Кіріспе
Үндістанның тұрмыс жағдайының қысқаша сипаттамасы
Үндістандағы тұрмыс деңгейі штаттар бойынша әртүрлі. 2021 жылы ең нашар кедейлік 0,8%-ға дейін төмендеді және Үндістан енді кедейлікте өмір сүретін ең көп халыққа ие ел емес. Үндістанда табыс теңсіздігі айқын, себебі ол бір мезгілде әлемдегі ең бай адамдардың мекені. 2013-2030 жылдар аралығында орташа жалақы төрт есеге өседі деп болжануда. Үндістандағы тұрмыс деңгейі географиялық тұрғыдан да үлкен айырмашылықты көрсетеді. Мысалы, бір жағынан, көптеген ірі қалалар және басқа да қалалық және қала маңындағы аймақтар батыс елдеріне сай әлемдік деңгейдегі медициналық мекемелерге, сәнді қонақүйлерге, спорттық нысандарға және демалыс мүмкіндіктеріне ие, ал Үндістанның ауылдық аймақтарында айтарлықтай кедейлік бар; дәрігерлердің жетіспеуіне байланысты медициналық көмек өте қарапайым немесе қол жетімді емес. Сонымен қатар, көптеген құрылыс жобаларында ең заманауи техника қолданылуы мүмкін, бірақ кейбір құрылыс жұмыскерлері кейбір жобаларда механикаландырылмаған күйде жұмыс істейді; көбінесе өте алыс ауылдық жерлерде. Дегенмен, Үндістанда ауылдық орта табыс тап бастады, ал кейбір ауылдық аймақтарда өркендеудің өсуі байқалады. 2020 жылғы Халықаралық валюалық қордың (ХВҚ) әлемдік экономикалық перспективасына сәйкес, Үндістанның жан басына шаққандағы сатып алу қабілетімен түзетілген ЖІӨ 9027 АҚШ долларына бағаланды.
Кедейлік
2005 жылы халықтың 24,3%-ы күніне 1 АҚШ долларынан (БЖӨ бойынша, номиналды мәнде шамамен 0,25 АҚШ доллары) кем табыс тапқан, бұл көрсеткіш 1981 жылғы 42,1%-дан төмендеді. Оның 41,6% халқы (шамамен 540 миллион адам) күн сайынғы 1,25 АҚШ долларынан (БЖӨ бойынша) кем табыспен өмір сүреді, бұл көрсеткіш 1981 жылы 59,8% болған. Бұл мәліметтер Ұлттық үлгі зерттеуінің 61-ші раундынан алынған, критерий ретінде ауылдық жерлерде жан басына шаққандағы айлық тұтыну шығыны 356,35-тен және қалалық жерлерде 538,60-тан төмен болуы қарастырылды. Кедейлердің 75%-ы ауылдық жерлерде тұрады, олардың көпшілігі күнделікті жалақымен жұмыс істейтіндер, жеке кәсіпкерлер және жерсіз шаруалар. Үндістан экономикасы соңғы екі онжылдықта тұрақты өсім көрсеткенімен, әртүрлі әлеуметтік топтар, экономикалық топтар, географиялық аймақтар және ауылдық және қалалық аймақтарды салыстырғанда өсімі біркелкі болған жоқ. 2015–2016 жылдары Андхра-Прадеш, Бихар және Мадхья-Прадеш штаттарының ЖІӨ өсім көрсеткіштері Махараштра, Одиша және Пенджаб штаттарынан жоғары болды. 1950 жылдардың басынан бері үкіметтер кедейлікті жеңілдету мақсатында жоспарлы түрде әртүрлі бағдарламаларды іске асырып келеді, олардың нәтижелері толыққанды болған жоқ. "Жұмыс үшін тағам" және "Ұлттық ауылдық жұмыспен қамту бағдарламасы" сияқты бағдарламалар жұмыссыздарды өндірістік активтерді құру және ауылдық инфрақұрылымды дамыту үшін пайдалануға тырысты. 2005 жылдың тамызында Үндістан Парламенті ауылдық жұмыспен қамтуды кепілдік беру туралы заңды қабылдады, бұл шығындары мен қамту аумағы тұрғысынан осындай бағдарламалардың ішіндегі ең ірісі болып табылады және ол Үндістанның 600 ауданының 200-сіндегі әрбір ауылдық отбасыға ең төменгі жалақымен 100 күн жұмыс беруді көздейді. Үндістан үкіметі фермерлер мен біліктілігі жоқ жұмысшылардың индустрияландырылған секторларға өтуіне көмектесетін қосымша экономикалық реформалар енгізуді жоспарлап отыр.
