Кіріспе

Сицилиялық драматург, романист, ақын, әңгімелер жазушы (1867–1936)

Луиджи Пиранделло (Luigi Pirandello; 28 маусым 1867 – 10 желтоқсан 1936) – итальян драматург, романист, ақын және әңгімелер жазушы, оның ең маңызды үлесі пьесалары болды. Ол 1934 жылы «драмалық және сахналық өнерді батыл және тапқыр жаңғыртуы үшін» әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды. Пиранделлоның шығармаларына роман, жүздеген қысқа әңгімелер және шамамен 40 пьеса кіреді, олардың кейбіреулері сицилия тілінде жазылған. Пиранделлоның трагедиялық фарстары көбінесе абсурд театрының алға басушысы ретінде қарастырылады.

Ерте өмір

Пиранделло Италия тілінде "Каос" ("Хаос", бірақ сицилия диалектісінде "lit" – "шалбар", жақын маңдағы шатқалдың пішінімен байланысты) деп аталатын аймақта, жоғары топтық отбасында дүниеге келді. Порто Эмпедоклдің жанында, Гиргентидің (Агридженто, Оңтүстік Сицилиядағы қала) кедей ауданында. Оның әкесі Стефано Пиранделло күкірт өнеркәсібімен айналысқан бай отбасынан шыққан, ал анасы Катерина Риччи Грамитто да Агриджентоның бай саудагерлер класының отбасынан тегін алатын. Екі отбасы – Пиранделлолар мен Риччи Грамитолар – Бурбондарға қарсы болды және бірігу мен демократия үшін күреске белсенді қатысты ("Il Risorgimento"). Стефано әйгілі Мыңдық экспедицияға қатысып, кейін Гарибальдиді Аспромонте шайқасына дейін ертіп барды, ал он үш жасқа толмаған Катерина әкесімен бірге Мальтаға жер аударылды, онда Бурбон монархиясы оны елден қуды. Бірақ Гарибальдиандық қозғалысқа ашық қатысу және сол жылдардағы идеалдық сезім, әсіресе Катеринада, бірігудің жаңа шындығына деген ашу мен ащы наразылыққа айналды. Пиранделло бұл сатқындық пен реніш сезімін бойына сіңіріп, кейінірек өлеңдерінде және "Ескілер мен жастар" романында көрнекті етті. Бұл көңілсіздік атмосферасы жас Луиджиге де идеал мен шындық арасындағы теңсіздік сезімін ұялатты, ол "Юморизм" (L'Umorismo) атты эссесінде айқын көрінеді. Пиранделло бастауыш білімін үйде алды, бірақ ол мектептік сабақтардан гөрі қарт қызметшісі Мария Стелланың оған айтып беретін халықтық және мифологиялық ертегілерге көбірек қызығушылық танытты. Он екі жасында ол өзінің алғашқы трагедиясын жазды. Әкесінің талабы бойынша ол техникалық мектепке түсті, бірақ ақырында гуманитарлық ғылымдарды оқығанға көшті. 1880 жылы Пиранделло отбасы Палермоға көшіп келді. Луиджи Сицилияның астанасында орта білімін аяқтады. Ол сонымен қатар, көбінесе 19 ғасыр итальяндық ақындары Джосуэ Кардуччи мен Артуро Графқа назар аудара отырып, көп оқыды. Ол өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастады және туған апасы Линаға ғашық болды. Осы кезеңде Луиджи мен әкесі арасындағы айырмашылықтардың алғашқы белгілері пайда болды: Луиджи Стефаноның басқа біреумен қарым-қатынаста екенін көрсететін жазбаларды тапты. Луиджидің әкесіне деген сенімсіздігі мен наразылығы күшейген сайын, анасына деген сүйіспеншілігі тереңдеп, құрметке айналды. Бұл сезімі анасының қайтысынан кейін 1915 жылы жазылған "Тұлғалармен әңгімелер" (Colloqui con i personaggi) повесінде көрініс тапты. Линаға деген махаббаты бастапқыда күдікпен қабылданса, кейін Линаның отбасы оны қатты қабылдады. Олар Луиджиден оқуын тоқтатып, күкірт бизнесіне кірісіп, оны дереу үйленуге шақырып, талап етті. 1886 жылы мектептен демалысқа шыққан Луиджи Порто Эмпедокльдегі күкірт кендерін аралап, әкесімен жұмыс істеді. Бұл тәжірибе оған өте маңызды болды және "Түтін" (Il Fumo), "Чаула айды табады" (Ciàula scopre la Luna) сияқты әңгімелеріне, сондай-ақ "Ескілер мен жастар" романындағы кейбір суреттемелер мен фонға негіз болды. Үйленуге дайындық көрініс таппады. Пиранделло кейін Палермо университетінде заң және әдебиет факультетіне түсті. Палермодағы университет кампусы, әсіресе заң факультеті, сол жылдары ақырында Сицилиялық фашистерге айналатын кең қозғалыстың орталығы болды. Пиранделло бұл қозғалыстың белсенді мүшесі болмаса да, оның жетекші идеологтарымен – Розарио Гарибальди Боско, Энрико Ла Лоджия, Джузеппе Де Феличе Джуффрида және Франческо Де Лукамен тығыз достық байланыста болды.

