Кіріспе
Психологиядағы түсінік. Басқару ортасы – адамдардың өз өміріндегі оқиғалардың нәтижесіне, сыртқы күштерге (олардың ықпалынан тыс) қарағанда, өздерінің бақылау жасай алады деген сенім деңгейі. Бұл ұғымды 1954 жылы Джулиан Б. Роттер әзірледі, содан бері ол тұлғалық психологияның бір аспектісіне айналды. Адамның "locus" (көпше түрі "loci", латынша "орналасу" немесе "мекенжай") ішкі (өз өмірін өзі басқара алатынына сенім) немесе сыртқы (өмірді адамның ықпалына бағынбайтын сыртқы факторлар бақылайды деген сенім, немесе жай ғана жақсылыққа немесе жамандыққа тағдыр шешім қабылдайды) деп түсіндіріледі. Ішкі бақылау ортасы күшті адамдар өмірдегі оқиғалардың басты себебі – олардың өзінің әрекеттері деп санайды. Мысалы, емтихан нәтижесін алғанда, ішкі бақылау ортасы бар адамдар өздерін және қабілеттерін мақтап немесе кінәлайды. Сыртқы бақылау ортасы бар адамдар мұғалімді немесе емтиханның қиындығын кінәлайды немесе мақтайды. Бақылау ортасы психологияның түрлі салаларында көптеген зерттеулерге арналды. Бұл тұжырым білім беру психологиясы, денсаулық психологиясы, өндірістік және ұйымдық психология, сондай-ақ клиникалық психология сияқты салаларда қолданылады. Бақылау ортасының салалық ерекшеліктері немесе жалпы өлшемдері практикалық қолдануда тиімдірек болатыны туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Сондай-ақ, бақылау ортасын (болашаққа қатысты жалпы күтулермен байланысты тұлғалық айнымалы) және себептерді іздеу стилін (өткен нәтижелерді түсіндіруге қатысты түсінік) немесе бақылау ортасын және өзіне сенімділік сияқты ұғымдарды мұқият ажырату қажет. Бақылау ортасы – негізгі өзіндік бағалаудың төрт өлшемінен бірі (адамның өзіне жасаған негізгі бағасы), оның ішінде невротизм, өзіне сенімділік және өзіне деген құрмет те бар. Негізгі өзіндік бағалау тұжырымдамасын алғаш рет Judge, Locke және Durham (1997) зерттеді, содан бері жұмысқа қанағаттану және жұмыс өнімділігі сияқты бірнеше жұмыс нәтижелерін болжауға қабілетті екені дәлелденді. Judge және тағы басқалар (2002) жүргізген келесі зерттеуде бақылау ортасы, невротизм, өзіне сенімділік және өзіне деген құрмет факторларының ортақ ядросы болуы мүмкін екені айтылды.
Locus of control is the degree to which people believe that they, as opposed to external forces (beyond their influence), have control over the outcome of events in their lives. The concept was developed by Julian B. Rotter in 1954, and has since become an aspect of personality psychology. A person's "locus" (plural "loci", Latin for "place" or "location") is conceptualized as internal (a belief that one can control one's own life) or external (a belief that life is controlled by outside factors which the person cannot influence, or that chance or fate controls their lives). Individuals with a strong internal locus of control believe events in their life are primarily a result of their own actions: for example, when receiving exam results, people with an internal locus of control tend to praise or blame themselves and their abilities. People with a strong external locus of control tend to praise or blame external factors such as the teacher or the difficulty of the exam. Locus of control has generated much research in a variety of areas in psychology. The construct is applicable to such fields as educational psychology, health psychology, industrial and organizational psychology, and clinical psychology. Debate continues whether domain specific or more global measures of locus of control will prove to be more useful in practical application. Careful distinctions should also be made between locus of control (a personality variable linked with generalized expectancies about the future) and attributional style (a concept concerning explanations for past outcomes), or between locus of control and concepts such as self efficacy. Locus of control is one of the four dimensions of core self evaluations – one's fundamental appraisal of oneself – along with neuroticism, self efficacy, and self esteem. The concept of core self evaluations was first examined by Judge, Locke, and Durham (1997), and since has proven to have the ability to predict several work outcomes, specifically, job satisfaction and job performance. In a follow up study, Judge et al. (2002) argued that locus of control, neuroticism, self efficacy, and self esteem factors may have a common core.
