Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың мәдени иконасы
Рози Ривет – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фабрикаларда және кеме құрылыс орындарында жұмыс істеген әйелдерді бейнелейтін АҚШ-тың аллегориялық мәдени иконасы. Олардың көпшілігі оқ-дәрі және соғысқа қажетті жабдықтар өндірді. Көп жағдайда бұл әйелдер әскери қызметке шақырылған ер адамдардың орнына толыққанды жаңа жұмыстарға кірісті. Ол "Біз мұны істей аламыз!" плакатында американдық феминизм мен әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерінің символы ретінде кеңінен танылды. Ұлыбритания және Австралия сияқты басқа елдерде де соғыста жұмыс істеген әйелдердің ұқсас бейнелері пайда болды. Рози Ривет идеясы 1942 жылы Редд Эванс пен Джон Джейкоб Лоуб жазған әннен туындады. Үкіметтік плакаттар сияқты түрлерде бұқаралық ақпарат құралдарында әйелдердің жұмыс істеген суреттері кеңінен таралды, ал үкімет әйелдерді соғыс уақытында фабрикаларда жұмыс істеуге шақыру үшін коммерциялық жарнаманы белсенді пайдаланды. 1944 жылы Рози Ривет Голливудта түсірілген фильмнің тақырыбы және атауы болды.
Соғыс уақытындағы әйелдер
Дүниежүзілік соғыстар тотальді соғыстар болғандықтан, үкіметтер жеңіске жету үшін халықтарының барлық күштерін жұмылдырды, нәтижесінде миллиондаған әйелдер өнеркәсіпте жұмыс істеуге және бұрын ерлер атқарған жұмыстарды өз мойнына алуға ынталандырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың әйелдері ерлердің жұмысын істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс Бірінші дүниежүзілік соғысқа ұқсас болды, себебі ерлердің жаппай әскери қызметке шақырылуы жұмыс күшінің жетіспеушілігіне алып келді, демек, әйелдерді жұмысқа тарту арқылы ғана осы сұранысты қанағаттандыруға болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шамамен 19 миллион әйел жұмыс істеді. Олардың көпшілігі бұрын аз төленген жұмыстарда жұмыс істеген немесе депрессия кезінде жұмыстан босатылғаннан кейін қайтадан жұмысқа оралған әйелдер еді. Соғыс кезінде жұмыс күшіне үш миллионнан аспайтын жаңа әйел жұмысшы келді. Әйелдер елдің қажеттілігіне жауап беріп, дәстүрлі түрде ерлер атқарған лауазымдарды иеленді. Олар ауыр құрылыс машиналарын жүргізіп, ағаш және болат зауыттарында жұмыс істеді, сондай-ақ жүкті түсіру, дирижабльдер құрастыру, оқ-дәрі жасау және тағы да көптеген жұмыстармен айналысты. Pan American Airways компаниясы ЛаГуардия әуежайындағы ангарлардағы ұшақтарды күту, жөндеу және толықтай жаңарту үшін ерлердің орнына қырық әйелді жұмысқа алды, олардың ішінде Boeing 314 Flying Boat та болды. Көптеген әйелдер осы жұмыстардың ұсынып беретін тәуелсіздігін жақсы көрді. Бұл олардың әйелдік міндеттер мен қабілеттері туралы көзқарасын кеңейтті. Алайда, мұның бұрыс екендігі айтылды және ерлер соғыстан оралғаннан кейін үкімет әйелдерді "қалыпқа келтіруге" шақыратын тағы бір үгіт-насихат науқанын бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген әйелдер ерлерге тән мамандықтарға ие болғанымен, ерлер соғыстан оралғаннан кейін олар күнделікті үй шаруасына оралуы керек болды. Үкімет әйелдерге бағытталған науқандары үй шаруасындағы әйелдерге ғана арналды, себебі жұмыс істейтін әйелдер өздері жоғары жалақылы "қажетті" жұмыстарға ауысады немесе көбісі үй шаруасындағы әйелдер болады деп есептелді. Бір үкіметтік жарнамада әйелдерден: "Электр араластырғышыңыз бар ма? Егер солай болса, бұрғыны пайдалануды үйрене аласыз" деп сұрады. Үгіт-насихат олардың күйеулеріне де бағытталды, олардың көпшілігі мұндай жұмысты қолдауға құштар емес еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жұмыс істеген әйелдердің көпшілігі