Жоғары білім

1887 жылы әдебиет факультетін мүддесіне алып, оқуын жалғастыру үшін Римге көшті. Бірақ ата-анасының отбасылары бірігу күресіне зор ынтамен қатысқан қаламен кездесу, ол күткендей болмады, көңілі толмады. "Римге келгенімде қатты жаңбыр жауып, қараңғы түндік уақыт еді, жүрегім ауырсынып, сыныққандай сезіндім, бірақ сосын отырып, өлімнен құтылған адамдай күлдім". Өте сезімтал моралист болған Пиранделло, Ризорджиментоның "батырлары" деп аталғандардың құлдырауын, енді ақсаңдап, шаршаған префектура қызметкері, ағасы Рокконың тұлғасында өз көзімен көру мүмкіндігіне ие болды. Ол Римде оған уақытша баспана берді. "Азапты күлкі" – көңілі толмауына деген кек алудың жалғыз белгісі болды, ол 1889 жылғы "Mal Giocondo" атты алғашқы өлеңдер жинағының ащы өлеңдеріне шабыттандырды. Бірақ бәрі жаман болған жоқ; Римге жасаған алғашқы сапары астананың көптеген театрларын – Il Nazionale, Il Valle, il Manzoni театрларын тамашалауға мүмкіндік берді. "О, драмалық театр! Мен оны бағындырамын. Оған енгенде ерекше сезімге толымын, денеме қуат сыйлайтын қан тамырларым қозғалады". Латын тілінің профессорымен туған жанжал салдарынан Рим университетінен кетуге мәжбүр болды және басқа профессорының ұсыныс хатымен Боннға барып оқуын жалғастырды. Бонндағы екі жылдық оқу кезеңі мәдени өмірдің қайнар көзіне айналды. Ол неміс романтиктерінің шығармаларын оқыды: Жан Пол, Тиек, Шамизсо, Генрих Гейне және Гёте. Гётенің "Римдік элегияларын" аударуды бастады, "Римдік элегиялар" стилінде "Солтүстік элегияларын" жазды және Чекко Анжиольеридің еңбектері арқылы юморизм тақырыбында ойлармен шұғылданды. 1891 жылдың наурыз айында Агридженто диалектісіне арналған диссертациясын қорғап, роман филологиясы ғылымдарының докторы ғылымын алды: "Craperallis сөйлеуіндегі дыбыстар және дыбыстардың дамуы".