Жеке басының бейімділігі
Роттер (1975) ішкілік және сыртқылықтың екі полюстік ұштары екенін, типология емес екенін ескертті. Ішкі бағытталған адамдар оқиғалардың нәтижесін өз бақылауына жатқызады. Ішкі бақылау ошағына ие адамдар өз әрекеттерінің нәтижесінің өзінің қабілеттерінен туындайтынына сенеді. Олар тың күшпен еңбек етсе, оң нәтижелерге жететініне сенімді. Әрбір әрекеттің салдары бар екеніне сенеді, бұл оларды жағдайдың қалай болғанын қабылдауға және оны басқару мүмкіндігі оларға байланысты екенін түсінуге мәжбүрлейді. Сыртқы бағытталған адамдар оқиғалардың нәтижесін сыртқы жағдайларға байланыстырады. Сыртқы бақылау ошағына ие адам өз қазіргі жағдайларының өзінің ықпалының, шешімдерінің немесе бақылауының нәтижесі емес деп санайды. Роттер (1966) ішкі бағытталған адамдардың екі маңызды қасиетке ие екенін айтты: жоғары жетістікке ұмтылыс және төмен сыртқы бағытталғандық. Бұл 1966 жылы Роттер ұсынған бақылау ошағы шкаласының негізі болды, бірақ ол Роттердің бақылау ошағының бір тұжырым екеніне сенгеніне негізделген. 1970 жылдан бері Роттердің бір өлшемділік туралы болжамы сынға ұшырады, Левенсон (мысалы) бақылау ошағының әртүрлі өлшемдерін (мысалы, өмірдегі оқиғалардың өзін-өзі анықтауы немесе басқа күшті адамдар ұйымдастыруы және кездейсоқтыққа негізделуі) бөліп қарастыру қажет екенін айтты. 1970 жылдарда Вайнердің алғашқы жұмысы ішкілік-сыртқылық өлшеміне перпендикуляр, тұрақты себептерге жатқырушылар мен тұрақсыз себептерге жатқырушылар арасындағы айырмашылықтарды ескеру қажеттігін ұсынды. Бұл жаңа өлшемдік теория нәтижелерді қабілетке (ішкі тұрақты себеп), күш-жігерге (ішкі тұрақсыз себеп), тапсырманың қиындығына (сыртқы тұрақты себеп) немесе сәттілікке (сыртқы тұрақсыз себеп) жатқызуға мүмкіндік берді. Вайнер бастапқыда осы төрт себепті осылай қарастырған болса да, адамдар сәттілікті (мысалы) сыртқы себеп ретінде қарастыра ма, қабілет әрқашан тұрақты деп қабылдана ма және күш-жігер әрқашан өзгере ме деген сұрақтар туды. Шындығында, жақындағы жарияланымдарда (мысалы, Вайнер, 1980) ол осы төрт себепке басқа терминдерді қолданады (мысалы, "тапсырманың қиындығы" орнына "міндеттің объективті сипаттамалары" және "сәттілік" орнына "жақсылық"). Вайнерден кейінгі психологтар тұрақты және тұрақсыз күш-жігерді ажыратады, кейбір жағдайларда күш-жігер тұрақты себеп ретінде қарастырылуы мүмкін екенін біледі (әсіресе ағылшын тілінде "еңбекқор" сияқты сөздердің болуын ескере отырып). Бақылау ошағына қатысты, ішкі және сыртқы типтердің араласуын қамтитын басқа да бақылау түрі бар. Бақылау ошағының екі түрінің үйлесімін иеленген адамдар көбінесе билокальдар деп аталады. Билокальдық қасиеттері бар адамдар ішкі және сыртқы бақылау ошағының үйлесімін пайдаланып, стрессті тиімдірек басқарады және аурулармен күреседі. Алайда, бұл жалғыз сауалнама емес; Биалердің (1961) балаларға арналған 23 сұрақтан тұратын шкаласы Роттердің жұмысынан бұрын пайда болған. Бақылау ошағы шкаласын бағалауға қатысты Кранадллдың (1965) "Жатқызудың зихи интелектуалдық шкаласы" (Crandall Intellectual Ascription of Responsibility Scale) және Навики-Стрикленд шкаласы да маңызды. Бақылау ошағын бағалауға арналған ең алғашқы психометриялық шкалалардың бірі (Роттер шкаласындағы мәжбүрлі таңдауға қарасты, Ликерт шкаласын қолдана отырып) В.Х. Джеймс Огайо штатының университетінде Роттердің жетекшілігімен жазылған жарияланбаған докторлық диссертациясы үшін жасаған, бірақ ол жарияланбаған күйінде қалды. Роттер шкаласынан кейін бақылау ошағын өлшеуге арналған көптеген шкалалар пайда болды. Бұларды Фурнхам мен Стил (1993) қарастырды, олар денсаулық психологиясы, өндірістік және ұйымдық психология және балаларға арналған (мысалы, үштен алты жасқа дейінгі балаларға арналған Стэнфорд мектепке дейінгі ішкі-сыртқы шкаласы) салаларына қатысты. Фурнхам мен Стил (1993) ересектерге арналған ең сенімді және жарамды сауалнама Даттвейлер шкаласы екенін көрсететін деректер келтіреді. Осы авторлардың келтірген сауалнамаларына шолу үшін төмендегі "Қолданылуы" бөлімін қараңыз. Даттвейлердің (1984) Ішкі бақылау индексі (ICI) Роттер шкалаларымен байланысты мәжбүрлі таңдау форматы, әлеуметтік қажеттілікке бейімделу және гетерогенділік (факторлық талдаумен көрсетілгендей) сияқты проблемаларды қарастырады. Ол сондай-ақ 1984 жылы бақылау ошағын өлшеуге арналған басқа да шкалалар болғанын, бірақ "олар көптеген бірдей проблемаларға ұшырайтынын" атап өтеді. Роттер шкаласында қолданылатын мәжбүрлі таңдау форматынан айырмашылығы, Даттвейлердің 28 сұрақтан тұратын ICI Ликерт шкаласын қолданады, онда адамдар 28 мәлімдеменің әрқайсысында сирек, кейде, көбінесе немесе әдетте көрсетілгендей әрекет ететінін бағалауы керек. ICI ішкі бақылауға қатысты айнымалыларды бағалайды: когнитивтік процестер, автономия, әлеуметтік ықпалға қарсы тұру, өзіне сенім және ынтақтылықты кешіктіру. 133 студенттен тұратын шағын валидациялық зерттеу шкаланың жақсы ішкі сәйкестілігіне ие екенін көрсетті (Cronbach's alpha = 0.85).
