Эмильо Сальари: Итальяндық оқиғалар шебері

Кіріспе

Италия жазушысы (1862–1911)

Эмилио Салгари (бірақ көбінесе қате ˈsalɡari деп айтылады; 21 тамыз 1862 – 25 сәуір 1911) – итальяндық жазушы, оқиғаға толы, әрекетке шақыратын және фантастикалық шығармалардың алғашқы авторы. Италияда оның кең көлемді туындылары Данте Алигьеридің еңбектерінен де көп оқылған. Бүгінде ол әлі де ең көп аударылған 40 итальяндық автордың қатарында. Оның көптеген танымал романдары комикстерге, анимациялық сериалдарға және толық метражды фильмдерге бейімделген. Ол итальяндық авантюралық әдебиеттің және итальяндық поп-мәдениеттің әкесі, ал спагетти-вестерн жанрының "бабасы" деп есептеледі.

Өмір

Эмилио Сальгари Верона қаласында қарапайым саудагерлер отбасында дүниеге келді. Кішкентай кезінен-ақ ол теңіздерді зерттеуге құштарлық танытты және Венециядағы теңізшілік техникалық институтында оқыды, бірақ академиялық үлгерімі нашар болғандықтан, бітіре алмады. Ол өзінің жазушылық жолын La Nuova Arena күнделікті газетінің тілшісі ретінде бастады, онда оның кейбір шығармалары бөлім-бөлім жарияланды. Оның әңгіме айту қабілеті арта келе, оның өмірін шытырман оқиғаларға толы өткізгендігі туралы даңқ таратты. Ол Судан шөлін зерттегенімді, Небраскада Буффало Биллмен кездескенімді (іс жүзінде ол Италиядағы "Жабайы Батыс шоуының" гастрольдік сапары кезінде кездескен) және Жеті теңізде саяхаттағанымды айтты. Оның ерте өмірбаяндары Қиыр Шығыстағы оқиғалармен толтырылған, ол осы оқиғалар көптеген жұмыстарының негізі болғанын мәлімдеді. Бірақ шындығында Сальгари Адриатика теңізінен әрі бармаған. Ол зерттеу мен жаңалықтарға деген құштарлығын жазуға бағыттады. Оның алғашқы әңгімелері газеттерде жарияланды. Мансабының басында ол өзінің туындыларына «Капитан Сальгари» деген қолтаңба қоя бастады, бұл атақты ол бір рет дуэльде қорғады, оның осы атаққа құқығы күмәнді болғанда. Италия королевасы оны орденмен марапаттағанмен және оның шығармаларына үлкен сұраныс болғанмен, Сальгари кітаптарынан көп ақша таппады және өмірінің көп бөлігінде күнкөрісін табу үшін күресті. Сальгари Ида Перуцциге үйленді, оны «Аида» деп лақаптап атады, олар көп жыл бойы бақытты өмір сүрді. Ол өзінің және Айданың балаларына, баспасына және Туриндегі газетінің редакторларына үш хат қалдырды. Оның баспасына жазған хатында:

Эмилио мен Аиданың бір ұлы да 1933 жылы өз-өзіне қол жұмсады.

Жазушылық мансап

Салгари 200-ден астам оқиғалы әңгімелер мен романдар жазды, оның оқиғалары экзотикалық жерлерде, түрлі мәдениеттерден шыққан батырлармен өріледі. Ол шетелдік әдебиет пен газеттерді, саяхат журналдарын және энциклопедияларды оқып, кейіпкерлерінің әлемін суреттеу үшін шабыттанды. Ол төрт негізгі серия жазды: «Малайзияның қарақшылары», «Қара корсар сагасы», «Бермуданың қарақшылары» және «Ескі Батыстағы оқиғалар жинағы». Салгаридің батырлары көбінесе қарақшылар, заңнан тыс адамдар және варварлар болды, олар ашкөздікке, биліктің теріс пайдаланылуына және жемқорлыққа қарсы күресті. Оның ең танымал батырлары – Сандокан, «Малайзияның жолбарысы», Борнеолық ханзаде, қарақшыға айналған, және оның адал лейтенанты Гомералық Янез голланд және британ флоттарына қарсы шабуылдарға әскерін жетектеді. Олар Саравак ақ раджасы Джеймс Брукке соғыс жариялап, оны тақтан құлатуға тырысты. «Қара корсар» мен «Капитан Морган» Кариб теңізінде абыройлы мінез-құлық сақтады, ал Салгаридің Бермуда қарақшылары Американың тәуелсіздігі үшін күресті. Оның әңгімелері соншалықты танымал болды ki, жазушының баспагері көп ұзамай оның атын пайдаланып оқиғалар жазу үшін басқа жазушыларды шақырды. Олар оның «канонына» 50 роман қосты. Салгари стиліне көптеген адамдар еліктеді, бірақ тағы бір итальяндық оқиға жазушысы оның үлкен жетістігін қайталай алмады.

