Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавайи корольдік отбасы
Royal family of Hawaiʻi
Камехамехалар үйі (Hale O Kamehameha), немесе Камехамехалар әулеті – Гавайи Корольдігінің билеуші корольдік отбасы, 1795 жылы Камехамеха I оны құрғаннан басталып, 1872 жылы Камехамеха V және 1874 жылы Луналилоның қазасымен аяқталды. Корольдік тағы 21 жыл бойы, 1893 жылы Калакава үйі құлағанға дейін жалғасты.
The House of Kamehameha (Hale O Kamehameha), or the Kamehameha dynasty, was the reigning royal family of the Kingdom of Hawaii, beginning with its founding by Kamehameha I in 1795 and ending with the death of Kamehameha V in 1872 and Lunalilo in 1874. The kingdom continued for another 21 years, until its overthrow in 1893 with the fall of the House of Kalakaua.
Бастапқы желілер
Камехамеха әулетінің бастауы Камехамеха I-нің қасиетті әкесі Кеоуа Каланикапуапа`икаланниуиден және оның інісі Каланиопуудың патшалық сарайынан бастау алады. Кейіннен патша болған Каланиопуу соғыс құдайы Кукаилимокуды Камехамеха I-ге берді, ол жаулап алып, барлық Гавайи аралдарын біріктіріп, біртұтас патшалық құрды және оның үстемдігімен биледі. Каланиопуудың әкесі Каланинуи`иамао, ал Кеоуаның әкесі Каланике`еаумоку болды, екеуі де Кеаве`икекахиали`иокамокутың ұлдары еді. Олардың ортақ анасы Камака`имоку болды. Екі бауыр да сол кезде Гавайи аралының билеушісі Алапаинуиге қызмет етті. Қазіргі Гавайи шежірелері Кеоуа Камехамеханың биологиялық әкесі болмауы мүмкін екенін, ал Кахекили II кейіпкердің нағыз әкесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бірақ басшылардың және билеушілердің ресми шежірелері Кеоуаның шынайы әкесі екенін растайды. Камехамеха I-нің анасы Кеку`иапоива II, Кеаведің немересі болды. Алапаинуидің әйелі Кеаканың дәстүрлі меле әні Камехамеха I-нің икува (қыс) айында, яки қарашада туғанын көрсетеді. Алапай баласының тірі екенін білген соң, Камехамеханы әйелі Кеакаға және оның қарындасы Хакауға күтімге берді. Самуэль Камаку өзінің газет мақаласында былай деп жазады: "Гавайи аралының басшылары арасындағы соғыс кезінде, Кеаве, бүкіл аралдың басшысы қайтыс болғаннан кейін, Камехамеха туды". Дегенмен, оның жалпы мерзімі күмәнді. Абрахам Форнандер өзінің "Полинезиялық тайпаның тарихы: оның шығу тегі мен көші-қоны" атты еңбегінде былай деп жазады: "Камехамеха 1819 жылы қайтыс болғанда сексен жастан асып кеткен еді. Оның туған мерзімі 1736-1740 жылдар аралығында болған, мүмкін, соңғысына қарағанда біріншісіне жақын". "Гавайи халқының қысқаша тарихы" Уильям Де Витт Александрдың "Гавайи тарихының хронологиялық кестесінде" туған күні 1736 жыл деп көрсетілген. Ол Пайеа деп аталды, бірақ Камехамеха деген есімді алды, яғни "Жалғыз" немесе "Бөлініп шыққан". Каланиопуу, жас Камехамеханың інісі, әкесі қайтыс болғаннан кейін оны тәрбиеледі. Каланиопуу өзінің атасы Кеаве сияқты Гавайиді басқарды. Оның көптеген кеңесшілері мен дін қызметкерлері болды. Патшаға баланы өлтіруді жоспарлап отырғаны туралы хабар жеткенде, ол Камехамехаға:
The origins of the House of Kamehameha stems from the progenitor, Keōua Kalanikupuapa`ikalaninui who was the sacred father of Kamehameha I and by the royal court of his brother Kalaniʻōpuʻu who later became king and gave his war god Kuka'ilimoku to Kamehameha I and he became the king by conquest, uniting all the Hawaiian islands into one kingdom under his undivided rule. Kalaniʻōpuʻu's father was Kalaninuiʻīamamao and Keōua's father was Kalanikeʻeaumoku, both were sons of Keaweʻīkekahialiʻiokamoku. They shared a common mother, Kamakaʻīmoku. Both brothers served Alapaʻinui, the ruling King of Hawaiʻi island at the time. Contemporary Hawaiian genealogy notes that Keōua may not have been Kamehameha's biological father, and that Kahekili II might have been the figure's real father. But official genealogies of the chiefs as well as the rulers confirm that Keoua was the true father. Kamehameha I's mother was Kekuʻiapoiwa II, a granddaughter of Keawe. The traditional mele chant of Keaka, wife of Alapainui, indicates that Kamehameha I was born in the month of ikuwā (winter) or around November. Alapai had given the child, Kamehameha to his wife Keaka and her sister Hākau to care for after the ruler discovered the boy had lived. Samuel Kamakau, in his newspaper article writes "It was during the time of the warfare among the chiefs of [the island of] Hawaii which followed the death of Keawe, chief over the whole island (Ke awe i kekahi aliʻi o ka moku) that Kamehameha I was born". However, his general dating has been challenged. Abraham Fornander writes in his publication, "An Account of the Polynesian Race: Its Origins and Migrations": "when Kamehameha died in 1819 he was past eighty years old. His birth would thus fall between 1736 and 1740, probably nearer the former than the latter". "A brief history of the Hawaiian people" By William De Witt Alexander lists the birth date in the Chronological Table of Events of Hawaiian History" as 1736. He would be named Paiea but would take the name Kamehameha, meaning "The lonely one" or "The one who has been set apart". Kalaniʻōpuʻu, the young Kamehameha's uncle, would raise him after his father's death. Kalaniʻōpuʻu ruled Hawaiʻi as did his grandfather Keawe. He had a number of advisors and priests. When word reached the ruler that chiefs were planning to murder the boy, he told Kamehameha:
Куктің келуі мен өлімі
1778 жылы капитан Джеймс Кук Гавайи аралдарына сапар шекті және 1779 жылы қайта оралды. Оның «Резолюция» кемесі шығанақтан шығып келе жатқанда алдыңғы мачтасы сынды, сол себепті ол кері бұрылып, Киалакекуа шығанағына қайта оралуға мәжбүр болды. Туысқандық ұрыс пен теміршінің құралдарының ұрлануы жағалаудағы жағдайды шиеленістірді, нәтижесінде гавайи каноэсі тәркіленді, тіпті құралдар қайтарылғаннан кейін де. Гавайи халқымен арадағы қарым-қатынас ушығып, Куктің кішкентай қайығының бірі ұрланды. Жаза ретінде Кук патша Каланиопууды тұтқындауға шешім қабылдады. Ол патшалық қоршаудан шығарылып бара жатқанда, оның сүйікті әйелі Канекаполей қала тұрғындарының назарын аудару үшін дауыстап шақырды. Екі басшы – Калайманокахуаха (сондай-ақ Канаина Нуи деп те аталады) және патшаның күзетшісі Нуаа, патшаның екі ұлының ілесіп келе жатқанда, оның жалбарынуын көрді. Олар Канайнаға жеткенде Канекаполей мен Нуаа Каланиопууды тоқтауға көндірді, ол орнынан қозғалмай отырды. Халық ашуланып, бірі тас лақтырып, Кукке тигізді. Ол қылышын шығарып, Канайнаны жарақатсыз ұрып, бірақ басшы дереу әрекет етіп Кукты ұстап алды, ал патшаның күзетшісі Нуаа оны артынан пышақтады. Куктің дене қалдықтары қайтарылғанға дейін оның сүйектері етінен ажыратылып қайнатылды, содан кейін басшыларға берілді. Камехамеха капитан Куктің шашын алды.