Неке

Сицилияда қысқа уақыт тұрғаннан кейін, оның туысымен жоспарланған некесі ақыры бұзылып, ол Римге оралды. Онде Уго Флерес, Томасо Гноли, Джустино Ферри және Луиджи Капуана сияқты жазушы-журналистер тобымен дос болып кетті. Капуана Пиранделлоны көркем прозаға берілуге ынталандырды. 1893 жылы ол өзінің алғашқы маңызды туындысын – «Марта Аяла» романын жазды, ол 1901 жылы «L’Esclusa» деген атпен жарияланды. 1894 жылы ол өзінің алғашқы әңгімелер жинағын – «Amori senza Amore» атпен шығарды. Сол 1894 жылы ол үйленді, әкесінің кеңесі бойынша Сан-Винченцо монастырінде тәрбиеленген, ақылды, тартыншақ, жақсы отбасынан шыққан агригенттік қыз Мария Антониетта Портуланоны өмірлік серік етті. Некедегі алғашқы жылдар оның оқулары мен жазуларына жаңа күш берді: достарымен кездесулері мен өнер туралы пікір алмасулары бұрынғыдан да қызықтырақ және жемісті болды, ал отбасылық өмірі, әйелі күйеуінің көркемдік талантына түсініксіз болғанына қарамастан, жаңа серпіліс алды. «Бір жылға арналған әңгімелер» кітабынан «Ащы су» және «Паллино мен Мими» әңгімелері елде кең танылды. 1909 жылы «I Vecchi e I Giovani» романының бірінші бөлігі жарияланды. Бұл роман 1893-1894 жылдар аралығында Сицилиялық фашистердің құлауы мен қуғын-сүргінінің тарихын баяндайды. Роман 1913 жылы жарық көрген кезде Пиранделло ата-анасына елу жылдық тойына арнап, «Стефано мен Катерина есімдері тарихта мәңгілікке сақталсын» деген арнаумен бірге оның көшірмесін жіберді. Алайда, романда анасы Катерина Лорантано керемет бейнеге айналса, Катеринаның күйеуі Стефано Аурити тек естеліктер мен ой шақыруларда ғана көрінеді, себебі, Леонардо Скиашианың атап өткеніндей, «ол ұлының жанында жау болып, Фрейдтік мағынада айыпталып, өмірден озды». 1909 жылы Пиранделло беделді «Corriere della Sera» журналымен ынтымақтастығын бастады, онда «Mondo di Carta» (Қағаз әлемі), «La Giara» және 1910 жылы «Non è una cosa seria» (Бұл олай емес) және «Pensaci, Giacomino!» (Ойлан, Джакомино!) атты повестьтерді жариялады. Осы кезде Пиранделлоның жазушы ретіндегі даңқы күннен-күнге артып келе жатты. Алайда, оның жеке өмірі Антониеттаның күдікпен және қызғанышпен уланған, тіпті физикалық зорлыққа дейін жеткен. 1911 жылы повестьтер мен әңгімелерді жариялау жалғасқан кезде Пиранделло төртінші романын – «Suo Marito» романын аяқтады, ол 1941 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды және алғашқы төрт тарауы толығымен қайта жазылып, «Giustino Roncella nato Boggiòlo» деген ат берілді. Автор бұл романды өмірінде құпиялылық сақтау үшін қайта жарияламады, онда жазушы Грация Деледдаға жасырын сілтемелер бар. Бірақ оның бар күшін жұмсаған жұмысы «La vendetta del cane», «Quando s'è capito il giuoco», «Il treno ha fischiato», «Filo d'aria» және «Berecche e la guerra» әңгімелерінен тұратын жинақ болды. Олардың барлығы 1913-1914 жылдары жарық көрді және қазір итальян әдебиетінің классикасы саналады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Италия Бірінші дүниежүзілік соғысқа қадам басқанда, Пиранделлоның ұлы Стефано ерікті түрде әскери қызметке түсті және австро-венгрлер оны тұтқынға алды. 1916 жылы актер Анджело Муско жазушының «Пенсачи, Джакомино!» повесінен шығарған үш актілік комедиясын және «Лиола» пасторальдық комедиясын сәтті сахналады. 1917 жылы «E domani Lunedì» («Ертең, дүйсенбі») повестьтер жинағы жарық көрді, бірақ жылдың басты оқиғасы маңызды театрлық қойылымдар болды: «Così è (se vi pare)» («Солай болса, дұрыс»), «A birrita cu' i ciancianeddi» және «Il Piacere dell'onestà» («Адалдықтың қуанышы»). Бір жылдан кейін «Ma non è una cosa seria» («Бірақ бұл ештеңе емес») және «Il Gioco delle Parti» («Рольдер ойыны») пьесалары сахнада қойылды. Соғыс аяқталғаннан кейін Пиранделлоның ұлы Стефано үйіне қайтты. 1919 жылы Пиранделло әйелін психиатриялық ауруханаға жатқызды. Оның ауру қызғаныштары мен көріністеріне қарамастан, әйелінен айырылу Пиранделлоға ауыр соққы болды, тіпті 1924 жылға дейін оны үйде күтіп бағуға болатынына сенді. Ол ешқашан ауруханадан шыққан жоқ. 1920 жылы «Tutto per bene», «Come prima meglio di prima» және «La Signora Morli» сияқты комедиялар сахналады. 1921 жылы Дарио Никкодеми труппасы «Вале ди Рома» театрында «Авторды іздеген алты кейіпкер» пьесасын қойды. Бұл үлкен сәтсіздікке ұшырады. Көрермендер жақтастар мен қарсыластарға бөлінді, соңғылары «Психиатриялық аурухана! Психиатриялық аурухана!» деп шулады. Автор, қызы Лиеттамен бірге қойылымға келген болатын, жаулардан қашу үшін жасырын есік арқылы шығып кетті. Алайда, бұл драма Миланда үлкен жетістікке ие болды. 1922 жылы Миланда «Энрико IV» алғаш рет қойылды және барлық жағынан мақтауға ие болды. Пиранделлоның халықаралық беделі де артып келе жатты. «Сей персонажи» Лондонда және Нью-Йоркте қойылды.

