Кіріспе
Гиперсомния – ұйқыға кетіп, тым көп уақыт ұйықтау немесе күндізгі уайшалықтың артық болуымен сипатталатын неврологиялық ауру. Оның себептері көп болуы мүмкін (мысалы, маусымдық әсерлі бұзылыс) және бұл жағдай адамды мазасыздыққа түсіріп, қалыпты өмірге кедергі келтіруі мүмкін. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының (DSM 5) бесінші басылымында гиперсомноленция, оның бірнеше түрлері, ұйқы мен ояну бұзылыстарының ішінде қарастырылады. Гиперсомния – күндіз ояу кезеңдерінде сергектік деңгейінің төмендеуімен сипатталатын патологиялық жағдай. Оны физиологиялық жағдай – қалыпты шаршаумен шатастыруға болмайды. Күндізгі уайшалық көбінесе аз әрекеттесуді қажет ететін жағдайларда пайда болады. Гиперсомния науқастардың зейін қабілетін (ояулығын) нашарлататындықтан, өмір сапасына да әсер етеді. Бұл әсіресе денсаулық сақтау саласындағы жұмыскерлер сияқты жоғары деңгейде назар қажетті жұмыс істейтін адамдар үшін маңызды. Бұл симптомдар диагноз қойылғанға дейін кемінде 3 ай бойы сақталуы керек. Ұйқыдағы мас күйі – гиперсомниямен ауыратын науқастарда кездесетін тағы бір белгі. Бұл ұйқыдан ояну кезіндегі қиындықтарды білдіреді. Бұл белгі гиперсомниямен ауырмаған адамдарда да кездесуі мүмкін, мысалы, жеткіліксіз ұйқыдан кейін. Сонымен қатар, науқастардың 75% қысқа ұйқының сергітпейтінін, салыстыру үшін бақылау тобындағы адамдардың керісінше айтатынын хабарлайды. Егер күндізгі уайшалықтың артық екені анықталса, толық медициналық тексеру және дифференциалдық диагноз бойынша мүмкін болатын ауруларды бағалау (бұл қиын, қымбат және уақытты көп алатын процесс) жүргізілуі тиіс. Мысалы, егер ұйқыда демқұрыштың тоқтауы (апноэ) бар науқасқа CPAP (үздіксіз оң қысымды демалу) арқылы емделсе, бұл апноэсін жойса да, күндізгі уайшалықты болдырмаса, оның себептерін анықтау қажет. Ұйқыда апноэ "нарколепсия кезінде жиі кездеседі және нарколепсияның диагнозын бірнеше жылға кешіктіріп, оны дұрыс емдеуге кедергі келтіруі мүмкін".
Hypersomnia is a neurological disorder of excessive time spent sleeping or excessive sleepiness. It can have many possible causes (such as seasonal affective disorder) and can cause distress and problems with functioning. In the fifth edition of the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM 5), hypersomnolence, of which there are several subtypes, appears under sleep wake disorders. Hypersomnia is a pathological state characterized by a lack of alertness during the waking episodes of the day. It is not to be confused with fatigue, which is a normal physiological state. Daytime sleepiness appears most commonly during situations where little interaction is needed. Since hypersomnia impairs patients' attention levels (wakefulness), quality of life may be impacted as well. This is especially true for people whose jobs request high levels of attention, such as in the healthcare field. which has occurred for at least 3 months prior to diagnosis. Sleep drunkenness is also a symptom found in hypersomniac patients. It is a difficulty transitioning from sleep to wake. It also appears in non hypersomniac persons, for example after a night of insufficient sleep. Furthermore, 75% of the patients report that short naps are not refreshing, compared to controls. After it is determined that excessive daytime sleepiness is present, a complete medical examination and full evaluation of potential disorders in the differential diagnosis (which can be tedious, expensive and time consuming) should be undertaken. For example, if a patient with sleep apnea is treated with CPAP (continuous positive airway pressure), which resolves their apneas but not their excessive daytime sleepiness, it is necessary to seek other causes for the excessive daytime sleepiness. Obstructive sleep apnea "occurs frequently in narcolepsy and may delay the diagnosis of narcolepsy by several years and interfere with its proper management."