Internals were believed by Rotter (1966) to exhibit two essential characteristics: high achievement motivation and low outer directedness. This was the basis of the locus of control scale proposed by Rotter in 1966, although it was based on Rotter's belief that locus of control is a single construct. Since 1970, Rotter's assumption of uni dimensionality has been challenged, with Levenson (for example) arguing that different dimensions of locus of control (such as beliefs that events in one's life are self determined, or organized by powerful others and are chance based) must be separated. Weiner's early work in the 1970s suggested that orthogonal to the internality externality dimension, differences should be considered between those who attribute to stable and those who attribute to unstable causes. This new, dimensional theory meant that one could now attribute outcomes to ability (an internal stable cause), effort (an internal unstable cause), task difficulty (an external stable cause) or luck (an external, unstable cause). Although this was how Weiner originally saw these four causes, he has been challenged as to whether people see luck (for example) as an external cause, whether ability is always perceived as stable, and whether effort is always seen as changing. Indeed, in more recent publications (e. g. Weiner, 1980) he uses different terms for these four causes (such as "objective task characteristics" instead of "task difficulty" and "chance" instead of "luck"). Psychologists since Weiner have distinguished between stable and unstable effort, knowing that in some circumstances effort could be seen as a stable cause (especially given the presence of words such as "industrious" in English). Regarding locus of control, there is another type of control that entails a mix among the internal and external types. People who have the combination of the two types of locus of control are often referred to as bi locals. People who have bi local characteristics are known to handle stress and cope with their diseases more efficiently by having the mixture of internal and external locus of control. However, this is not the only questionnaire; Bialer's (1961) 23 item scale for children predates Rotter's work. Also relevant to the locus of control scale are the Crandall Intellectual Ascription of Responsibility Scale (Crandall, 1965) and the Nowicki Strickland Scale One of the earliest psychometric scales to assess locus of control (using a Likert type scale, in contrast to the forced choice alternative measure in Rotter's scale) was that devised by W. H. James for his unpublished doctoral dissertation, supervised by Rotter at Ohio State University; however, this remains unpublished. Many measures of locus of control have appeared since Rotter's scale. These were reviewed by Furnham and Steele (1993) and include those related to health psychology, industrial and organizational psychology and those specifically for children (such as the Stanford Preschool Internal External Scale for three to six year olds). Furnham and Steele (1993) cite data suggesting that the most reliable, valid questionnaire for adults is the Duttweiler scale. For a review of the health questionnaires cited by these authors, see "Applications" below. The Duttweiler (1984) Internal Control Index (ICI) addresses perceived problems with the Rotter scales, including their forced choice format, susceptibility to social desirability and heterogeneity (as indicated by factor analysis). She also notes that, while other scales existed in 1984 to measure locus of control, "they appear to be subject to many of the same problems". Unlike the forced choice format used on Rotter's scale, Duttweiler's 28 item ICI uses a Likert type scale in which people must state whether they would rarely, occasionally, sometimes, frequently or usually behave as specified in each of 28 statements. The ICI assess variables pertinent to internal locus: cognitive processing, autonomy, resistance to social influence, self confidence and delay of gratification. A small (133 student subject) validation study indicated that the scale had good internal consistency reliability (a Cronbach's alpha of 0.85).