Фашистердің Италиясы

Пиранделло итальяндық ұлтшыл болды және итальян фашизмін орташа деңгейде қолдады. 1924 жылы ол Бенито Муссолиниге Ұлттық фашистік партияға қабылдануын сұрап хат жазды. 1925 жылы Пиранделло Муссолинидің көмегімен Gruppo degli Undici тобы құрған Teatro d'Arte di Roma театрының көркемдік жетекшілігін және меншігін алды. Ол өзін "мен итальянмын, сондықтан фашистпін" деп сипаттады. Муссолиниге деген адалдығы үшін сатирикалық журнал Il Becco Giallo оны П. Ранделло деп атады (итальян тілінде "randello" – соққы, бүркіт деген мағынаны білдіреді). Ол "Мен саяси адам емеспін, мен әлемдегі жалғыз адаммын" деп, саяси көзқарасынан алыс екенін ашық айтты. Осы жылдары ол фашистік басшылармен үнемі қақтығыстарда болды. 1927 жылы ол фашистік партияның бас хатшысының алдында фашистік мүшелік билетін жыртып тастады. Өмірінің соңына дейін Пиранделло фашистік құпия полициясы ОВРА-ның қатаң бақылауында болды. Оның "I Giganti della Montagna" ("Таудың алыптары") атты пьесасы фашистердің мәдениетке қарсы екенін түсінгендігінің дәлелі ретінде қарастырылды. Алайда, кейінірек Нью-Йоркте сөйлеген сөзінде Пиранделло Италияның Абиссинияны аннексиялауын қолдайтынын мәлімдеді. Содан кейін ол Нобель сыйлығының медалін 1935 жылғы екінші итальян-эфиопия соғысы кезінде "Oro alla Patria" ("Отанға алтын") науқаны аясында балқыту үшін фашистік үкіметке тапсырды. Осы кезде Пиранделлоның театрға қатысты көзқарасы күрт өзгерді. "Сей Персонажи" пьесасындағы актердің мәтінге қатысты сөзсіз сатқыны болу идеясы актердің ойнайтын кейіпкермен бірігуіне ұласты. Компания өнерлерін Еуропаның ірі қалаларында көрсетті, ал Пиранделлоның репертуары күннен-күнге танымал бола берді. 1925 және 1926 жылдар аралығында Пиранделлоның соңғы және ең маңызды романы "Uno, Nessuno e Centomila" ("Бір, Ешкім және Жүз мың") "La Fiera Letteraria" журналында бөлім-бөлім жарияланды. Ол ұлттық әйелдер журналы "Lidel" және фашистік күндізгі газет "Il Tevere"-нің авторы болды.