Мұра

Салгаридің шығармашылығынан кейін келген көптеген жазушылар оның туындыларын әлдебір жолмен ұстанып, үлгі етті. Италиялық оқиғалық әдебиеттің үлкен бөлігі – Салгари еңбегінің жалғасы. XIX ғасырдың соңындағы Луиджи Мотта, Эмилио Фанчелли сияқты көптеген жазушылар Салгари стилін қайталап, Сандоканның оқиғаларын жазды: олар жылдам дамыды, зор шайқастармен, қанмен, зорлық-зомбылықпен және юмормен толы болды. Осы стиль тез арада кино мен теледидарға тарады. Мысалы, режиссер Серджо Леоненің жұмысындағы оның батырлары, спагетти-вестерндерінде Салгаридің пираттық авантюристтерінен шабыт алды. Салгаридің романдарының 50-ден астам фильмдік бейімдемелері жасалды, ал тағы да көптеген туындылары оның шығармаларынан (корсар оқиғалары, джунглидегі оқиғалар және Стив Ривзбен түсірілген "Морган, Пират" сияқты B класты фильмдер) пайда болды. Федерико Феллини Салгаридің кітаптарын өте жақсы көретін. Пьетро Масканидің кітапханасында 50-ден астам Салгаридің кітабы болды. Умберто Эко бала кезінде Салгаридің шығармаларын оқыған. Оның шығармалары Португалияда, Испанияда және испан тілінде сөйлейтін елдерде кең танымал болды, онда Габриэль Гарсия Маркес, Изабель Альенде, Карлос Фуэнтес, Хорхе Луис Борхес және Пабло Неруда сияқты Латын Америкасы жазушылары жас кезінде оны оқығанын айтты. Оның өмірбаясын жазған Пако Игнасио Тайбо II-нің сөзіне қарағанда, Че Гевара оның 62 кітабын оқыған, және революционердің империализмге қарсы көзқарасы "салгариандық" деп қарауға болатындығын айтты. Көпшілікке танымал болғанымен, Салгари өмір бойы және 20 ғасырдың көп бөлігінде сыншылар тарапынан қабылданбады. Тек 1990 жылдардың соңында ғана оның жазбалары қайта қарастырыла бастады, және жаңа аудармалар жарық көрді. Олар кейіпкерлері мен сюжеттері үшін жаңадан бағаланды. 2001 жылы Италияда оның еңбегін құрметтеу үшін алғашқы Ұлттық Салгари қауымдастығы құрылды.

Фильмдер

Тарихшылар Салгари романының алғашқы киноадаптациясын талқылайды. Джованни Пастроне режиссерлік еткен «Кабирия» Эмилио Салгаридің 1908 жылғы «Карфаген жалындап жатыр» атты оқиғалық романымен көптеген ұқсастықтарға ие. Салгари есімдігі көрсетілмеген, ал Габриэле Д’Аннунцио ресми сценарист ретінде тіркелген. Д’Аннунцио фильм түсірілгеннен кейін оны қайта жөндеуге шақырылды және атауын «Кабирия» деп өзгерту, кейіпкерлердің аттарын ауыстыру және Пастроне жасаған титрлерді қайта жазу арқылы авторлық құқыққа ие болды. Мыңдаған актерлермен түсірілген үш сағаттық эпикалық фильм бүкіл Италияда сенсация тудырды. Ол эпикалық экрандық өндірістің алғашқы қадамы болды және Д.У. Гриффит, Сергей Эйзенштейн және басқалардың жұмысын болжады. Витале Де Стефано Салгаридің қарақшыларын 1920-ші жылдардың басында екі жыл бойы түсірілген бес фильмнен тұратын серия арқылы үлкен экранға шығарды, оның ішінде «Il corsaro nero» («Қара корсар») және «La Regina dei caraibi» («Кариб теңізінің патшайымы»). Лекс Баркер 1955 жылғы «Қара джунглидің құпиясы» атты B класты фильмде жолбарыс аулаушы Тремал Найк рөлінде ойнады. «Геркулес» жұлдызы Стив Ривз «Ұлы Сандокан» және «Малайзияның қарақшылары» (немесе «Жеті теңіздің қарақшылары») фильмдерінде Сандокан рөлін сомдады. Рей Дантон Луиджи Капуаноның «Сандокан Саравак барысына қарсы» (ағылш. «Sandokan Against the Leopard of Sarawak») фильмінде қарақшы рөлін ойнады және кейіннен «Сандокан қарсы тұрады» (ағылш. «Sandokan Fights Back») фильмінде рөлін қайталады. 1944 жылғы мексикалық «El corsario negro» фильмі оның «Қара корсар» романының негізінде түсірілген. 1965 жылғы оқиғалық «La montagna di luce» («Жарық тауы») фильмі Салгаридің 1902 жылғы осы аттас романына шала негізделген, ол «Кох-и-Нур» алмазының атын атады. Фильм ағылшын тілінде бірнеше атаумен шықты, олардың ең танымалдары «Jungle Adventurer» болды. Кейінгі шығарылымдарда қолданылған балама атаулардың бірі «Sandok» болды, бұл Салгаридің ойдан шығарылған қарақшысы Сандоканның танымалдылығын пайдалануға жасалған әрекет болды, дегенмен романның да, фильмнің де Сандокан кейіпкеріне немесе оның оқиғаларының орнына ешқандай қатысы болмады (сюжет 19 ғасырдағы Үндістанда Кох-и-Нур алмазын ұрлауға жасалған ойдан шығарылған әрекет айналасында өрілді). 1976 жылы «Сандокан» телесериалы Еуропа бойынша көрсетілді. Басты рөлде Кабир Беди ойнады және аптасына 80 миллионнан астам көрерменді тартты. Беди содан бері Сандоканның эталонды бейнесі болып саналады. Ол кейіннен 1990-шы жылдардың соңында бірнеше жалғастыру фильмдерінде рөлін қайталады.