Атрибуциялық стиль
Атрибуциялық стиль (немесе түсіндіру стилі) – Лин Ивон Абрамсон, Мартин Селигман және Джон Д. Тисдейл енгізген ұғым. Бұл тұжырымдама Вейнердің теориясынан бір қадам алға жылжып, ішкілік, сыртқылық және тұрақтылық ұғымдарымен қатар, жалпыламалық-нақтылық өлшемінің де қажеттігін көрсетеді. Абрамсон және авторлар адамдардың өміріндегі табыс пен сәтсіздікті ішкі немесе сыртқы факторларға, қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді факторларға, сондай-ақ барлық жағдайларға әсер ететін факторларға байланысты түсіндіретініне сенді. Атрибуция теориясы (психологияға Фриц Хайдер енгізген) бақылау локусы теориясына ықпал етті, бірақ екі модельдің арасында маңызды тарихи айырмашылықтар бар. Атрибуция теориясымен айналысатын ғалымдар көбінесе әлеуметтік психологтар болып табылады, олар адамдардың атрибуция жасау қалай және неге болатынын сипаттайтын жалпы процестерге ден қояды, ал бақылау локусы теориясымен айналысатындар жеке ерекшеліктерге назар аударады. Екі тәсілдің даму тарихында 1970-жылдары Бернард Вайнердің үлесі маңызды. Осыған дейін атрибуция теориясымен айналысатын ғалымдар мен бақылау локусы теориясының жақтастары себептіліктің сыртқы және ішкі локустарына бөлінумен көбінесе айналысқан. Вайнер тұрақтылық-тұрақсыздық (кейін бақыланатындық) өлшемін қосты, осы арқылы себептің адамның ішкі болғанын, бірақ оның бақылауынан тыс екенін қалай түсінуге болатынын көрсетті. Тұрақтылық өлшемі адамдардың мұндай нәтижелерден кейін неге табысқа жететінін немесе сәтсіздікке ұшырайтынын түсінуге көмектесті.
Қолданбалар
Бақылау орнының ең танымал қолданылуы денсаулық психологиясы саласында болуы мүмкін, негізінен Кеннет Уоллстонның жұмысына байланысты. Денсаулық сақтау саласындағы бақылау орнын өлшейтін шкалаларды Фурнхам мен Стил 1993 жылы қарады. Ең танымалдары – Денсаулықты Бақылау Шкаласы және Көпөлшемді Денсаулықты Бақылау Шкаласы, немесе MHLC. Соңғы шкала денсаулық үш көзден туындауы мүмкін деген идеяға негізделген (Левенсонның бұрынғы жұмысына сүйене отырып): ішкі факторлар (салауатты өмір салтын өзің анықтау), күшті басқалар (мысалы, дәрігер) немесе сәттілік (өмір салты туралы кеңестер ескерілмейтіндіктен өте қауіпті – осы адамдарға көмектесу өте қиын). Фурнхам мен Стилдің (1993) қарастырған кейбір шкалалары семіздік сияқты нақты салалардағы денсаулыққа қатысты (мысалы, Салтцердің (1982) салмақ бақылау шкаласы немесе Столтан мен Зуроффтың (1990) диеталық сенімдер шкаласы), психикалық денсаулық (мысалы, Вуд пен Летактың (1982) психикалық денсаулық бақылау шкаласы немесе Уайтман, Десмонд және Прайс, 1987 жылғы Депрессия Бақылау Шкаласы) және қатерлі ісік (Пруин және басқалардың, 1988 жылғы Қатерлі Ісік Бақылау Шкаласы). Тұжырымдаманың денсаулық психологиясына қолданылуын талқылау кезінде Фурнхам мен Стил Клэр Брэдлидің диабетті басқаруға бақылау орнын байланыстыратын жұмысына сілтеме жасайды. Норман мен Беннетт 1995 жылы бірқатар салалардағы денсаулыққа байланысты бақылаудың эмпирикалық деректерін қарады; олар денсаулыққа байланысты кейбір мінез-құлықтардың ішкі денсаулық бақылауымен байланысты екендігі туралы деректердің екіталай екенін атап өтті. Олар кейбір зерттеулер ішкі денсаулық бақылауының белсенділігі жаттығудың артуымен байланысты екенін анықтағанын атап өтті, бірақ жаттығу мінез-құлқы (мысалы, жүгіру) мен ішкі денсаулық бақылаудың арасындағы әлсіз (немесе жоқ) байланысты тапқан басқа зерттеулерді келтірді. Дәл осындай түсініксіздік ішкі денсаулық бақылау орнының және басқа денсаулыққа байланысты мінез-құлықтардың (мысалы, көкіректі өздігінен тексеру, салмақты бақылау және денсаулықты алдын алу мінез-құлықтары) арасындағы байланыс туралы деректерде байқалады. Ішкі денсаулық бақылауы мен алкогольді тұтыну арасындағы байланыс туралы келтірілген деректер ерекше қызығушылық туғызады. Норман мен Беннетт алкоголиктерді алкоголик емес адамдармен салыстыратын кейбір зерттеулер алкоголизмнің денсаулық бақылауының сыртқы әсерімен байланысты екенін көрсетеді; алайда, басқа зерттеулер алкоголизмді ішкі әсерімен байланыстырды. Алкогольді ішімдіктерді тұтыну бойынша жалпы халық арасында жүргізілген зерттеулерде де осындай түсініксіздіктер байқалды. Олар ішкі денсаулық бақылауы мен темекі тартуды тоқтату арасындағы