аналар еді. Балалары бар аналар отбасын асырау үшін күштерін біріктірді. Олар топтасып, тамақ пісіру, үйді тазалау және кір жуу сияқты шаруашылық жұмыстарын бөлісіп жасады. Кішкентай балалары барлар пәтерлер мен үйлерді бөлісіп тұрып, уақыт, ақша, коммуналдық төлемдер мен азық-түлік үнемдеді. Екеуі де жұмыс істесе, бала күтімімен кезектесіп айналысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жұмыс істеу, әйелдерді толық уақытты ана ретінде қалуға шақыру керек пе, әлде елді қолдау үшін жұмыс табуға көмектесу керек пе деген мәселені тудырды. Ви Кирстин Вруманның "A Mouthful of Rivets" кітабында ол өзінің іс-қимылға бел буғандағы және пiшiршi болғандағы жағдайды сипаттайды. Ол B 17 ұшақтарын құрастыру желісінде жұмыс істеді және оның қаншалықты қызықты болғанын айтты: "Ең үлкен қуанышым – B 17 ұшақтары құрастыру желісінен шыққанда болды. Ондай сезімді сіз сөзбен жеткізе алмайсыз. Біз оны жасадық!" Әйелдер жұмыс күшіне қадам басқаннан кейін тең құқықтар жолындағы күресін жалғастырды. 1944 жылы одақтас әскерлердің жеңісі шамалы болғанда, үкіметтік үгіт-насихат өзгеріп, әйелдерді үйде жұмыс істеуге шақырды. Кейіннен көптеген әйелдер кеңсе немесе әкімшілік лауазымдарға оралды, төмен жалақылы салаларға қайта оралуға құштар емес еді. Алайда, кейбір әйелдер зауытта жұмыс істеуді жалғастырды. 1947 жылы жұмыс істейтін әйелдердің жалпы саны 36%-дан 28%-ға дейін төмендеді.
Ән
"Rosie the Riveter" термині алғаш рет 1942 жылы Редд Эванс пен Джон Джейкоб Лоуб жазған осы аттас әнде қолданылды. Әнді көптеген әртістер орындады, соның ішінде танымал биг-бенд жетекшісі Кей Кизер, ол ұлттық хитке айналды. Оны R&B тобы The Four Vagabonds та жазды. Ән "Розиді" американдық соғыс күш-жігеріне көмектесу үшін "Өндірістік Е" белгісін алған, аянбай еңбек ететін құрастыру желісінің жұмысшысы ретінде бейнелейді. "Нағыз" Рози-ниеттеушінің кім екені әлі де даулы. Үміткерлер: Сан-Диегода (Калифорния) Convair компаниясында жұмыс істеген Розина "Рози" Бонавита. Розалинд П. Уолтер, ол "бай отбасынан шыққан және F4U Corsair истребителін құрастыру үшін түнгі ауысымда жұмыс істеген". Кейіннен Уолтер қайырымдылықпен айналысты, Нью-Йорктегі WNET қоғамдық телеарнасының кеңесінің мүшесі болды және Чарли Роуз сұхбат бағдарламасын ерте және ұзақ жылдар бойы қолдады. Аделина Роуз О'Мэлли, Уичитадағы Boeing зауытында ниеттеуші. Роуз Уилл Монро, Мичиган штатының Ипсиланти қаласындағы Willow Run ұшақ зауытында ниеттеуші, АҚШ Әскери-әуе күштері үшін B-24 бомбалаушыларын құрастырған. 1920 жылы Кентукки штатының Пуласки округінде туған ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мичиганға көшіп келді. "Rosie the Riveter" әні Монроны үйдегі соғыс күш-жігері туралы жарнамалық фильмге түсіру үшін таңдалған кезде-ақ танымал болды. "Рози" сол дәуірдің ең танымал символына айналды. Ол қатысқан фильмдер мен плакаттар әйелдерді соғысқа қатысуға шақыру үшін пайдаланылды. 50 жасында Монро ұшқыш куәлігін алып, ұшу арманын орындады. 1978 жылы ұшақ ұшып көтерілген кезде қозғалтқышы істен шығып, апатқа ұшырады. Апат салдарынан ол бір бүйрегінен айырылып, сол көзінің көру қабілетін жоғалтты, сонымен қатар ұшқыш мансабы да аяқталды. 1997 жылдың 31 мамырында Индиана штатының Кларксвилл қаласында 77 жасында бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. 1941 жылы Канадада Вероника Фостер "Ронни, Брен Гун Гирл" атымен танылды, ол Канаданың соғыс күшіндегі әйелдерді бейнелейтін афишалық бейнесі болды. 1944 жылы түсірілген "Rosie the Riveter" атты драмалық фильм Рози тақырыбынан шабыттанды және Розалинд "Рози" Уоррен рөлінде Джейн Фрейзи ойнады.
