Кіріспе
Моңғол халқының ең ірі кіші тобы, өзен. Халха немесе Калка (монғол жазуы: ᠬᠠᠯᠬᠠ, 喀爾喀) – 15 ғасырдан бері қазіргі Моңғолияда моңғолдардың ең ірі кіші тобы. Халхалар, Шахарлар, Ордос және Тумедтермен бірге 20 ғасырға дейін Боржигин хандарымен тікелей басқарылды. Ойраттардан айырмашылығы, олар Жунгар ақсүйектерімен немесе Қасар ұрпақтарымен басқарылған Хоршиндерден өзгеше басқарылды. Халханың екі негізгі тобы Даян ханның тікелей еркек ұрпақтарымен билік етті. Баарин, Хонгирад, Джаруд, Баяуд және О’зед (Ужид) Даян ханның бесінші ұлы Ахиболодқа бағынышты болды, осылайша Оңтүстік Бес Халха құрылды. Жеті солтүстік Халха отогы: 1) Жалаирлар, Ольхонудтар; 2) Бесут, Ильджигин; 3) Горлос, Керегут; 4) Хурей, Хору, Цоохор; 5) Хухуид, Хатагин; 6) Тангут, Сартуул; 7) Урианхай Даян ханның кіші (немесе үшінші болуы мүмкін) ұлы Гересенженің бағынышында болды. Хотогойдтар мәдениеті мен тілі жағынан Халха моңғолдарына жақын. 20 ғасырға дейін Халха моңғолдарының билеуші тобын құраған Шыңғыс ханның көптеген тікелей ұрпақтары болды, бірақ олар ерекше топқа жатпай, Халха моңғолдары ретінде қарастырылды. Солтүстік Еуропаның Он Үш Халхасы – тәуелсіз Моңғолия мемлекетінің негізгі этностық тобы. Олардың саны 1 610 400 (1989 жылғы мәліметтер бойынша Моңғолия халқының 78,8% құрайды). Халха немесе Халх диалектісі – Моңғолияның стандартты жазба тілі.
a river
The Khalkha or Kalka (, Mongolian script:ᠬᠠᠯᠬᠠ , 喀爾喀) have been the largest subgroup of Mongol people in modern Mongolia since the 15th century. The Khalkha, together with Chahars, Ordos and Tumed, were directly ruled by Borjigin khans until the 20th century; unlike the Oirats, who were ruled by Dzungar nobles or the Khorchins, who were ruled by Qasar's descendants. The two original major Khalkha groups were ruled by the direct male line descendants of Dayan Khan. The Baarin, Khongirad, Jaruud, Bayaud and the O'zeed (Ujeed) became Dayan Khan's fifth son Achibolod's subjects, thus formed the Southern Five Halhs. Seven northern Khalkha otogs: 1) Jalairs, Olkhonud; 2) Besut, Iljigin; 3) Gorlos, Keregut; 4) Khuree, Khoroo, Tsookhor; 5) Khukhuid, Khatagin; 6) Tanghut, Sartuul; 7) Uriankhai became Dayan Khan's youngest (could be third) son Geresenje's subjects. Khotogoids are close in culture and language to the Khalkha Mongols. There were also numerous direct descendants of Genghis Khan who had formed the ruling class of the Khalkha Mongols prior to the 20th century, but they were and still also regarded as Khalkha Mongols rather than belonging to a special unit. The Thirteen Khalkhas of the Far North are the major subethnic group of the independent state of Mongolia. They number 1,610,400 (78.8%) of Mongolia's population (1989 figures). The Khalkha or Halh dialect is the standard written language of Mongolia.