Негізгі гиперсомния
Нағыз бастапқы гиперсомнияға мыналар жатады: Сонымен қатар, бас травмасы бастапқы/орталық гиперсомниямен байланысты болуы мүмкін, ал идиопатиялық гиперсомнияға ұқсас белгілер травмадан кейін 6–18 ай ішінде байқалуы мүмкін. Алайда, бас ауруы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі және концентрация қабілетінің төмендеуі сияқты симптомдар идиопатиялық гиперсомнияға қарағанда бас жарақатта жиірек кездеседі. "Бас жарақат алғаннан кейін бұрын симптомдары болмаған адамдарда екіншілік нарколепсия даму мүмкіндігі туралы хабарламалар бар." Ұйқыда апноэ – екіншілік гиперсомнияның екінші жиі кездесетін себебі, орта жастағы ересектердің 4%-ға дейін әсер етеді, көбінесе ерлер. Жоғарғы тыныс жолдарының резистенттілік синдромы (UARS) – ұйқыда апноэның клиникалық түрі, ол гиперсомнияны да тудыруы мүмкін. "Омыртқа миының ауруы бар науқастарда аяқ-қолдың қозғалысының бұзылулары сияқты, ұйқының басқа да өзгерістері полисомнографияның кеңінен қолданылуының нәтижесінде анықталды." Полисомнография ұйқы тиімділігінің төмендеуін көрсетеді және ұйқы ЭЭГ-не альфа-интрузияны қамтуы мүмкін. ME/CFS нарколепсия, ұйқыда апноэ, PLMD сияқты ұйқы бұзылыстарымен бірге болуы мүмкін. Созылмалы шаршау синдромы сияқты, фибромиалгия да NREM ұйықтауда альфа толқынының аномальды белсенділігімен (әдетте ояну күйімен байланысты) байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, зерттеушілер IV сатыдағы ұйқыны үнемі бұзу жас, сау адамдарда бұлшықеттің сезімталдығының елеулі жоғарылауына әкелетінін көрсетті – бұл "неврастениялық бұлшықет-скелеттік ауру синдромында" көрінетіндей. Бұл аурулар пациенттер қалыпты ұйқы режіміне оралғаннан кейін басылады. Созылмалы бүйрек ауруы көбінесе ұйқы белгілерімен және күндізгі ұйқышылдықпен байланысты. Диализге түскендердің 80%-ы ұйқының бұзылуымен ауырады. Ұйқыда апноэ уремиялық науқастарда жалпы халыққа қарағанда 10 есе жиі кездеседі және диализдегі науқастардың 30–80%-ға дейін әсер етеді, бірақ түнгі диализ бұл жағдайды жақсарта алады. Диализге алынған пациенттердің 50%-ы гиперсомнияға шалдыққан, себебі бүйрек ауруы уремиялық энцефалопатияны, ұйқыға ынталандыратын цитокиндердің жоғарылауын және ұйқы тиімділігінің төмендеуін тудыруы мүмкін. Диализге түскен науқастардың шамамен 70%-ы ұйқысыздыққа шалдығады, ал РЛС және ПЛМД 30%-ға дейін әсер етеді, бірақ олар диализден немесе бүйрек трансплантациясынан кейін жақсаруы мүмкін. Көптеген түрдегі қатерлі ісіктер және олардың емдеуі науқастардың 25–99%-на дейін әсер ететін шаршау мен ұйқының бұзылуына әкелуі мүмкін және көбінесе емдеу аяқталғаннан кейін жылдар бойы сақталады. "Ұйқысыздық қатерлі ісікпен ауыратын науқастарда жиі кездеседі және шаршаудың көрсеткіші болып табылады, ал полисомнография ұйқы тиімділігінің төмендеуін, ұйқыға кешігуді және түнде ояну уақытының ұлғаюын көрсетеді." Паранеопластикалық синдромдар да ұйқысыздыққа, гиперсомнияға және парасомнияға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, целиакия ауруында орталық гиперсомнияның кейбір жағдайлары туралы хабарламалар бар. Ал РЛС "целиак ауруында жиі кездесетінін көрсетті", бұл темір тапшылығымен байланысты болуы мүмкін. Зерттеушілер ұйқышылдықтың деңгейі жарақаттың ауырлығына байланысты екенін анықтады. Тіпті пациенттер жақсарғанын айтса да, миы зақымдалған пациенттердің төрттен бірінде ұйқышылдық бір жыл бойы сақталады. Бұл эпизодтар бірнеше апта немесе айлар аралығында пайда болуы мүмкін. Клейне Левин синдромы гиперсомния эпизодтарының мінез-құлық, танымдық және көңіл-күйдің бұзылуларымен байланысуымен сипатталады. Мінез-құлықтың бұзылулары гиперфагия, ашушаңдық немесе жыныстық шектеусіздіктен тұруы мүмкін. Клейне Левин синдромынан айырмашылығы, гиперфагия және гиперсексуалдылық етеккір циклымен байланысты гиперсомниямен ауыратын адамдарда байқалмайды, бірақ гипофагия болуы мүмкін. Әдетте, бұл эпизодтар етеккірден 2 апта бұрын пайда болады. Ол ұйқымен байланысты физиологиялық көрсеткіштерді өлшейтін көп электродтан тұрады. Полисомнографияға көбінесе электроэнцефалография, электромиография, электрокардиография, бұлшықет белсенділігі және тыныс алу функциясы кіреді. Полисомнография ұйқының басталуының өте қысқа латентті кезеңін, өте тиімді ұйқыны (90%-дан астам), баяу толқын ұйқысының жоғарылауын және кейде идиопатиялық гиперсомниямен ауыратын науқастарда ұйқы шпинделінің жоғарылауын анықтауға көмектеседі.
