Кіріспе

Сицилиялық жазушы және ханзада (1896–1957)

Джузеппе Томаси, Лампедузаның 11-ші ханзадасы, Пальманың 12-ші герцогы, ГЭ (23 желтоқсан 1896 – 23 шілде 1957), Джузеппе Томаси ди Лампедуза деп танылған итальян жазушысы, аристократ және Лампедуза ханзадасы. Ол ең әйгілі туындысы – «Il Gattopardo» романы (алғаш рет 1958 жылы, өлімінен кейін жарық көрді), ол Рисоргименто дәуірінде туған Сицилияда өрбуді. Сыртқа жабық, жалғыздықты ұнататын, ұялшақ және адамдарға көңілі толымсыз аристократ болған ол, тек жақын достарымен ғана жақын қарым-қатынас жасады және көп уақытын оқу мен ойлауға арнады. Бала кезінде өзі туралы: «Мен жалғыздықты жақсы көретін, адамдар емес, заттармен бірге болуды артық жақсы көретін бала едім», – деген. 1954 жылы: «Күнделікті ояу жүрген он алты сағатымның кем дегенде он сағатын жалғыздықпен өткіземін» деп жазған.

Өмірбаян

Томаси Палермода, Лампедуза князі, Пальма ди Монтекиаро герцогы, Торретта бароны және Испанияның Грандесі (1868–1934) Джулио Мария Томаси мен Беатрис Мастрогиованни Таска Филанджери ди Кутоның (1870–1946) отбасында дүниеге келді. Ол зергер Фулько ди Вердураның төртінші туысы және ақын Лучио Пикколоның бірінші туысы болды. Әкесінің отбасылық байлығының көп бөлігі оның әкесінің заманынан бұрын жоғалған, ал қалған үлкен бөлігі ұзақ сот таласына ұшыраған, бірақ олар Палермодағы әсем Палаццо Лампедузаға ие болды, оны әкесінің ата-анасымен, үш үйленбеген ағасымен және көптеген қызметшілермен бөлісті. Білім алуы алғашында тұрақсыз болды: сегіз жасқа толған күні француз тілін еркін меңгерген, бірақ ана тілінде оқу мен жазуды әлі үйренбеген. Сегізінші жасының жазынан бастап ол екі отбасы сарайында репетитормен (әдебиет және ағылшын тілінен), анасымен (француз тілін үйреткен) және Эмилио Салгаридің романдарын оқыған әжесімен бірге оқыды. Санта-Маргаритадағы сарайда керемет кітапхана болды, онда Томаси көп оқыды. 1911 жылғы наурыз айында оның анасының кіші қарындасы, ханшайым Джулия Тригона, патшайым Еленаның күтімшісі, оның сүйіктісі Барон Винченцо Патерно дель Куньодан қаза тапты. Осы салдардан туған дауыл отбасын жазды Тосканада, ал күзде Римде өткізуге мәжбүр етті. 1914–1915 жылдары Генуя университетінің құқық факультетіне қабылданды, бірақ оның оқығаны нақты емес. 1917 жылдың мамырынан бастап Туринде офицерлік дайындықтан өтті және қыркүйек айында офицер ретінде майданға жіберілді. Итальяндықтар Капоретто шайқасында жеңілгенде, ол негізгі шайқастың алдыңғы қатарынан алыс болды, бірақ хаостық шегіну кезінде Австро-Венгрия армиясымен тұтқынға алынды. Соғыс аяқталуға жақын келгенде ол қашып, Италияға оралды. Сицилияға оралған соң бірнеше ай бойы жүйке шаршағынан зардап шекті. Біраз уақыттан кейін ресми білімін қайта бастауға тырысқаннан кейін, өмірінің көшпелі кезеңіне кірді. Ол Генуя, Турин, Тоскана, Болонья және тіпті Мюнхенде болды. Білімі тұрақсыз болғанымен, Томаси жақсы оқырман және тілдерді жақсы меңгерген. Лицейде латын және грек тілдерін оқығаннан кейін, өмірінің соңына қарай испан тілін үйреніп, орыс тілін де біраз меңгерді. Ол осы тілдердің барлығында көп оқыды, сондай-ақ орыс әдебиетін аудармада оқыды. Томасидің ағасы Пьетро Томаси Делла Торретта 1922–1927 жылдары Ұлыбританиядағы Италия елшісі болды. Пьетроның саясаты либералды-консервативті болғанымен, ол саясаткер емес, дипломат болды және Италияның фашистік кезеңінде де қызметін жалғастырды. Пьетро Балтық неміс баронының жесірі Алиса Барбиге үйленген. Ол кем дегенде екі рет – бір рет ағылшын қызына, бір рет итальян қызына – құда болған, бірақ тіпті осы құдалардың есімдері белгісіз. 