Этимология
Халх ("Халх, Халха") термині лингвистер мен тарихшыларды әрқашан қызықтырған. Бір мүмкін түсіндірмесі – ол xалхавч "қалқан" және халхлах "қорғау; жабу; қоршау; жасыру; тоқтату" сөздерімен ортақ түбірге ие болуы мүмкін, бірақ этникалық топтың атынан басқа дербес xалх сөзі есім немесе етістік ретінде кездеспейді. Осыған ұқсас, Халха бірлігіндегі кіші этникалық топтар тарихи түрде кітаптарда, журналдарда және құжаттарда "Жалаир халха", "Сартул халха", "Тангут халха" сияқты жазылған. Тіпті Оңтүстік Бес Халха және Солтүстік Он Үш Халха тіркестеріндегі сөздердің реті Халх сөзінің Оңтүстік және Солтүстік тайпалық конфедерацияларының құрамындағы бірліктерге қатысты екенін көрсетеді, бірақ ол бүкіл топты білдірмейді. Соңында, моңғолдар Халх терминін Халх Голының атына байланыстырады.
Халха диаспорасы
Халха моңғолдарының басым көпшілігі қазіргі Моңғолия мемлекетінде тұрады. Дегенмен, Қытайда төрт шағын байрақ бар: екеуі Ішкі Моңғолияда, біреуі Цинхай провинциясында, біреуі Рехеде. Сонымен қатар, Ресейдегі буряттар арасында да бірнеше топтар бар, бірақ олар халхалық өзіндік санасын, мәдениетін және тілін толығымен сақтамайды. Цинхай, Қытай және Ресейдегі буряттар арасындағы Халха моңғолдары Цогту хан мен оның ұлдарының бағынышында болған. Чогту Хонг Тайджидің халхалары (1 байрақ): Ақын, Лигдан ханның қолдаушысы және Далай-ламаның «Сары Шапка» орденіне қарсылас болған Цогту Хонг Тайджи 1624 жылдан кейін өзінің халқымен бірге Цинхайға көшіп келді. Лигдан хан мен Цогту Хонг Тайджи Цинхайда кездесіп, маньчжур билігінен тәуелсіз, географиялық тұрғыдан маньчжур императорының қол жеткізе алмайтын монғол базасын құруды жоспарлаған. Бұл екі ханға Тибет Далай-ламасының моңғол істеріне ықпалының күшейіп бара жатқаны да анық болды. Сондықтан олар Далай-лама мен «Сары Шапка» орденінің ықпалын тоқтату үшін «Қызыл Шапка» орденін қолдауға бекінді. Алайда, Лигдан ханның көптеген халқы мен әскері Цинхайға жол жүрісінде шешек ауруынан көз жұмды. Лигдан қайтыс болғаннан кейін Цогту Тайджи Гелугпа монастырларына шабуыл жасауды бастады. Цогту Далай-ламаға қарсы Лхасаға 10 000 сарбазды ұлы Арслаң бастауында жібергенде, Арслаң жақын арада тарап ауысып, Далай-ламаны қолдады. Гелугпа иерархы, Бесінші Далай-лама (1617–82), Ойрат Гуши хан Торо Байкуды шақырды, оның 1637 жылдың басындағы 10 000 әскері Улан-Хошууда Цогтудың 30 000 әскерін талқандады; Цогту Тайджи қаза тапты. Бүгінде Гуши ханның ойраттары «Жоғарғы моңғолдар» немесе «ДЭЭД МОНГОЛ» деп те аталады және олар әлі күнге дейін Цинхайда 21 байрақ құрамында тұрады. Цогту Хонг Тайджидің халхаларының қалдықтары тек бір байрақтан тұрады және «Төменгі моңғолдар» немесе «ДООД МОНГОЛ» деп танылады. Цинхай халха моңғолдары арасында Цогту Хонг Тайджи Цогту хан ретінде белгілі. Халха оң қанат байрағы: Бұл байрақ Дархан Бейлі байрағы деп белгілі болды және оның билеушісі Герсенж Жалаир ханның немересі Бунидаридің ұрпағы еді. 1653 жылы олар Сыртқы Моңғолияның Тушит хан аймағынан Ішкі Моңғолияға көшіп келді. Халха шығыс қанат байрағы: Бұл байрақ «Чохор Халх» деп белгілі болды және оның билеушісі Герсенж Жалаир ханның бесінші буын немересі, Гөмбо Илденнің ұрпағы еді. Олар 1664 жылы Сыртқы Моңғолияның Засакто хан аймағынан Ішкі Моңғолияға қашып келді. Монғол жайылымдарында көрсетілген оның шекаралары 125 және 230 «ли» шамасында, яғни шамамен… Тангут Халха байрағы: Бұл байрақ бұрын әкімшілік тұрғысынан Шығыс Тумет (Монголжин) байрағына бағынышты болған, қазір Тангут Халха деп белгілі. Бұл кішкентай аумақта 500-ге жуық адам тұрады. Айналасындағы аудандарды моңғолдар иеленгендіктен, қытайлар мүлдем жоқ. Өзінің ханзадасы бар тайпа 1662 жылы Солтүстік (Халха) және Батыс (Улот) моңғолдары арасындағы соғыстар кезінде Сыртқы Моңғолияның Жасакто хан бөлімінен келген көшпенділердің құрамынан пайда болды, олар Ішкі Моңғолияға қашып, маньчжурларға бағынуды ұсынды.