Rosina "Rosie" Bonavita who worked for Convair in San Diego, California. Rosalind P. Walter, who "came from old money and worked on the night shift building the F4U Corsair fighter." Later in life Walter was a philanthropist, a board member of the WNET public television station in New York and an early and long time supporter of the Charlie Rose interview show. Adeline Rose O'Malley, a riveter at Boeing's Wichita plant. Rose Will Monroe, a riveter at the Willow Run Aircraft Factory in Ypsilanti, Michigan, building B 24 bombers for the U. S. Army Air Forces. Born in Pulaski County, Kentucky, in 1920, she moved to Michigan during World War II. The song "Rosie the Riveter" was already popular when Monroe was selected to portray her in a promotional film about the war effort at home. "Rosie" went on to become perhaps the most widely recognized icon of that era. The films and posters she appeared in were used to encourage women to go to work in support of the war effort. At the age of 50, Monroe realized her dream of flying when she obtained a pilot's license. In 1978, she crashed in her small propeller plane when the engine failed during takeoff. The accident resulted in the loss of one kidney and the sight in her left eye, and ended her flying career. She died from kidney failure on May 31, 1997, in Clarksville, Indiana, at the age of 77. In Canada in 1941, Veronica Foster became "Ronnie, the Bren Gun Girl", Canada's poster girl representing women in the war effort. A 1944 drama film, Rosie the Riveter, borrowed from the Rosie theme and starred Jane Frazee as Rosalind "Rosie" Warren.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде
Американдық экономикалық тарих энциклопедиясының мәліметінше, "Рузи Ривер" әлеуметтік қозғалысты шақырып, 1944 жылға қарай жұмыс істейтін американдық әйелдердің санын 12 миллионнан 20 миллионға дейін арттырды, бұл 1940 жылғы көрсеткіштен 57% жоғары. 1944 жылы қорғаныс өнеркәсібінде 20 мен 34 жас аралығындағы 1,7 миллион отбасы құрмаған ер адам, ал осы жастағы 4,1 миллион отбасы құрмаған әйел жұмыс істеді. "Рузи Ривер" бейнесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде дәнекерлеушілер мен қақтаушылардың өндірістік еңбегін бейнелегенімен, жұмыс істейтін әйелдердің көп бөлігі экономиканың барлық салаларында фабрика емес, басқа да лауазымдарда еңбек етті. Осы әйелдердің тәжірибелерін біріктірген нәрсе – олар өздеріне (және елге) "еркек жұмысын" атқара алатындарын және оны жақсы орындай алатындарын дәлелдеді. 1942 жылы қаңтар мен шілде айлары аралығында жұмыс берушілер әйелдерге "қолайлы" жұмыс орындарының үлесін 29 пайыздан 85 пайызға дейін көтерді. Әйелдер жұмысына деген қажеттілік афроамерикандық әйелдерге ең көп әсер етті. Сол кезде ақтардың қаралармен бірге жұмыс істеуі әлеуметтік тосқауылдарды бұзуға және әртүрлілікті құрметтеуге септі тіршілік берді деуге болады.
Соғыстан кейінгі
Әйелдер Розиге тез жауап берді, ол оларды жұмысқа қатысу – патриоттық борыш екеніне көндірді. Кейбіреулер ол әйелдерге жұмыс күшін мәңгілікке ашқанын айтады, бірақ басқалары бұған қарсы шығып, соғыстан кейін көптеген әйелдер жұмыстан босатылып, олардың орнына қайта оралған әскерге берілгенін атап көрсетеді. Осы сыншылардың пікірінше, бейбітшілік орнаған кезде, азаған әйелдер соғыс кезіндегі лауазымдарына оралмай, үй шаруашылығына немесе кеңсе және қызмет көрсету сияқты жынысқа қатысты кәсіптерге ауысты. Кейбіреулер үшін Екінші дүниежүзілік соғыс әйелдер үшін маңызды өзгеріс болды, себебі олар соғысқа белсенді түрде қолдау көрсетті, бірақ басқа тарихшылар бұл өзгерістердің уақытша болғанын және соғыс аяқталғаннан кейін әйелдердің дәстүрлі әйел және ана рөліне оралуы күтілгенін айтады. Үшінші топ соғыстың нәтижесінде болған өзгерістердің ұзақ мерзімді маңызы қазіргі заманғы әйелдер қозғалысының негізін қалағанын атап өтті. Лейла Дж. Рупп Екінші дүниежүзілік соғысты зерттеу барысында: "Бірінші рет жұмыс істейтін әйелдердің бейнесі қоғамда басым болды. Әйелдер шалбар киген үй шаруашылығын жүргізушілерге айналды, аналарға, үй шаруашылығымен айналысушыларға немесе өркениеттілікке ұқсамайтын болды" деп жазды. Соғыстан кейін ел бейбітшілікке көшкен кезде әйелдер зауыттағы жұмыстарынан тез босатылды. Элинор Отто, "Соңғы Рози – қаптаушы" деп танылған, 50 жыл бойы ұшақтар құрастырып, 95 жасында зейнеткерлікке шықты.