Ұйқының ұзақтығын бірнеше рет тексеру (MSLT)
"Көп ұйықтау кезеңін анықтау тесті" (MSLT) – ұйқының шамасын (яғни, ұйықтап қалу жылдамдығын) өлшеу арқылы ұйқылылық деңгейін көрсететін объективті құрал. Бұл тест сондай-ақ, ерекше REM ұйқысының басталу эпизодтарының болуы туралы ақпарат береді. MSLT көбінесе полисомнография жазылғаннан кейін күні жүргізіледі, ал идиопатиялық гиперсомниясы бар пациенттерде орташа ұйықтау кезеңінің ұзақтығы шамамен 8 минутқа (немесе одан да аз) тең болады. Осы мәліметтерді тіркеу үшін пациент білезігіне сағатқа ұқсайтын, электродтары жоқ құрылғыны үздіріссіз тағу керек. Актиграфияның полисомнографиядан артықшылығы – оны бірнеше апта бойы тәулігіне 24 сағат бойы жазуға болады. Актиграфия басқа ұйқы бұзылыстарын, әсіресе тәуліктік ритм бұзылыстарын анықтауға көмектеседі, бұл күндізгі уақытта ұйқылылықтың артуына әкеледі.
Ұйқысыздықты сақтау сынағы (MWT)
"Оянған күйді сақтау тесті" (MWT) – ояу қалу қабілетін өлшейтін тест. Ол гиперсомния, нарколепсия немесе обструктивті ұйқы апноэсі сияқты шамадан тыс ұйқышылдықтан туындайтын бұзылыстарды диагностикалау үшін қолданылады. Тест кезінде пациенттер ыңғайлы жағдайда отырып, ояу болуға тырысады. Әр сұраққа жауап беру кезінде пациенттер 7 балдық шкала бойынша ұйқылылық деңгейін бағалайды – ең ояу күйден аса ұйқылыға дейін. Зерттеушілер SSS-нің монотонды және көңілсіз тапсырмаларды орындаумен тығыз байланыста екенін анықтады, олар ұйқылылыққа өте сезімтал. Пациенттер күнделікті жағдайларды 0 (ешқашан ұйықтамаймын) дейін 3 (ұйықтау ықтималдығы жоғары) шкаласы бойынша бағалайды. ESS нәтижелері көп ұйқылық тестіде (Multiple Sleep Latency Test) көрсетілген ұйқыға келу уақытымен сәйкес келеді.
Емдеу
Созылмалы гиперсомнияны емдеуге мүмкіншілік болмаса да, диагноз қойылған гиперсомнияның нақты себебі немесе себептеріне байланысты пациенттердің өмір сүру сапасын жақсартуға көмектесетін бірнеше емдеу әдістері бар. Пациентпен мінез-құлықты түзету және ұйқы гигиенасы туралы әңгімелесу қажет, сондай-ақ олар ұсынылуы тиіс. Гиперсомниямен ауыратын пациенттерге бірнеше фармакологиялық препараттар тағайындалған, бірақ олардың тиімділігі аз деп табылған. Доза күніне 100 мг-дан басталып, бірте-бірте 400 мг-ға дейін арттырылады. Жалпы алғанда, гиперсомниясы немесе шамадан тыс ұйқышаңдықтан зардап шегетін пациенттер төсекке тек ұйықтау үшін немесе жыныстық қатынас үшін ғана баруы керек. Тамақтану немесе теледидар қарау сияқты қалған барлық іс-әрекеттерді басқа жерде жасау керек. "Ұйқыдағы дем тоқтауы синдромына байланысты ерлерде көбірек кездеседі".