланды. Ол бұл лауазымда 1907 жылдан 1909 жылға дейін қызмет етті. 1905-1909 жылдар аралығында Корольдік медициналық орталықтың қамқоршысы болды. Жозеф Оливер Картер қайтыс болғаннан кейін, Иаукеа Лилиуокаланидің жеке хатшысы және іскерлік өкілі болды. 1909 жылдан 1917 жылға дейін ол осы қызметте болды және патшайымның жері мен мүлкін басқару үшін патшайым құрған қайырымдылық қоры – Лилиуокалани қорының қамқоршысы аталды. Ол жерлеу процессиясында құрметті табут көтерілуші ретінде болды, ал оның ұлы Фредерик Хэнк Иаукеа Мауна-Ала корольдік кесенесінің Калакауа криптасында отбасы мүшелерімен бірге жерлеу үшін патшайымның табытын көтеріп әкелді. Бұрынғы палата қызметкері және бұрынғы династияның соңғы тірі қалған өкілдерінің бірі ретінде ол 1899 жылы ханшайым Каиуланидің, 1908 жылы ханшайым Дэвид Кауананакоаның және 1922 жылы принц Джона Кухио Каланияноледің патшалық жерлеу рәсімдерін жоспарлады. Ол 1933-1935 жылдары Гавай үйлер комиссиясының төрағасы, 1937 жылдан бастап Мұрағат комиссиясының мүшесі және 1937 жылдан бастап Иолани сарайындағы тақ бөлмесінің күзетшісі болды. Өлген монархияның соңғы тірі қалған сотының мүшесі ретінде Иаукеа өмірінде өткен шаққа қатысты маңызды тұлға ретінде, сонымен қатар аралдардың өзгеретін саясатына бейімделгендердің оң үлгісі ретінде қарастырылды. Оның шөбересі Сидней Лехуа Иаукеа былай деді: Кёртис П. Иаукеа осы өзгерістерді ғана емес, сонымен қатар Гавай Корольдігі мен Гавайи территориясының үкіметіндегі тұрақты тұлға ретінде осы процеске тікелей қатысты. Өмірінің соңында ол американдық азаматтыққа сәтті көшкен гавайлық ретінде аталып өтті. Кёртис П. Иаукеа монархиядан аман қалған және оның тарихын айтуға мүмкіндік алған гавайлық ретінде танылды. Ол сондай-ақ американдық болудың барлық жақсы жақтарын бейнелейтін адам ретінде қарастырылды, тіпті өмірінің соңына дейін менің арғы ата-бабамның суреттерінде ол Гавай Корольдігінің дипломаты ретінде алыс жерлерге саяхаттаған кезде киген киімдері мен медальдарын мақтан тұта отырып кигені көрінеді. Ол Хавай Республикасының ресми дипломаты ретінде киім киген кезде суретке түспеген. Дегенмен, аумақтық үкімет Гавай Корольдігі мен территорияның арасындағы алшақтықты жабу үшін және өзінің өмір сүруін заңды ету үшін оның естеліктеріне үнемі сүйенді. Ол өзінің сөзсіздігін тарихи баяндамаға енгізуді қажет етті және менің арғы ата-бабамның қоғамдық естеліктерін өзінің "мұрагерлік дәлелі" ретінде пайдаланды.

When the United States annexed Hawaii and established the Territory of Hawaii, Iaukea became involved in local politics as a member of the Democratic Party of Hawaii. In the general election of 1904, he unsuccessfully challenged Prince Jonah Kūhiō Kalanianaʻole, a Republican, for the position of congressional delegate from Hawaii on the Democratic ticket. In the 1906 election, he was elected as the second sheriff of the County of Honolulu, succeeding Arthur M. Brown. He served in this position from 1907 to 1909. He was a trustee of the Queen's Medical Center from 1905 to 1909. After the death of Joseph Oliver Carter, Iaukea became the private secretary and business agent of Liliʻuokalani. From 1909 to 1917, he served in this role and became a trustee of The Queen Liliʻuokalani Trust, a charitable trust established by the queen to manage her landholdings and estate after her death. He served as an honorary pallbearer during the funeral procession while his son Frederick Hank Iaukea served as an active pallbearer carrying the catafalque bearing the casket of the queen to her final resting place for entombment with her family members in the Kalākaua Crypt of the Royal Mausoleum of Mauna ʻAla. As a former chamberlain, and one of the last surviving representatives of the former dynasty, he had planned the royal funerals of Princess Kaʻiulani in 1899, Prince David Kawānanakoa in 1908, and Prince Jonah Kūhiō Kalanianaʻole in 1922. He was chairman of the Hawaiian Homes Commission from 1933 to 1935, member of the Archives Commission from 1937 and custodian of the throne room of Iolani Palace from 1937. As the last surviving court member of the defunct monarchy, Iaukea was regarded as an important authority on the past during his lifetime but also as a positive example of those who adapted to the changing politics of the islands. His great great granddaughter Sydney Lehua Iaukea noted:

Curtis P. Iaukea not only embodied these changes but was directly implicated in this process as a permanent figure in the government of both the Hawaiian Kingdom and the Territory of Hawai‘i. Toward the end of his life, he was celebrated as one Hawaiian who made the leap to American citizenry successfully
Curtis P. Iaukea was celebrated as a Hawaiian who survived the monarchy and lived to tell about it. He was also regarded as representing all that was apparently good about becoming American, even though until the end of his life the photos of my great great grandfather show him proudly wearing the uniforms and medals that accompanied his trips to faraway places as a diplomat for the Hawaiian Kingdom. He was never pictured wearing his uniforms, after the fact, for the Republic of Hawai‘i as its official diplomat. Even so, the territorial government regularly drew on his memories to close the gap between the Hawaiian Kingdom and the territory and in order to legitimize its own existence in the process. It needed to insert its inevitability into the historical narrative, and used my great great grandfather’s public memories to represent its "evidence of inheritance."