байланыс туралы әдебиетті қарастыруда оптимистік көзқарас танытады, бірақ олар басқа да ықпалды адамдар мен ішкі денсаулық бақылау осы мінез-құлықпен байланысты болуы мүмкін деп болжауға негіз бар екенін айтады. Алкоголизмнің бірінің немесе екіншісінің салдарынан емес, бақылау орнының күшіне тікелей байланысты екені ескеріледі, түріне қарамастан, ішкі немесе сыртқы. Олар денсаулық бақылауының нақты бағыттары жалпы шаралар қабылдауға қарағанда бағаланғанда, өзара байланыстың нығаятынын көрсетеді. Жалпы, мінез-құлыққа тән денсаулық бақылау шкалаларын қолданатын зерттеулер оң нәтижелерге ие болды. Бұл шкалалардың MHLC шкаласы сияқты жалпы шкалаларға қарағанда жалпы мінез-құлықты болжау мүмкіндігі жоғары екені анықталды. Норман мен Беннетт денсаулыққа байланысты бақылау шкалаларын белгілі бір салаларда (оның ішінде темекі тартуды тоқтату), қант диабеті, таблеткамен емдеуді, гипертония, артрит, қатерлі ісік және жүрек және өкпе ауруларын қолданған бірнеше зерттеулерді келтіреді. Сонымен қатар, олар денсаулыққа байланысты мінез-құлықты денсаулыққа байланысты құндылықпен (адамдардың өз денсаулығына берген құндылығы) бірге зерттегенде, денсаулық бақылауының денсаулық бақылауының маңызды модераторлық айнымалы екенін айтады. Мысалы, Weiss and Larsen (1990) денсаулыққа баға берілген кезде ішкі денсаулық пен денсаулықтың арасындағы байланысты арттырды. Норман мен Беннетттің бақылау орнының нақты өлшемдеріне ерекше мән бергеніне қарамастан, жеке тұлға туралы жалпы оқулықтар бар, олар ішкі бақылау орнын әртүрлі жағдайлармен ауыратын адамдардың физикалық денсаулығы, психикалық денсаулығы және өмір сүру сапасын жақсартумен байланыстыратын зерттеулерді келтіреді: ЖИТС, мигрень, диабет, бүйрек ауруы және эпилепсия. 1970-ші және 1980-ші жылдары Уайт жоғары білім курстарына қатысқан студенттердің академиялық жетістіктерін бақылау орнымен байланыстырды. Ішкі бақылауға ие студенттер қажырлы еңбек пен назар аудару сәтті академиялық прогреске әкелетініне сенді және олар академиялық тұрғыдан жақсы орындады. Сыртқы бақылауға ие екені анықталған студенттер (болашақтары сәттілікке немесе тағдырға байланысты екеніне сенетін) академиялық үлгерім деңгейі төмен болды. Кассандра Б. Уайт бақылауға бейімділіктің академиялық саланың мінез-құлық нәтижелеріне қалай әсер ететінін зерттеді, кеңес берудің әртүрлі әдістерінің үлгерімді жақсартуға және тәуекелге ұшыраған колледж студенттерінің бақылау орнына тигізетін әсерін қарастырды. Роттер де ішкі немесе сыртқы бақылау орнына байланысты құмарлыққа қатысты зерттеулерді қарастырды. Ішкі бақылауға ие адамдар үшін құмарлық көбінесе шектеулі. Тікелей ставкаларда олар қауіпсіз және орташа ставкаларына баса назар аударады. Сыртқы бақылауға ие адамдар, керісінше, көбірек тәуекелге барады және, мысалы, белгілі бір кезеңде пайда болмаған картаға немесе санға көбірек ставка қояды, бұл картаның немесе санның пайда болу ықтималдығы жоғары екенін ескереді.
Ұйымдық психология және дін
Бұл ұғым қолданылған басқа салалар: өндірістік және ұйымдық психология, спорт психологиясы, білім беру психологиясы және дін психологиясы. Ричард Кахо соңғы саладағы еңбектерін жариялап, ішкі діни бағдардың ішкі локуспен оң байланысы (ал сыртқы діни бағдардың теріс байланысы) бар екенін көрсетті. Денсаулық психологиясы және дін психологиясы үшін Холт, Кларк, Кройтер және Рубионың (2003) рухани денсаулықты бақылау орнын бағалауға арналған сауалнамасы бойынша жұмысы маңызды. Авторлар белсенді рухани денсаулықты бақылау орнын ("Құдай адамға салауатты әрекеттер жасауға күш береді") және пассивті рухани денсаулықты бақылау орнын (мұнда денсаулық Құдайға қалдырылады) ажыратады. Өндірістік және ұйымдық психологияда ішкі бағытталған адамдардың сыртқы бағытталған адамдарға қарағанда өз жұмыстарын өзгерту үшін жандануға бейім екендігі анықталды (кәсіби өзгерістер туралы ғана сөйлеуден гөрі). Бақылау орны жұсқа байланысты әртүрлі жұмыс факторларымен байланысты, соның ішінде жұсқа қатысты нақты өлшемдер жалпы өлшемдерге қарағанда күштірек байланысқа ие. Білім беру ортасындағы зерттеулер ішкі мотивациясы бар студенттердің оқу материалдарын тереңірек өңдегенін және сыртқы мотивациясы бар студенттерге қарағанда академиялық үлгерімі жақсырақ екенін көрсетті.