The Tanggot Khalkha Banner: This Banner formerly subordinated for administrative purposes to the East Wing Tumet (Monggoljin) Banner, is popularly known as Tanggot Khalkha. This tiny territory, of not more than , is said to have a population of about 500 people. There are practically no Chinese, as the surrounding districts are held by Mongols. The tribe, which has a prince of its own, was founded by immigrants from the Jasakto Khan division of Outer Mongolia, who fled to Inner Mongolia and offered submission to the Manchus in 1662, during the wars between the Northern (Khalkha) and Western (Ulot) Mongols.
Халха аумағының Ресей империясына және жерленген халхаларға жоғалуы
Шыңғыс хан билікке келген 12-13 ғасырларда қазіргі оңтүстік Буриатиядағы Селенге аңғары мен Ага даласы буриаттармен ешқандай байланысы болған жоқ; бұл Меркит тайпасының және нағыз моңғол тайпасының жерлері еді. 1628 жылдан бастап Ресейдің жаулап алуы мен буриаттардың қоныс аударуымен Селенге аңғарында бұрынғысынша моңғол рулары Халха хандарының билігінде өмір сүрді. 1652 жылы Халха хандары Ресейдің Байкал аймағына жасаған шабуылдарына наразылық білдірді, ал 1666 жылдан бастап Халха шабуыл жасаған отрядтары Братск, Илимск, Еравнинск және Нерчинск қалаларына дейін жетті, ал хандар Селенгедегі бекіністерді қоршады. Алайда, 1647 жылы Уда өзені бойындағы хорилер Халхаларға салық төлеуден қашу үшін орыстарға біржола бағынды. Моңғол руларының кішкентай топтары да казак бекіністерінің қорғауына солтүстікке қарай қашқан. 1688 жылы Галдан Бошогту ханның Халхаға шабуылы Халханың казактардың ілгерілеуіне қарсы тұруын тоқтатты және көптеген моңғол қашқындырын Ресей билігіне қашуға мәжбүр етті. Соңында, жаңа шекарадан оқшауланған Селенге моңғолдары Халха туыстарынан айырылып, көшіп келген буриаттар мен хорилермен араласып, біртіндеп орыстардың «буриат» деген атауын қабылдады. Бұл топтар: Охин Тайж ұрпақтары (Халханың Цогту ханының немересі); Хатагин; Атаган; Ашабагад; Сартуул; Тавнангуд; Юнгсибу; Өзид; Уулд; Цонгоол. Цонгоолдың кіші рулары: 1. Урианхад, 2. Болингуд, 3. Баатуд, 4. Ашибагад, 5. Авгачуд, 6. Шарнуд, 7. Номход, 8. Қамниган, 9. Аршаантан, 10. Хоршид, 11. Наимантан, 12. Юншөөбү, 13. Қотгойд, 14. Елжигед, 15. Өрлүд, 16. Тавнангуд, 17. Оронгой, 18. Цоокхор, 19. Сартуул, 20. Шарайд, 21. Темдегтен. Моңғол ғалымы, жазушы және зерттеуші Бямбин Ренчин осы этностың өкілі. Оның әкесі Юнгсибу руынан, ал анасы Халханың Цогту ханы арқылы Чингисханның тікелей ұрпағы болған.