1927 жылы ол оларды Стамерьена сарайында (Stomersee) қонаққа шақырған. (Айта кетейік, Томаси мен Лицидің некесінде жыныстық қатынас болғаны да белгісіз.) Неке 1932 жылғы 24 тамызда Ригадағы Православ шіркеуінде өтті. Томаси некелік жоспарларын отбасынан мүлдем жасырып, тіпті үйлену күнінде Лициге тек "үйленуге шешім қабылдағанын" ғана хаттап жіберді, ал оны жасады деп емес; Лици неке кезінде психоанализ студенті болды. Алғашында олар Палермода Томасидің анасымен бірге тұрды, бірақ екі әйелдің арасындағы келіспеушілік Лициді Латвияға қайтаруға мәжбүр етті. 1930 жылдардың қалған бөлігінде ол негізінен Палермода, ал ол Ригада немесе Стомерзеде тұрды; әдетте ол Палермоға жыл сайын қыста, ал ол Балтық теңізіне жазғы сапармен барды. Лици 1936 жылы психоаналитик ретінде жұмыс істей бастады. 1934 жылғы маусым айында Томаси ди Лампедузаның әкесі қайтыс болды, ол князьдік атағын мұра етті. Жесірінің айтуынша, одан кейін көп ұзамай ол болашақ "Леопард" романын ойлап тапты. Бастапқыда оның жоспары Джеймс Джойстің атақты модернистік "Улисс" романына ұқсас, бүкіл романды бір күннің ішінде жазу еді. Бірақ, мұрагерлік шаруашылық иесі болғандықтан, ол көп ұзамай үйіне қайта оралып, оның істерін басқаруға жіберілді. Томасиге жақын адамдардың барлығы соғыстан аман қалды, бірақ Палермодағы Лампедуза сарайы қирады; ол одақтастардың бомбалауынан зардап шекті. Томасидің жазбаларының кейбіреулері толыққанды жойылғанын көрсетсе де, олар жиһаздың көп бөлігін және Томасидің кең кітапханасының көбін сақтап қалды. Ғимараттың қалдықтары жеткілікті болды, Томасидің анасы өмірінің соңғы жылын оның қалдықтарында өткізіп, 1946 жылы қайтыс болды. Палермода Томаси мен Лици ескі, кедей аудандағы жиһазбен жабдықталған пәтерді жалға алды. Шамамен екі жылдан кейін, ол Палаццо Лампедузаны қалпына келтіруден үмітін жоғалтты, бірақ оның жоғалуы өмірінің соңына дейін оны мазалады; содан кейін ол Via Butera көшесіндегі 28 нөмірлі үйді сатып алды, ол жақсы салынған ескі үй, тіпті "сарай", бірақ сол кезде бұл қаланың қалыңдық ауданы болды. Соғыстан кейінгі жылдары Лици психоанализ науқастарын қабылдады және бұл кезде Италиялық психоанализдер қоғамының вице-президенті болды, сондықтан ол көп уақытын Римде өткізді. Жалпы алғанда, бұл Томаси үшін қараңғы кезең болды, бірақ оның Капо д'Орландодағы Пикколо туыстарына үнемі баруы оны жарықтандырды, онда оның туысы Лучио оның ең жақын зиялы досы болды. 1953 жылы ол жас зиялылар тобымен араласа бастады, олардың бірі болашақ әдеби сыншы Франческо Орландо, ал екіншісі Томасидің алыс туысы Джоаккино Ланца болды. Олардың әңгімелері көп ұзамай Томаси оқыған интенсивті сабақтарға айналды. Ол Орландоға ағылшын тілін үйретті, Орландо оны таңғажайсып жылдам меңгерді, содан кейін еуропалық әдебиет бойынша сабақтар сериясын бастады. Томасидің осы сабақтарға жазған жазбалары ол жазған ең көлемді туынды болды; олар Бедден Грэм Гринге дейінгі ағылшын әдебиетінің 1000 беттік сындық тарихын қамтыды, соның ішінде әртүрлі жазушыларды олардың тарихи-саяси контекстінде орналастыруға тырысты. Одан кейін француз әдебиеті бойынша азырақ ресми курс жүргізілді және жеке мүшелермен бірге сицилия тарихы, Гёте және испан әдебиеті туралы зерттеулер жүргізілді. 1954 жылы Томаси өзінің туысы, ақын Лучио Пикколомен бірге Сан-Пеллегрино Термеге әдеби конференцияға қатысу үшін барды; Пикколо жақында жарияланған өлеңдерінің негізінде шақырылған және Томасини қонақ ретінде алып келді. Конференцияға қатысқандардың арасында Эудженио Монтале де болды.