Тұтынушылар зерттеулері
Бақылау орны тұтынушылар зерттеу саласында да қолданылды. Мысалы, Мартин, Вир және Перван (2007) әйелдердің салмаққа қатысты бақылау локусы (яғни, дене салмағын бақылау туралы сенімдері) олардың әртүрлі дене бітіміндегі әйелдер моделіне жарнамада қалай реакция білдіретінін зерттеді. Олар өз салмағын бақылай алатынына сенетін әйелдердің ("ішкілер") жарнамадағы арық модельдерге жақсырақ жауап беретінін және бұл жағымды реакцияның өзін-өзімен байланыстыру арқылы жүзеге асыратынын анықтады. Керісінше, салмағына қатысты әлсіздік сезінетін әйелдер ("сыртқылар") үлкен өлшемдегі модельдерді өзімен байланыстырады, бірақ майлы емес өнімдерді жарнамалаған кезде ғана үлкен өлшемдегі модельдерді артық көреді. Майлы өнімдер үшін олар үлкен және арық модельдерді бірдей артық көреді. Сондай-ақ, салмаққа қатысты бақылау өлшемі салмақты бақылау сенімдерімен және жігермен байланысты екені анықталды.
Саяси идеология
Бақылау орны саяси идеологиямен байланыстырылған. 1972 жылғы АҚШ президенттік сайлауында колледж студенттері арасында жүргізілген зерттеулер ішкі бақылау орнына ие адамдардың республикалық партияға тіркелу ықтималдығының айтарлықтай жоғары екенін, ал сыртқы бақылау орнына ие адамдардың демократиялық партияға тіркелу ықтималдығының айтарлықтай жоғары екенін көрсетті. 2011 жылы Оклахома штатындағы Камерон университетінің студенттерін зерттеу осыған ұқсас нәтижелерді растады, бірақ бұл зерттеулердің көлемі шектеулі болды. Осы тұжырымдармен сәйкес, Кей Свитсер (2014) республикалықтардың демократтар мен тәуелсіздерге қарағанда ішкі бақылау орнының жоғарырақ екенін анықтады. Ішкі бақылау орнына ие адамдардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы жоғары болып келеді және олардың саяси қатысу деңгейі де жоғары (мысалы, саяси жаңалықтарды қадағалау, саяси ұйымға қосылу). Сондай-ақ, ішкі бақылау орнына ие адамдардың дауыс беруге бейімділігі де жоғары.
Отбасылық шығу тегі
Бақылау орнының дамуы отбасылық стильмен және ресурстармен, мәдени тұрақтылықпен және күш-жігердің сыйақыға әкелетін тәжірибесімен байланысты. Көптеген ішкі бағытталған адамдар ішкі сенімдерді үлгідейтін отбасыларда өскен; бұл отбасылар күш-жігерді, білімді, жауапкершілікті және ойлауды баса назар аударды, ал ата-аналар әдетте балаларына уәде еткен сыйлықтарын берді. Керісінше, сыртқы бағытталған адамдар көбінесе төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайымен байланысты. Әлеуметтік толқуларға ұшыраған қоғамдарда бақылаудан шығу ықтималдығы артады; сондықтан мұндай қоғамдардағы адамдар сыртқы бағытталған болады. 1995 жылғы Шнеевиндтің зерттеуі "әйелдер басқаратын үлкен, толық емес отбасылардағы балалар сыртқы бақылау орнын дамытуға көбірек бейім" деген тұжырым жасады. Шульц және Шульц сондай-ақ, ата-аналары қолдау көрсеткен және тәртіпте тұрақты болған отбасылардағы балалар ішкі бақылау орнын дамытады деп мәлімдейді. Кем дегенде бір зерттеуде ата-анасы сыртқы бақылау орнына ие болған балалар өздерінің жетістіктерін және сәтсіздіктерін сыртқы себептерге жатқызатыны анықталды. Бақылау орнының отбасылық тамырлары туралы алғашқы зерттеулердің қорытындыларын Лефкур былай деп жинақтады: "Жылылық, қолдау және ата-ананың ынталандыруы ішкі бақылау орнының дамуы үшін маңызды көрінеді". Дегенмен, ата-ананың бақылау орнының баланың бақылау орнына қалай әсер ететініне қатысты нақты дәлелдер (генетикалық немесе орталық факторлар арқылы) жоқ. Бақылау орны жас ұлғайған сайын ішкі бағытталғанға бейіледі. Бала өскен сайын, олар өз орталарын жақсырақ бақылауға мүмкіндік беретін дағдыларды жинақтайды. Алайда, осы өзгерістерге биологиялық даму жауапты ма, әлде осы фактор ма, әлі белгісіз. Бірақ басқа зерттеулердің нәтижелері әртүрлі болды. Гатц пен Карел жинаған ұзақ мерзімді деректер ішкі бағытталғандық орта жасқа дейін артуы мүмкін екенін, содан кейін төмендеуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл саладағы деректердің белгісіздігін атап өткен Олдуин мен Гилмер (2004) Лакманның бақылау орнының екіұшты екендігі туралы пікірін келтірді. Шындығында, кейінгі өмірде бақылау орнының өзгеруі көбінесе сыртқы бағытталғандыққа қатысты (ішкі бағытталғандықтың төмендеуіне қарағанда), егер екі түсінік ортогональды деп қарастырылса. Шульц және Шульц (2005) келтірген мәліметтер бақылау орнының ішкі бағытталғандығы