Құрмет көрсету
Пенни Колманның «Рози – құрылысшы» (Rosie the Riveter) еңбегінде, Калифорниядағы Кайзер Ричмонд Либерти кеме құрылысшы зауытының жұмысшысы Джанет Дойлға негізделген, қысқа ғана уақытқа «Венди – дәнекерлеуші» (Wendy the Welder) де болды. 1960 жылдары Голливуд актрисасы Джейн Уизерс «Жозефин – сантехник» (Josephine the Plumber) ретінде танымал болды, ол 1970 жылдарға дейін жалғасқан «Комета» (Comet) тазалау ұнтағының ұзақ және танымал телеарна жарнамаларындағы кейіпкер болды. Бұл кейіпкер түпнұсқа «Рози» кейіпіне негізделген. Carnival Cruise Line компаниясының «Carnival Valor» кемесінде лидо палубасында орналасқан «Rosie’s Restaurant» мейрамханасы бар. Мейрамхана көбінесе Розиге құрмет көрсету үшін жасалған, сонымен қатар соғысқа байланысты өндіріс және еңбек саласын бейнелейтін көркем туындылар да бар. 2010 жылы әнші Пинк «Raise Your Glass» әнінің музыкалық видеосының бір бөлігінде Розиге ұқсап киініп, оған құрмет көрсетті. 2013 жылғы сурет кітабы, Андреа Беатидің «Рози Ревир, инженер» (Rosie Revere, Engineer) кітабында Рози «Ұлы-ұлы Роза» (Great Great Aunt Rose) ретінде бейнеленеді, ол «Көп бұрын ұшақтар құрастырған». Ол кітаптағы жас кейіпкер Рози Ревирді, ертегідегі сәтсіздіктерге қарамастан, ұлы инженер болуға шабыттандырады. Роза, ұшақтан жасалған таяқ ұстап тұрған күйде көрсетілген. 2014 жылдың шілде айында әнші Бейонсе Розиге құрмет көрсетіп, оның бейнесіне келіп, «Біз бұны істей аламыз!» (We Can Do It!) деген жазуы бар фонда сурет түсірді, бұл жазу Рози кампаниясының бір бөлігі деп қате түсінілген. Бұл сурет 1,15 миллионнан астам ұнату жинады, бірақ «The Guardian» газетінің сынға алғаннан кейін шағын дау тудырды. Соңғы кездердегі мәдени сілтемелердің арасында «BioShock» видео ойынындағы «Үлкен әке» (Big Daddy) қарсыласының бірі «Рози» (Rosie) деп аталады, ол пернелік тапаншамен қаруланған. DC Comics комиксінде Рози Риветер (Rosie the Riveter) атты кейіпкер бар, ол қару ретінде пернелік тапаншаны қолданады (алғаш рет Green Lantern, 2 том, 176 нөмірінде, 1984 жылғы мамырда пайда болды). «Fallout 3» видео ойынында «Rosies» атом бомбаларын құрастырып, Nuka Cola ішіп отырған плакаттар бар. Ойынның жалғасында ойыншы кейіпкерлері үшін қол жетімді әйелдер шаштарының бірі «Венди – дәнекерлеуші» (Wendy the Welder) деп аталады. Boeing Orbital Flight Test 2, Boeing Starliner ғарыш кемесінің Халықаралық ғарыш станциясына адамсыз сынақ ұшуы, «Рози – ғарышкер» (Rosie the Rocketeer) деп аталған антропоморфты сынақ құрылғысын алып жүрді. Бұл құрылғыда болашақ жолаушыларға ұшудың әсерін зерттеу үшін он бес сенсор орнатылған.