In 1778 Captain James Cook visited the Hawaiian Islands and returned in 1779. When his ship, Resolution broke a foremast as they were leaving, he was forced to turn back and return to Kealakekua Bay. A fight and theft of blacksmith tools led to a situation on shore where a Hawaiian canoe was confiscated, even after the tools were recovered. Tensions were high with the Hawaiian population and one of Cook's small boats was taken. In retaliation, Cook decided to kidnap King Kalaniʻōpuʻu. As he was being led away from his royal enclosure, his favorite wife, Kānekapōlei began to shout to the townspeople to get their attention. Two chiefs, Kalaimanokahoowaha (also known as Kanaina nui) and a royal attendant named Nuaa, saw her pleading as the King was being led away with his two sons following. As they reached the beach Kanaina, Kānekapōlei and Nuaa were able to convince Kalaniʻōpuʻu to stop and he sat where he stood. The crowd began to become aggressive and a rock was thrown and hit Cook. He took out his sword and struck Kanaina broadside without injury, but the chief reacted and immediately seized Cook and held him in his grip when the king's attendant, Nuaa stabbed him from behind. Before the remains of Cook were returned, the bones of the man were boiled down to strip off the flesh then given to chiefs. Kamehameha received Captain Cook's hair.
Камехамеха I, Гавай Корольдігінің негізін қалаушы
Каланиопуу қайтыс болғаннан кейін Кивалао әкесінің орнын тұңғыш ретінде алып, аралды басқарады, ал Камехамеха діни билікке ие болды. Көптеген басшылар Камехамеханы қолдады және көп ұзамай Кивалаоны құлату үшін соғыс басталды. Бірнеше шайқастан кейін патша өлтіріліп, соңғы екі бауыр Камехамехамен кездесуге елшілер жіберді. Кейуа мен Каолейоку екі бөлек каноэмен келді. Кейуа бірінші жағаға шығып, сол жерде төбелес басталып, ол және барлық серіктері қаза тапты. Екінші каноэге де осы жағдай орын алмастан бұрын Камехамеха араласты. 1795 жылға қарай Камехамеха бір аралды қоспағанда, барлық аралдарды жаулап алды. Жаңа патша өзінің алғашқы патшалық резиденциясы үшін Гавай аралдарында салынған алғашқы еуропалық үлгідегі құрылысты, "Кірпіш сарай" деп атады. Патша бұл құрылысты Мауи аралындағы Лахайна қаласының Кеауаики нүктесінде салуды тапсырды. Бұл үйді Австралияның Ботани Бэй жазалау ошағынан шыққан екі шетелдік жұмысшы салған. Оның құрылысы 1798 жылы басталып, 4 жылдан кейін 1802 жылы аяқталды. Үй Каахумануға арналған еді, бірақ ол осы құрылыста тұрудан бас тартып, дәстүрлі гавай стиліндегі үйінде, одан бірнеше қадам жерде тұрды.
After Kalaniʻōpuʻu's death, Kīwalaʻō would take his father's place as first born and rule the island while Kamehameha would have religious authority. A number of chiefs supported Kamehameha and war soon broke out to overthrow Kīwalaʻō. After a number of battles the king was killed and envoys sent for the last two brothers to meet with Kamehameha. Keōua and Kaōleiokū arrived in separate canoes. Keōua came to shore first where a fight broke out and he and all aboard were killed. Before the same could happen to the second canoe, Kamehameha intervened. By 1795, Kamehameha would conquer all but one of the islands. For his first royal residence, the new King built the first western style structure built in the Hawaiian Islands, known as the "Brick Palace". The king commissioned the structure to be built at Keawa'iki point in Lahaina, Maui. Two foreign, ex convicts from Australia's Botany Bay penal colony built the home. It was begun in 1798 and was completed after 4 years in 1802. The house was intended for Kaʻahumanu, but she refused to live in the structure and resided instead in a traditional Hawaiian styled home only feet away.