Historians debate the first film adaptation of a Salgari novel. Cabiria, directed by Giovanni Pastrone bears many similarities to Emilio Salgari's 1908 adventure novel Cartagine in Fiamme (Carthage is Burning). Salgari was never credited, and Gabriele D'Annunzio was billed as the official screenwriter. D'Annunzio had been brought on board to help revise the film once it had been shot, earning the credit by changing the title to Cabiria, changing the name of some of the characters, and rewriting the captions from what Pastrone had done. The three hour epic movie with its cast of thousands created a sensation throughout Italy. It pioneered epic screen production and foreshadowed the work of D. W. Griffith, Sergei Eisenstein and others. Vitale De Stefano brought Salgari's pirates to the big screen in the early 1920s with a series of five films shot over two years, including Il corsaro nero The Black Corsair and La Regina dei caraibi (The Queen of the Caribbean). Lex Barker appeared as the tiger hunter Tremal Naik in the 1955 B movie The Mystery of The Black Jungle. Sandokan was played by Hercules star Steve Reeves in Sandokan the Great and The Pirates of Malaysia aka The Pirates of The Seven Seas. Ray Danton played the pirate in Luigi Capuano's Sandokan Against the Leopard of Sarawak (aka Throne of Vengeance.) and later reprised the role in Sandokan Fights Back (aka The Conqueror and the Empress). The 1944 Mexican film El corsario negro is based on his novel The Black Corsair. The 1965 adventure film La montagna di luce (The Mountain of Light) was loosely based on Salgari's 1902 novel of the same title, which referred to the name of the Koh i Noor diamond. The film was released in English under several titles, the most commonly known of which was Jungle Adventurer. One of the alternate titles used for a later re release was Sandok, an attempt to capitalize on the popularity of Salgari's fictional pirate Sandokan, even though neither the novel, nor the film had anything to do with Sandokan's character or the settings of his adventures (the plot revolved around a fictitious attempt to steal the Koh i Noor, and took place in 19th century India). In 1976, the landmark Sandokan TV miniseries played throughout Europe. It starred Kabir Bedi in the title role and attracted more than 80 million viewers a week. Bedi has been considered the quintessential Sandokan ever since. He later reprised the role in the late 1990s in a series of sequels.

Баспагерлер

Салгаридің шығармалары дүниежүзіндегі көптеген баспа үйлерде жарық көрген. Олардың ішінде: итальян тілінде Donath, Viglongo, Carroccio, RCS MediaGroup және Mondadori; испан тілінде Saturnino Calleja, Editorial Porrúa (Colección Sepan Cuantos) және Ediciones Gaviota; португал тілінде Editora Illuminuras; француз тілінде Bouquins; неміс тілінде ABLIT Verlag; ал ағылшын тілінде ROH Press. ROH Press романды итальян тілінде қайта басып шығарып, оның ағылшын және испан тілдеріне аудармаларын да ұсынады.

Ағылшын тілінде жұмыс

Салгаридің романдары Еуропа мен Латын Америкасында бір ғасырдан бері танымал болса да, қазіргі таңда ROH Press баспасынан ағылшын тілінде тек тоғыз кітап қана қолжетімді.

Әдебиет антологиясы

Салгаридің 15 туындысынан алынған үзінділер 1910 жылы Storie Rosse жинағында жарияланды. Әр үзіндіге одан алынған романның қысқаша сипаттамасы қосылған.