Мұра

1930 жылғы 14 шілдеде оның "Аузында гүл бар адам" атты қысқа пьесасының нұсқасы, Лэнс Сивекингтің бейімдеуі мен қоюымен, Джон Логи Берд компаниясымен бірлесіп жасалған және Вал Джилгуд пен Лайонел Миллардтың қатысуымен, Британдық хабар тарату корпорациясы Лондондық көрермендерге көрсеткен кезде сурет пен дыбыспен бірге таратылған алғашқы драмалық туынды болды. Пиранделло 1929 жылы Италияның академигі болып сайланды, ал 1934 жылы Италия Корольдік академиясының мүшесі Гульельмо Маркони ұсынғаннан кейін әдебиет саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. 1997 жылы 9 қазанда Дарио Фо жеңіске жеткенге дейін ол бұл сыйлыққа ие болған соңғы итальян драматургі еді. Пиранделло 1936 жылғы 10 желтоқсанда Римде, Виа Босиодағы үйінде жалғыз дүниеден озды. Ол Муссолини ұсынған мемлекеттік жерлеуден бас тартты және оның кремацияланған күлі тек 1947 жылы Сицилияда жерленді. Аквавива делле Фонтидегі Виа Луиджи Пиранделло көшесі оның құрметіне аталды. 1900 жылдардың басы мен ортасындағы драматургия контекстінде Пиранделлоның ықпалы айқын. Пиранделло Сэмюэл Беккет және Гарольд Пинтер сияқты драматургтерді өмірлік мәселелерді зерттейтін және метафизикалық сұрақтарды қозғайтын пьесалар жазуға шабыттандырды. Алайда оның ықпалы драматургиядан асып түседі; француз философы Жан-Поль Сартр да Пиранделлоның идеяларынан үлкен шабыт алып, өзінің философиясының негізгі тірегінің біріне – экзистенциализмге терең бойлады. Драматургтың пьесаларындағы бұзылған жеке тұлғалардың бейнесі мен өмірдің күңкірттігі Сартрдың бостандық, шынайылық және өмірлік қайғы туралы түсініктеріне әсер етті. Пиранделлоның кейіпкерлер туралы айтқан әңгімелері мен метафизикалық тақырыптары Сартрдың философиялық ой-толғауларын толықтырып қана қоймай, байытты, театр мен философиядағы өмірлік ойлардың арасында байланыс жасады, мұнда әр орта екіншісінің күрделілігі мен теориясын тереңдеп зерттеді. Осылайша, өзіміз бен басқалар, бостандық пен жауапкершілік, шынайылық пен жалғандық арасындағы диалогтар олардың тиісті салаларының тоғысқан жерінде орын алды. Оның мұрасы кейіпкерлердің күрделілігі, адам санасы және жеке басы туралы ойларға одан әрі түрткі болады. Пиранделлоның театр мен философияға қосқан үлесі егжей-тегжейлі кейіпкерлердің әңгімелерімен тоғысқан өмірлік тақырыптардың бай кескінін ұсынады. Оның адам психикасы мен жеке басының күрделілігін жан-жақты және терең зерттеуі қазіргі театр мен академиялық ортада айқын із қалдырды. Бұл ықпал белгілі бір тарихи контекстке негізделгенімен, өткен мен қазіргі арасындағы қашықтықты қысқартады. Оның туындыларындағы қарапайымдылық пен тереңдіктің ұштасуы тек пікірталасқа шақырады ғана емес, сонымен қатар оны ынталандырады, қазіргі суретшілермен, драматургтермен және ойшылдармен терең резонанс тудырады. Нәтижесінде, өмірлік ұғымдар, жекелік және шындықтың мәні туралы пікірталастар Пиранделлоның негізгі идеяларымен байытуда.

Қысқа әңгімелері

1922–37: Novelle per un anno (Бір жылға арналған қысқа әңгімелер), 15 томдық жинақ. Отыз әңгімеден құралған таңдаманы Вирджиния Джуисс «Жылдарға арналған әңгімелер» деп аударған (Йейл, 2021).

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Пиранделлоның пьесаларының көбісі актер Роберт Риетти тарапынан ағылшын тіліне аударылды. Пиранделлоның поэзиясы алғаш рет 2016 жылы Джордж Хохфилд аударды. Уильям Уивер – Луиджи Пиранделлоның белгілі аудармашысы. Фредерик Мэй Пиранделлоның бірнеше пьесасын және әңгімелерін Оксфорд университетінің баспасы мен Penguin Books басылымдарында жарық көрген түпнұсқаларға аударды.