Тану
Кони Филдтің "Рузи Ривердің өмірі мен заманы" – 1980 жылы түсірілген 65 минуттық деректі фильм, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әйелдердің "ерлер жұмысына" қатысу тарихын баяндайды. "Солтүстік Рози" – Канаданың Ұлттық кино басқармасының 1999 жылғы деректі фильмі, онда Канаданың автомобиль және құю фабрикасында истребительдер мен бомбалаушы ұшақтар құрастырған әйелдер туралы айтылады, сондай-ақ Элси МакГилл осы жерде бас аэронавтикалық инженер болып жұмыс істеген. Джон Кроулидің 2009 жылғы "Төрт бостандық" тарихи романы соғыс уақытындағы өнеркәсіптерді қамтиды және көптеген әйелдердің өнеркәсіптегі жұмыс жағдайларын зерттейді. "Рузи – қаптамашы" жиі еске алынады. 2000 жылдың 14 қазанында Ричмонд, Калифорнияда (төрт Кайзер кеме жасаушы зауытының орны, онда елдің түкпір-түкпірінен мыңдаған "Рузилер" жұмыс істеген, алайда Кайзер зауыттарындағы кемелер қаптамаланбаған, керісінше дәнекерленген) "Рузи Ривер/Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі тыл" ұлттық тарихи паркі ашылды. Салтанатқа 200-ден астам бұрынғы "Рузи" қатысты. 2014 жылы алғашқы "Рузи Риветерлердің" бірі Филис Гулд Ұлттық "Рузи Риветер күнін" қолдау үшін президент Барак Обамамен кездесті; 2017 жылдың 21 наурызында АҚШ Сенаты осы күнді бекітті. Ол сондай-ақ 2022 жылдан бастап "Рузилерге" арналған алтын медаль беруді де ұсынды. Сондай-ақ 2014 жылы "Thanks! Plain and Simple" ұйымы басқаруымен бүкіл ел бойынша бағдарлама іске қосылды, ол қалаларды "Рузилер" жастармен бірлесе алатын жобаны таңдауға, жастарды Екінші дүниежүзілік соғыстағы әйелдердің рөлі туралы білім беруге және есейген сайын оқшаланған "Рузилерді" қоғамдық жобаларға тартуға ынталандырды. Ұлттық әйелдер хоккей лигасының негіз қалаушыларының бірі – "Метрополитен Риветерс" командасының атауы мен логотипі "Рузи Риветер" кейіпкерінен шабыттанды. "Rose City Riveters" – Портленд Торнз футбол клубының (Портленд, Орегон, Ұлттық әйелдер футбол лигасының командасы) жанкүйерлер клубы. Олар өздерінің шабытын (және атын) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Портленд кеме жасаушы зауытында жұмыс істеген 30 000 әйелден алды.
Вестингхаус плакаты
1942 жылы Питтсбург суретшісі Дж. Говард Миллер Вестингхаус компаниясының соғыс өндірісін үйлестіру комитетімен соғысқа арналған плакаттар сериясын жасау үшін шақырылды. Осы плакаттардың бірі "Біз мұны істей аламыз!" деген танымал плакатқа айналды, кейіннен "Рузи-Ривер" деп аталған сурет, бірақ соғыс кезінде оған осылай атау берілмеген. Миллер "Біз мұны істей аламыз!" плакатын United Press International агенттігінің бір жас әйел соғыс жұмысшысының суретіне негіздеген деп саналады, бұл сурет Мичиган жұмысшысы Джеральдин Хофф (кейін Дойл) деп кеңінен, бірақ қате түрде жарияланған. Жақындағы дәлелдер бұрын қате анықталған фотосуреттің Калифорниядағы Аламеда теңіз әскери-әуе базасында түсірілген Наоми Паркердің (кейін Фрели) суреті екенін көрсетеді. "Біз мұны істей аламыз!" плакаты 1943 жылдың ақпан айында екі апта бойы тек Орта Батыстағы Westinghouse қызметкерлеріне көрсетілді, содан кейін ол шамамен 40 жылға жоғалып кетті. Соғыс кезінде "Рузи" есімі осы суретпен байланысты болған жоқ, ал плакаттың мақсаты әйелдерді жұмысқа алу емес, Вестингхауста жұмыс істейтін екі жынысты жұмысшыларға бағытталған ынталандырушылық пропаганда болды. Тек кейінірек, 1980 жылдардың басында Миллердің плакаты қайта жаңғырылып, феминизммен байланыстырылды және көбінесе "Рузи Ривер" деп қате аталады.