Физикалық инфрақұрылым
Тәуелсіздік алғаннан бері Үндістан бесжылдық жоспарлардың жалпы қаражатының шамамен жартысын инфрақұрылымды дамытуға бөлген. Жалпы қаражаттың көп бөлігі суару, энергетика, көлік, байланыс және әлеуметтік инфрақұрылым салаларындағы ірі жобаларға жұмсалды. Инфрақұрылымды дамыту толығымен мемлекеттік сектордың бақылауында болды және сыбайлас жемқорлық, бюрократиялық кемшіліктер, қалалық бағыттылық және инвестиция көлемін арттыра алмау сияқты мәселелерге тап болды. Калькутта Үндістанда метро жүйесіне ие болған алғашқы қала. Үкімет инфрақұрылымды жеке секторға ішінара ашты, бұл шетелдік инвестицияларға жол ашты. Үндістан жол құрылысы бойынша әлемде екінші орында тұр. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Үндістанда шамамен 18,170,000 кеңжолақты желі болды. Елде интернет қолданушыларының саны 446,75 миллионға жетіп, бұл ел халқының шамамен 35% құрайды. WaterAid ұйымының зерттеуі бойынша, 157 миллионға жуық үндістандықтар жеткілікті санитарлық жағдайсыз өмір сүруде. Үндістан санитарлық жағдайсыз өмір сүретін қала тұрғындарының саны бойынша әлемде бірінші орында тұр.
Өңірлік теңгерімсіздік
Үндістан экономикасының маңызды проблемаларының бірі – жан басына шаққан табыс, кедейлік, инфрақұрылымның қолжетімділігі және әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері бойынша Үндістанның әртүрлі штаттары мен аумақтары арасындағы айқын және артып келе жатқан өңірлік ұқсастықтар. Мысалы, 1980-81 жылдар аралығында дамыған және артта қалған штаттар арасындағы өсу қарқынының айырмашылығы 0,3% (5,2% және 4,9%) құрады, ал 1990-91 жылдар аралығында 3,3% (6,3% және 3,0%) дейін өсті. Бесжылдық жоспарлар өңірлік теңсіздікті азайту үшін ішкі аймақтардағы өнеркәсіптік дамуды ынталандыруға тырысты, бірақ өнеркәсіп орталықтар қалалар мен теңіз порттарының маңында шоғырлануда. Тіпті ішкі аймақтардағы өнеркәсіптік қалалар, мысалы, Бхилай, айналасындағы аудандардың өте аз дамуына себеп болды. Либерализациядан кейін, одақтық үкіметтің оларды азайтуға жасаған күш-жігеріне қарамастан, теңсіздіктер артып кетті. Бұған себеп – өсудің локомотиві ауыл шаруашылығы емес, өндіріс және қызмет көрсету салалары. Дамыған штаттарда жақсы дамыған порттар, қалалар және білімді, дағдылы жұмыс күші сияқты инфрақұрылым бар, бұл өндіріс және қызмет көрсету секторларын тартады. Артта қалған өңірлердегі одақтық және штаттық үкіметтер салық жеңілдіктері, арзан жер және т.б. ұсынып, туризм сияқты секторларға көбірек назар аудару арқылы теңсіздікті азайтуға тырысады. Туризм географиялық және тарихи жағдайлармен анықталған болса да, өсудің көзіне айналуы мүмкін және басқа секторларға қарағанда жылдам дамиды.