Камехамеха II және Кухина Нуидің жаңа кеңсесі
Камехамеха I-нің қайтысынан кейін, оның тұңғыш ұлы Лихолихо Каилуадан бір аптаға кетіп, патша болып тағайындалу үшін оралды. Патшалықтың қара халық пен ақсүйектері қатысқан салтанатты рәсімде ол басшылар тобына жақындады, сол кезде топтың орталық тұлғасы және жесір патшайым Каахуману сөйледі: "Мені тыңда, құдай, өйткені мен саған әкеңнің қалауын жеткіземін. Міне, саған басшылар мен әкеңнің адалдары, міне, саған қаруларың, міне, саған жерің, бірақ біз екеуміз патшалықты бірге билейміз." Лихолихо бұған ресми түрде келісіп, патша мен оның серік билеушісінен тұратын, ерекше екіұстама үкімет жүйесінің бастауын берді. Жаңа патшаның жасы он екі болғандықтан, Каахуману енді аға билеуші болды және Бокиді өзінің Кухина Нуи етіп тағайындады. Боки қарызын өтеу үшін құм ағашы іздеп Гавайиден кетіп, теңізде жоғалып кетті. Оның әйелі Лилиха Мауи губернаторы қызметінде қалды және Боки кеткеннен кейін Каахуману Кинауды ко-губернатор етіп тағайындағаннан кейін, оған қарсы көтеріліс ұйымдастыруға сәтсіз тырысты. Жас әйелге үйлену үшін Камехамеха Каахуманудың балаларын Патшалықтың мұрагерлері деп жариялауға келісуге тиіс болды, бірақ ол ешқандай ұрпақ қалдырмады. Өлімі алдында Камехамеха Каахумануды ұлымен бірге билік етуге таңдады. Каахуману да осы баланы асырап алған. Ол аралдардағы ең жоғары саяси беделге ие болды. Бір суретші оның туралы былай деп жазды: "Бұл қарт ханым – бүкіл аралдағы ең мақтаншыл, ең бекем әйел. [Камехамеханың] жесірі ретінде ол шексіз билік пен құрметке ие, және ол ешбір жағдайда олардан бас тартпайды." Ол Гавайи тарихындағы ең ықпалды көшбасшылардың бірі.
After Kamehameha I's death, his first born son Liholiho left Kailua for a week and returned to be crowned king. At the lavish ceremony attended by commoners and nobles of the kingdom he approached the circle of chiefs, as Kaʻahumanu, the central figure in the group and Dowager Queen, spoke: "Hear me O Divine one, for I make known to you the will of your father. Behold these chiefs and the men of your father, and these your guns, and this your land, but you and I shall share the realm together" Liholiho agreed officially, which began a unique system of dual government consisting of a King and co ruler similar to a co regent. Since the new king was only 12 years old, Kaʻahumanu was now senior ruler and named Boki as her Kuhina Nui. Boki would leave Hawaii on a fatal trip to find sandlewood to cover a debt and would be lost at sea. His wife, Liliha would be left the governorship of Maui and would unsuccessfully attempt to whip up revolt against Kaʻahumanu, who, upon Boki's departure, had installed Kīnaʻu as a co governor. To wed the young woman, Kamehameha had to consent to make Kaʻahumanu's children his heirs to the Kingdom although, in the end, she produced no issue. Before his death, Kamehameha selected Kaʻahumanu to rule along with his son. Kaʻahumanu had also adopted the boy. She had the highest political clout in the islands. A portrait artist remarked of her: "This Old Dame is the most proud, unbending Lady in the whole island. As the widow of [Kamehameha], she possesses unbound authority and respect, not any of which she is inclined to lay aside on any occasion whatsoever". She is one of the most influential leaders in Hawaii's history.