1955 жылғы маусым айына қарай ол 1860 жылғы бір тәулік ішінде өтетін оқиғаны бейнелейтін түпкі ойын сақтай отырып, бірінші тараудың нұсқасын аяқтады. Содан кейін ол жоспарланған автобиографиясының бірінші тарауын жазды; бұл тарау постұлымдық "Менің бала шағымның орындары" деген атпен жарияланды. Содан кейін ол романды жазуға қайта оралды. Бастапқыда оның айналасындағылардың көпшілігі осы жұмыстардың бар екенін білмеді: ол көп уақытын жалғыз өткізді, енді оны жазу үстелінде өткізді. 1956 жылдың басында ол аяқталған жұмысты жақын адамдарына көрсетті. Өмірінің қалған аз уақытында ол романды кеңейту мен қайта қарау және түрлі шағын туындылармен айналысты. Өмірі бойында роман екі баспагерден теріске шығарылды, бірақ жарияланған роман ақырында сегіз тараудан тұратын болды. 1956 жылғы мамыр айында ол төрт тараулық қолжазбаны Миландың Mondadori баспасына жіберді. Осы жазда ол тағы екі тарау жазып, қазан айында оларды Mondadori-ге де жіберді. 1957 жылдың басында ол тағы екі тарау жазып, жазғандарын қайта қарап, бірнеше адамға қолжазбаларды жіберді. Тағы бір алушы, кітап сатушы және баспагер Фаусто Флакковио,...

Шығармалары

Томаси өмірінің соңғы жылдарына дейін көпшілік алдында аз жазды. Ол әдеттегі жазба кітабын (көбінесе француз тілінде, бірақ ағылшын және итальян тілдерінде де үзінділер бар; бұл көбінесе 1920 жылдары жиналған сияқты) және лаконикалық күнделікті сақтады, онда ол қайда сапар шеккенін, қандай фильмдерді көргенін сияқты жазбалар қалдырған. 1926-1927 жылдары Габриэле Д'Аннунцио мен Луиджи Пиранделломен байланысты шағын журнал Le Opere e i Giorni-де әдеби сынға қатысты үш мақала жариялады. Ол әдебиет туралы бірнеше қысқаша шығармалар да жазды, бірақ оларды жариялауға тырыспады. Саяхаттарында сурет түсірді, бірақ олардың ешқайсысы туристік суреттер деңгейінен аспады. 1950 жылдардың ортасында ол еуропалық әдебиет туралы кең көлемді жазбалар жасады (алғашқыда жариялау үшін жоспарланбаған), соның ішінде Бедетен Грэм Гринге дейінгі ағылшын әдебиетінің 1000 беттік сын тарихын жазды. Бұл «Лампедуза стратегиясы» деп аталатын саяси көзқарас. Кейіпкер Дон Фабрицио бұл тұжырымды ашық түрде қабылдамайды, және «Лампедуза стратегиясы» деген атқа қарамастан, автордың өзі оны қолдады деп ойлауға негіз жоқ. Атауы ағылшын тілінде «The Leopard» деп аударылған, бірақ итальян тіліндегі «gattopardo» сөзі Лампедузаға жақын Солтүстік Африкада таралған африкалық сервалға сілтеме жасайды. «Il gattopardo» XIX ғасырдың ортасында Италияда жойылған жабайы мысыққа байланысты болуы мүмкін – дәл сол кезде Дон Фабрицио сицилиялық аристократияның жалқаулығы мен құлдырауы туралы ойланып отырды. 1963 жылы «Il Gattopardo» Лучино Висконтинің режиссерлігімен, Бёрт Ланкастер, Ален Делон және Клаудия Кардинале бас рөлдерде ойнаған фильмге айналды; ол Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығын жеңіп алды. Томаси басқа да аз танымал туындылар жазды: I racconti (Әңгімелер, алғаш рет 1961 жылы жарық көрді), оның ішінде «Профессор мен сирена» новелласы және аяқталмаған «I gatinni ciechi» («Соқыр мысықтар») романының бірінші тарауы; Le lezioni su Stendhal (Стендаль туралы сабақтар, 1959 жылы жеке басылым, 1977 жылы кітап түрінде жарық көрді); және Invito alle lettere francesi del Cinquecento (XVI ғасыр француз әдебиетіне кіріспе, алғаш рет 1970 жылы жарық көрді). 2010 жылы оның хаттары «Лондоннан және Еуропадан хаттар» деген атпен ағылшын тілінде жарияланды. Оның ағылшын және басқа шетел әдебиеттеріне жасаған терең талдаулары оның туындыларының басым бөлігін құрайды.