орта жасқа дейін артатынын көрсетеді. Авторлар сондай-ақ сегіз бен он төрт жас аралығында ортаны бақылауға жасалған әрекеттердің күшейетінін атап өтті. Денсаулыққа қатысты бақылау орны – адамдардың өз денсаулығын мінез-құлқымен, денсаулық жағдайымен және аурудан қанша уақытта айығуға болатынымен байланыстыруын қалай бағалайтыны мен түсінетіні. Бақылау орны адамдардың денсаулықтары мен денсаулыққа қатысты шешімдері туралы ойлау және әрекет ету әдісіне әсер ете алады. Біз күн сайын денсаулығымызға әсер етуі мүмкін ауруларға ұшыраймыз. Осы шындыққа қалай қарайтынымыз бақылау орнымызға байланысты. Қарлы жастағы адамдардың денсаулығының нашарлауын көру жиі кездеседі, сондықтан олардың денсаулыққа қатысты бақылау орнына әсер етеді деп есептеледі.
Жыныстық айырмашылықтар
Schultz және Schultz (2005) атап өткендей, АҚШ халқының ересектері арасында бақылау орталығындағы маңызды жыныстық айырмашылықтар анықталған жоқ. Дегенмен, бұл авторлар бақылау орталығын бағалау үшін нақты санаттағы сұрақтар бойынша жынысқа байланысты ерекшеліктер болуы мүмкін екенін де көрсетеді; мысалы, ерлер академиялық жетістіктерге қатысты сұрақтарда ішкі бақылау ортасына ие болуы мүмкін екенін дәлелдейді. Такаки және әріптестері (2006) жүргізген зерттеу гемодиализбен емделіп жатқан науқастардың ішкі бақылау орталығымен және өзіне сенімділігімен, сондай-ақ олардың емге бағыну деңгейімен байланысты жыныстық айырмашылықтарға бағытталған. Бұл зерттеуде жоғары ішкі бақылау ортасына ие әйелдердің денсаулықтарына және медициналық кеңестерге қатысты емге бағыну деңгейі зерттеуге қатысқан ерлерге қарағанда төмен екені анықталды. Емге бағыну – бұл адамның мінез-құлқының, осы жағдайда науқастың, медициналық кеңеспен сәйкес келу деңгейі. Мысалы, емге бағынған адам дәрігердің ұсыныстарын дұрыс орындайды.
Мәдениеттер аралық және өңірлік мәселелер
Әр түрлі мәдениеттердегі адамдардың бақылау орындарындағы айырмашылықтар бар ма деген сұрақ әлеуметтік психологтарды ұзақ уақыттан бері қызықтырып келеді. Жапондықтар АҚШ-тағы адамдарға қарағанда бақылау бағытын сыртқы факторларға байланысты қарастырады; алайда, Еуропадағы түрлі елдер арасындағы (сондай-ақ АҚШ мен Еуропа арасындағы) бақылау орындарындағы айырмашылықтар көбінесе шағын болады. Берри және авторлар 1992 жылы атап өткендей, АҚШ-тағы этникалық топтардың бақылау орындары салыстырылып келген; әлеуметтік-экономикалық жағдайы салыстырылғанда, АҚШ-тағы афроамерикандықтар ақтарға қарағанда сыртқы бақылау орына ие. Берри және авторлар 1992 жылы АҚШ-тағы басқа этникалық азшылықтар (мысалы, испандар) туралы зерттеулердің нәтижелерінің әртүрлі болғанын көрсетті. Бақылау орындарындағы мәдениаралық өзгерістер туралы толық ақпаратты осы саладағы зерттеулерден табуға болады, олар бақылау орынының мәдениаралық психология зерттеушілері үшін пайдалы түсінік екенін көрсетеді. Симс және Бауман АҚШ-тағы аймақтардың табиғи апаттарға қалай әртүрлі реакция жасайтынын түсіндірді. Олар торнадо мысалын келтірді. Олар "Роттердің теориясын қолданып, Алабама штатында Иллинойс штатына қарағанда торнадодан көбірек адамның қаза болуын түсіндірді". Алабама және Иллинойс штаттарының төрт округіндегі тұрғындарға сауалнама жүргізгеннен кейін, Алабама тұрғындарының өміріндегі оқиғалар туралы ойлау тәсілі көбінесе сыртқы факторларға байланысты екені анықталды. Ал Иллинойс тұрғындары көбінесе ішкі бақылау орына ие болды. Алабама тұрғындары ақпаратты сыртқы факторлар арқылы өңдегендіктен, торнадо келгенге дейін азырақ сақтық шараларын қолданды. Иллинойс штатының тұрғындары жақсы дайындалғандықтан, зардап шеккендердің саны азайды. Кейінгі зерттеулер осы географиялық айырмашылықтарды қарым-қатынас ұтқырлығымен түсіндіруге болатынын көрсетті. Қарым-қатынас ұтқырлығы – адамдардың достық, романтикалық және жұмыстық қарым-қатынастарды қоса алғанда, кіммен қарым-қатынас құруға қатысты қаншалықты таңдау мүмкіндігіне ие екенін өлшейтін көрсеткіш. Қарым-қатынас ұтқырлығы тығыз ынтымақтастық пен үйлестіруді талап ететін, ауыл шаруашылығы сияқты күнкөріс экономикасы бар мәдениеттерде төмен, ал көшпелі мал шаруашылығына негізделген және қалалық өнеркәсіптік мәдениеттерде жоғары. Мәдениаралық зерттеулер көрсеткендей, күріш өсіру кең таралған Шығыс Азия елдерінде қарым-қатынас ұтқырлығы ең төмен, ал Оңтүстік Америка елдерінде ең жоғары.