Камехамеха III, Каахуману II, III, мои куи, ау-пуни куи және Ұлы Махеле
Лихолихоның қазасы оның кіші інісі Кауикеаулиді таққа отыртып, он екі жасында Камехамеха III деп атады. Қахуману қайтыс болғанда Кауикеаули 18 жаста болды. Кухина Нуидің өлімінен кейін жас патша өз мұрасының толық бөлігін талап етті. Ол бірден христиан шіркеуіне қарсы шығып, барлық заңдарды тоқтатты, тек қана адам өлтіру мен ұрлықтан басқа – бұл әміршінің қайтысынан кейін жиі кездесетін дәстүр еді. Арақтың құю орындары қайта ашылды, алкогольге және Хула биіне қойылған тыйым алынды. Камехамеха өзінің серігі ретінде айканесін (бір жынысты серігі) Каомиді таңдады. Бұл жас, жартылай таитилік жігіт патшаны емдеуге көмектесіп, жылдар бойы жақын қарым-қатынаста болған еді. Шіркеу бұл шешімге наразылық білдірді. Каомиге нақты билік берілді, ол оны қабылдады. Бірақ, шіркеутің қысымымен Камехамеха III жас жігітті қызметтен алып, Лилиханы келесі Кухина Нуи етіп тағайындады. 1833 жылдың қараша айында Хоапили (Лилиханың әкесі), Кекуанаоа, Канаина және Кинау, сондай-ақ қарулы сақшылар, оның ішінде Килинахе, патшаның үйіне барып, оны Лилиханы Кухина Нуи етпеуге көндіруге тырысты. Хоапили патшадан егер ол қызын таңдаса, өзін өлтіруін өтінді, осылайша халық оны қызының тағайындалуы үшін кінәламас еді. Олар патшадан Кинауды Камехамеха әулетінің нағыз қызы ретінде таңдауын жалбарысты. Патша келісіп, Лилихаға жаңалықты жеткізу үшін шақыртқанда, ол үйінде мас күйде табылған еді. Кинаудан кейін Кекаулуохи Кухина Нуи болып тағайындалды, ол осы лауазымның нағыз мұрагері, Кинаудың нәресте қызы Виктория Камамалу үшін әрекет етті. Кекаулуохи Каахуману III деп аталды. 1845 жылы Кекаулуохи қайтыс болғаннан кейін, келесі Кухина Нуи Камехамеха I-нің маңызды шетелдік кеңесшілерінің бірі болған Джон Янгтың ұлы Кеони Ана болды.
Liholiho's death elevated his younger brother, Kauikeaouli to the throne, styled as Kamehameha III at the age of twelve. When Kaʻahumanu died Kauikeaouli was 18. With the death of the Kuhina Nui, the young king demanded to come into the possession of his full inheritance. He immediately rebelled against the Christian church and suspended all laws except murder and theft, which was a common tradition after the death of a chief. Distilleries were re opened and the ban of alcohol lifted as was the ban on Hula. For his co ruler, Kamehameha chose his aikāne (same sex partner), Kaomi. a young, half Tahitian man who had helped to heal the king and had been a close relationship for years. The church was outraged. Kaomi was granted true authority which he yielded. Eventually Kamehameha III, under pressure from the church, would remove the young man and would name Liliha to be the next Kuhina Nui. In November 1833, Hoapili (Liliha's father), Kekūanaōʻa, Kanaina and Kīnaʻu, along with armed royal attendants, including Kilinahe, went to the king's home to persuade him not to pick Liliha as Kuhina Nui. Hoapili begged the king to kill him if he should choose his daughter so the people would not blame him for her elevation. They pleaded with the king to choose Kinau as a true daughter of the House of Kamehameha. The King agreed and when he sent for Liliha to tell her the news, she was found drunk at home. Kīnaʻu would be succeeded by Kekāuluohi as Kuhina Nui, acting for the true heir to the position, Victoria Kamāmalu, Kīnaʻu's infant daughter. Kekāuluohi would be styled as Kaʻahumanu III. After Kekāuluohi died in 1845, the next Kuhina Nui would be Keoni Ana, the son of John Young, one of Kamehameha I's important foreign advisors.