Саясат пен әдебиетке көзқарасы

Томасидің саяси көзқарасын оңай жіктеуге болмайды. Өзін монархист деп жариялаған ол, 1948 жылы Италия Сенатына үміткер болу туралы Монархистік Ұлттық партияның ұсынысын қабылдамады және бұл партияға қосылмауды белсенді түрде таңдады; ол Бурбон монархтарына, Екі Сицилия Королдығын басқарғандарына, сондай-ақ олардың мұрагерлеріне, Италия Королдығын басқарған Савойя монархтарына да сыншыл болды. Оның монархистке тән көзқарастардан өзгешелігі, Сицилияға қатысы жоқ мәселелерде де айқын байқалды: ол Оливер Кромвельді Карл II-ге, ал Якобиндерді Людовик XVI-ға артық көріп, тарихта ешкімнің басы кесілуге осылай лайық емес екенін жазды (дегенмен ол британдық либералдарға белгілі бір құрметпен қарады) және бастапқыда итальяндық фашистерге қызығушылық танытты, бірақ олармен бірікпеді және фашистік кезеңде Италиядан басқа уақыттарда көбірек болды. Ол янсеншілдерге және Грэм Грин сияқты ағылшын католиктеріне, өзінің сүйікті замандас жазушыларының біріне, сондай-ақ Джон Милтон сияқты ақындарға жақын болды. Жоғарыда айтылғандай, "Егер нәрселер өзгермейінше, өзгермейінше қалатын болсақ" деген Танкредидің сөзіндегідей, оның туған жерінің жемқорлығы мен "өзгермейтіндігіне" қатысты өкініші, оның ұлылығын сезінумен теңдестірілді. Сицилияның "өзгермейтіндігінің" себептеріне келетін болсақ, роман кінәны кеңінен таратады. Савойялық пьемонтиліктер Оңтүстік туралы наив болғандықтарын, аймақтың шындығына ешқашан сәйкес келмейтін жоспарларға толы екендіктерін көрсетеді, ал кітаптағы ескі Бурбон режимінің өкілі, Дон Фабриционың қайнағасы Мальвика ақымақ. Томасидің өмірбаяндамасында Дэвид Гилмор Томасиді Рисоргиментоны (Италияның бірігуі) "Грамшидің көзқарастарынан да, революционерлердің шаруалармен шын мәнінде одақтасудағы сәтсіздігін сипаттап, және Бурбондардың" көзқарастарынан да сынға алғанын жазады, біріккен Италия арал элитасына одан да нашар элементтерді енгізгенін көрсетеді. "Леопард" жарық көргеннен кейін Элио Витторини (өз баспасында кітаптың бұрынғы нұсқасын қабылдамаған), Альберто Моравия және Франко Фортини, басқалармен бірге, кітапты "оңшыл" деп айыптады, Моравияның сөзімен айтқанда, ол билеуші топтың "идеялары мен өмірге деген көзқарасын" білдірді. Сол сияқты солшыл Луи Арагон да оған келіспей, оны сол топқа жасалған "мұңсыз" сын ретінде қарады; тірі қалған сицилиялық дворяндардың көптегені оны осылай қабылдады және өздерінің біреуі мұндай нәрсе жаза алатынына наразы болды. Томаси ағылшын, француз, неміс, итальян, кейін испан және (көбінесе) орыс тілдерінде оқыды. Ол француз тарихы бойынша 1100 кітапқа ие