Жеке өмір

1877 жылғы 7 сәуірде Яукеа Шарлотта Кахалоипуа Хэнкске (1856–1936) үйленді. Олар Шарлоттаның тәтесі Увини Олд пен королева Эмманың танысуы арқылы танысқан. Американдық кәсіпкер Фредерик Лесли Хэнкс пен қытай-гавайилік Акинидің жалғыз қызы Шарлоттаның тегі – еуропалық, гавайилік және қытайлық қосылған. Оның әкесі президент Абрахам Линкольннің анасы Нэнси Хэнкстің туысы болған деген болжам бар, және ол 1853 жылы екінші рет келгеннен кейін Гавайиде қоныс тепкен. Кахалоипуа әулетінен тарағандықтан, оның әулеттік ағашы күйеуінен жоғары саналған. Анасының әкесі – ертедегі қытай кәсіпкері Тихунэ (яғни Вонг Тайхун), ол 1830-шы жылдардан 1850-ші жылдарға дейін Гонолулу қаласының орталығында Тихунэ дүкенін ашқан, сондай-ақ қант, кемелер, тауарлар мен алкоголь сатуға инвестиция салған. Ол анасының әжесі, гавайилік басшы Вахинекапудан Уайкики мен Гонолулудағы жерлерді мұраға алған. Шарлотта Капиолани патшайымының күтімшісі болған және Лилиуокаланидің жақын досы болған. Монархия кезінде ол Капиолани Корольдік орденінің серігі атағын алған. Олардың екі баласы болды: Фредерик Хэнкс Наланияхи Иаукеа (1881–1944) және Эдвард Б. Уотсонға үйленген Лорна Кахилипуаокалани Иаукеа (1885–1973). Өмірінің соңында Иаукеа жазушы және зерттеуші Жанн Хоббсты өзінің мемуарларын жазуға шақырған, оған көптеген жеке құжаттарын тапсырған. Бірақ кейін ол мемуарды аяқтамағаны үшін сотқа беріп, құжаттарын қайтаруды талап еткен, алайда оларды қайтарып алуға үлкермей қайтыс болған. 1953 жылы Хоббстың қайтысынан кейін оның қызы Лорна әкесінің жеке жазбаларын пайдаланып, «Корольдік бұйрық бойынша: полковник Кертис Пьеху Иаукеаның ресми өмірі және жеке естеліктері» атты кітапты жазып, жариялаған. 2012 жылы оның шөбересі Сидней Лехуа Иаукеа «Королева мен мен: Гавайидегі мүліктен айырылу және қайта байланыс туралы әңгіме» атты кітапты жазды, ол Иаукеаның өмірі мен королева Лилиуокаланидің мүлкінде атқарған рөлі туралы айтады. Иаукеа мен Шарлоттаның басқа да белгілі ұрпақтары – жазушы Лесли Кехаунани Иаукеа, кәсіби күрескерлер Кинг Кертис Иаукеа және Рокки Иаукеа.

Iaukea married Charlotte Kahaloipua Hanks (1856–1936) on April 7, 1877. They had met through the acquaintanceship of Charlotte's aunt Uwini Auld and Queen Emma. The only daughter of American businessman Frederick Leslie Hanks and Chinese Hawaiian Akini, Charlotte was of mixed Caucasian, Native Hawaiian and Chinese descent. Her father was allegedly a relative of Nancy Hanks, the mother of President Abraham Lincoln, and had settled in Hawaii after his second visit in 1853. A descendant of the Kahaloipua line of chiefs, her genealogy was considered of a higher rank than her husband. Her maternal grandfather was the early Chinese businessman Tyhune (i. e. Wong Tai hoon), who owned the Tyhune Store in downtown Honolulu from the 1830s to the 1850s and invested in sugar, shipping, merchandise, and liquor sales. She inherited lands in Waikiki and Honolulu from her maternal grandmother Wahinekapu, a Hawaiian chiefess and the daughter or sister of Kahanaumaikai, who had been a recipient of land in the Great Māhele. Charlotte served as a lady in waiting for Queen Kapiʻolani, and was a close friend of Liliʻuokalani. During the monarchy, she received the honor of Knight Companion of the Royal Order of Kapiolani. The couple had two children: a son named Frederick Hanks Nalaniahi Iaukea (1881–1944) and a daughter named Lorna Kahilipuaokalani Iaukea (1885–1973), who married Edward B. Watson. Before his death, Iaukea had hired writer and researcher Jeanne Hobbs to write his memoir entrusting her with many of his personal papers. However, he later sued her for not finishing the memoir and demanded the return of these papers, but died before getting them back. Reclaiming these documents from Hobbs after her death in 1953, his daughter Lorna wrote and published the book By Royal Command: The Official Life and Personal Reminiscences of Colonel Curtis Piehu Iaukea at the Court of Hawaii's Rulers using the personal writings of her father. In 2012, his great great granddaughter Sydney Lehua Iaukea wrote The Queen and I: A Story of Dispossessions and Reconnections in Hawaiʻi, a book about Iaukea and the role he played in the estate of Queen Liliʻuokalani. Other notable descendants of Iaukea and Charlotte include writer Lesley Kehaunani Iaukea, and professional wrestlers King Curtis Iaukea and Rocky Iaukea.