Өзін-өзі тиімділігі
Өзін-өзі тиімділік – адамның нақты бір нәтижеге қол жеткізу үшін қажетті мінез-құлықтарды іске асыру қабілетіне деген сенімі. Бұл Альберт Бандура енгізген байланысты түсінік және психометриялық шкала арқылы өлшенеді. Ол бақылау орнынан (локус бақылау) ерекшеленеді, себебі ол шектеулі жағдайлар мен іс-әрекеттердегі құзыреттілікке қатысты (жалпы жағдайларға таралатын бақылау туралы сенімдер емес). Бандура сондай-ақ өзін-өзі тиімділік пен өзіне деген құрмет (өзін-өзі бағалау) арасындағы айырмашылықты атап көрсетті, мысалы, бальнолық биде өзін-өзі тиімділігі төмен адамның өзіне деген құрметі де төмендеуі міндетті емес, себебі бұл саладагы құзыреттілік сол адам үшін аса маңызды болмауы мүмкін (мәнділікке қараңыз). Адамның денсаулығына қатысты ішкі бақылау орны жоғары болса да, және ол өз денсаулығын бақылай алатындай сезінсе де, өз денсаулығын сақтау үшін қажетті белгілі бір емдеу жолын орындауда тиімді еместігін сезінуі мүмкін. Өзін-өзі тиімділік денсаулыққа қатысты маңызды рөл атқарады, себебі адамдар өз денсаулық жағдайларын бақылай алатындай сезінген кезде, денсаулықтың салдары стресс тудыратын фактор ретінде аз сезіледі. Смит (1989) бақылау орнының өзін-өзі тиімділікті тек әлсіз өлшейтінін айтады; "пәндердің қабілеттеріне тікелей қатысы бар заттардың саны шектеулі". Смит атап көрсеткендей, қабілеттерді дамытуға оқыту өзін-өзі тиімділікті арттырады, бірақ Роттердің 1966 жылғы шкаласымен өлшенген бақылау орнына әсер етпейді.
Стресс
Алдыңғы бөлімде өз-өзіне сенімділік пен адамның бақылау орнының байланысы көрсетілді, сондай-ақ стресс бұл салалармен де байланысты. Өз-өзіне сенімділік – адамдардың күнделікті өмірінде кездесетін стресспен күресуге пайдаланатын мүмкіндік. Кейбір зерттеулер сыртқы бақылау орнының жоғары деңгейі және өзіндік тиімділіктің төмен деңгейінің аурумен байланысты психологиялық күйзелістің жоғары деңгейімен байланысты екенін көрсетеді. Зерттеулер омыртқа миының зақымдануынан зардап шеккен науқастардың өз денсаулығы мен мүгедектігін бақылай алатынын білуге тиімді екенін көрсетеді, бұл ішкі бақылау орнының қасиеттерін көрсетеді. Чхунг және авторлар (2006) жасаған зерттеу жасқа байланысты омыртқа миының зақымдануынан кейінгі стрестік жағдайға реакцияның өзгеруіне назар аударды. Зерттеушілер жас, орта жастағы және егде жастағы адамдарды қоса, әртүрлі жас топтарын тексерді; әр топтың орташа жасы тиісінше 25, 48 және 65 жас болды. Зерттеуден кейін олар жастың омыртқа миының зақымдануынан зардап шеккен науқастардың жарақаттану оқиғаларына қалай жауап беретініне әсер етпейтініне келісті. Дегенмен, олар жастың сыртқы бақылау орнының қолданылу деңгейіне әсер ететінін атап өтті және жас ересектер тобының басқа жас топтарымен салыстырғанда сыртқы бақылау орнының қасиеттерін көбірек көрсеткенін анықтады.