Камехамеха IV және королева Эмма
Александр Иолони Лихолихо – Камехамеха II-нің шөбересі және Камехамеха I-нің немересі болған. Ол Камехамеха IV ретінде таққа отырды. Камехамеха IV және оның әйелі, Королева Эмма бірлесіп Корольдік медициналық орталықты құрды. Ол Камехамеха I мен Кекуанаоаның қызы Кинаудың ұлы, ал Кекуанаоа аралдарды жаулап алу кезіндегі жоғары дәрежелі батыр басшысы және кейін Оаху губернаторы болды. Ол 21 жасында таққа шықты. Ол бойы ұзын, көрікті адам ретінде сипатталған. Олардың бір ұлы болды, ол Альберт Эдвард Кауикеаули деп аталды, бірақ ол 4 жасында қайтыс болды, соның салдарынан тақ оның інісіне көшті. Алайда, Лоттың Абигейл Махехадан заңды емес қызы, Кеанолани болды, олар екеуі де Басшылардың Балалар мектебінде оқыған. Өлім төсегінде, көз жұмар алдында, ол тақты Элизабет Кекааниау мен Бернис Пауахи Епископқа ұсынды, бірақ олар екеуі де бас тартты. Соңында, Камехамеха V былай деді: "Тақ Луналилоға тиесілі; мен оны тағайындамаймын, өйткені оны осы лауазымға лайық деп санамаймын. Егер мен үміткерді көрсетпесем, Конституция келесі патшаны сайлауға рұқсат береді; осылай болсын." Ол ертесі күні таңертең қайтыс болды. Бұл, патша Камехамеха III-нің жарлығымен билік етуге дайындалған алийлердің бастапқы қатарынан сайлау жүргізуге мүмкіндік берді. Басшылардың балалары мектебінде тәрбиеленген, басқаруға лайықты ханзадалар мен басшылар.
Alexander ʻIolani Liholiho was the nephew of Kamehameha II and grandson of Kamehameha I. He reigned as Kamehameha IV. Along with his wife Queen Emma, Kamehameha IV would establish the Queen's Medical Center. He was the son of Kīnaʻu, daughter of Kamehameha I and Kekūanaōʻa, a high ranking warrior chief from the conquest of the islands who became Governor of Oahu. He ascended the throne at the age of 21. He was a tall man often described as handsome. The couple had one child, a son named Albert Edward Kauikeaouli who died at the age of 4 years old leaving the throne to pass to his uncle. However, Lot had an illegitimate daughter Keanolani by his classmate Abigail Maheha at the Chiefs' Children's School. On his deathbed, before his passing, he offered the throne to Elizabeth Keka'aniau and Bernice Pauahi Bishop but they both refused it. Finally, Kamehameha V stated: "The throne belongs to Lunalilo; I will not appoint him, because I consider him unworthy of the position. The constitution, in case I make no nomination, provides for the election of the next King; let it be so." He would die the following morning. This enabled an election from the original stock of ali'i who were groomed for the position to rule by royal decree of King Kamehameha III. The Princes and Chiefs of rank, eligible to be rulers who were groomed at the original Chiefs' Children's School.
Айлық
Уильям Чарльз Луналило өзінің заманындағы Гавай патшалығының ең жоғары басшысы болды. Ол Гавай корольдігінің сайланған алғашқы монархы және Моана үйінің негізін қалаушысы атанды.
William Charles Lunalilo was the highest chief in the Hawaiian Kingdom of his time. He became the first elected monarch of the Hawaiian Kingdom and the House of Moana.
Мұра
Британдық "Сэндвич аралдары" атауы Камехамеха әулетінің ықпалымен "Гавайи" деп өзгертілді. Камехамехалардың мұрасының көп бөлігі Бернис Пауахи Бишопқа мирас қалған жерлер мен мүліктерде жатыр. Ол 1884 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның күйеуі Чарльз Бишоп, Пауахи өсиетінің бес сенімдісінің бірі және оны орындаушы ретінде, 1887 жылы құрылған Камехамеха мектептерін құру процесін бастады. Принцесса Рут Кееликолани Пауахи мен Матайо Кекуанаоаның қызы және Гавайи аралының басқарушысы болды.
The British name of the "Sandwich Islands" was replaced with "Hawaiʻi" due to the influence of the House of Kamehameha. A good portion of the legacy of the Kamehamehas' lies in the lands and fortunes passed down to Bernice Pauahi Bishop. After her death in 1884, her husband, Charles Bishop, acting as one of five trustees and a co executer of Pauahi's will, began the process of establishing the Kamehameha Schools which was founded in 1887. Princess Ruth Ke'elikōlani was the daughter of Pauahi and Mataio Kekūanaōʻa, and a governess of the Big Island of Hawai'i.