болды, соның ішінде Фернан Бродельдің және Анналь мектебінің қазіргі жұмыстарын қадағалап отырды. Ол тікелей эфирде де, жазбаларда да музыка тыңдады, бірақ музыкаға деген қызығушылығы жазу сөзіне немесе театрға қарағанда ешқашан артық болған жоқ және көбінесе итальяндық опералардың пьесалардан бейімделгенін сынға алды, олар шығармаларды тым қарапайымдап "бұрмалап" береді. Ол әдебиеттің барлығы терең және қиын болуын талап етпеді. Оның ағылшын әдебиеті курсына Джеймс Джойс пен Т. С. Элиот кіргенімен, ол триллерлерді де қамтыды (олар Елизавета трагедияларына дейін жетеді), сондай-ақ ол үнемі киноға баратын: "Леопардты" жазып жатқан кезде де аптасына екі-үш рет кинотеатрға барып тұрды; сол кезеңде оған әсіресе ұнайтын фильмдердің бірі Диснейдің "Теңіз астында 20 000 лига" фильмі болды. Ол ағылшын юморын ұнатты (оның ішінде юморды басқа да маңызды шығармаларда қолдану), әсіресе өзін-өзі қорлайтын юмор мен кемсітуді ұнатты және Сэмюэл Джонсонды ағылшындықтың бейнесі ретінде көрді. Ол әдетте күрделі сындық аппараттар мен теорияларды қабылдамады, бірақ жазушыларды салыстыруға және қарама-қарсы қоюға, немесе белгілі бір шығармалардың бір уақытта немесе жерде неге басқаға қарағанда көбірек бағаланғанын қарауға қызығушылық танытты және ол үкім шығарудан қорықпады. Шекспирді қанша жақсы көрсе де, оның сексенге жуық сонетін өте әлсіз деп тапты (соның ішінде кейбірлері мүлдем "құнды емес"), ал екінші жағынан, оның қырық сонетін "әлем әдебиетіндегі ең жақсы туындылардың" қатарында санады. Ол Чарльз Диккенсті "жартылай құдай" деп санайды, бірақ оның сезімталдығынан ашуланғанын мойындады. Француз әдебиетінде ол Монтенді оның идеялары бойынша Шекспирге теңестіруге болатынын есептеді, тіпті олар өте әртүрлі түрде айтылса да: көреген, жанашыр, күмәнді, дінсіз, бірақ басқалардың діни сезімдерін түсіну, "адам психикасын бөлшектеуде" табанды. Монтеннің жазбаларын Наполеон, Гитлер және Муссолини мүлдем ұнатпағандықтан, ол Монтеннің пайдасына болды (бірақ соңғы екеуі оны оқымаған болуы мүмкін деп болжады). Ол сондай-ақ Стендальді жақсы көріп, Андре Жидпен келісіп, Стендальдің екі туындысы — "Қызыл және қара" және "Пармский монастыры" — кез келген тілдегі ең жақсы роман үшін ең күшті үміткерлер екенін айтты, оның айтуынша, Стендальдің қаншалықты қысқа бола алатыны оны таң қалдырды. Поэзияда ол Джон Китсті және Джакомо Леопардиді жақсы көретін. Леопардиге деген құрметіне қарамастан, ол Италияны жалпы алғанда әдебиетке қарсы деп есептеді, кітаптан немесе "қоздырып, ойсыз" немесе соншалықты жалықтыратын нәрсені күтеді, оның сатып алуы өзіндік құрбандық болар еді.