Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халық аңыздарында тоқыма туралы еске алулар көне заманнан келеді, ал оның жоғалған мифтік әңгімелері, әлдебір, осы өнердің алғашқы таралуымен бірге жүрген болуы мүмкін. Тоқыма бұйымдары бірнеше мәдениеттерде мифологиядағы өрмекшілермен байланысты болған. Тоқу ісі иіруден басталады. 14 ғасырда иіру тігілегі ойлап табылғанға дейін, барлық иіру тікұшақ пен білік арқылы жасалатын. Ағылшын тілінде "distaff side" - аналық желіңізді, яғни әйелдің үй шаруашылығындағы рөлін көрсетеді. Скандинавияда Орион белдеуіндегі жұлдыздар Friggjar rockr, "Фриггтің тікұшағы" деп аталады. Тоқу өнері үшін маңызды білік, біздің заманымыздан бұрынғы сегізінші ғасырда Каратепедегі билеушінің жазуында қауіпсіздік пен бейбіт заманның белгісі ретінде танылады: "Бұрын қорқынышпен қаралатын жерлерде, адамдардың жолға шығуға қорқатын жерлерде, менің дәуірімде тіпті әйелдер де біліктерімен жүрді".
Mention of textiles in folklore is ancient, and its lost mythic lore probably accompanied the early spread of this art. Textiles have also been associated in several cultures with spiders in mythology. Weaving begins with spinning. Until the spinning wheel was invented in the 14th century, all spinning was done with distaff and spindle. In English the "distaff side" indicates relatives through one's mother, and thereby denotes a woman's role in the household economy. In Scandinavia, the stars of Orion's belt are known as Friggjar rockr, "Frigg’s distaff". The spindle, essential to the weaving art, is recognizable as an emblem of security and settled times in a ruler's eighth century BCE inscription at Karatepe:
"In those places which were formerly feared, where a man fears to go on the road, in my days even women walked with spindles"
Сосед жатқан Солтүстік Сирия аймағында тарихшы Робин Лейн Фокс той жасап отырғандай кесе ұстаған ерлер мен оларға қарап отырып білік ұстаған әйелдер бейнеленген жерлеу тастарын айтады.
In the adjacent region of North Syria, historian Robin Lane Fox remarks funerary stelae showing men holding cups as if feasting and women seated facing them and holding spindles.
Грекия
Грек мифологиясында Морай ("Тағдыр") – тағдырды бақылайтын үш қарт әйел. Минойлық Криттің ханшайымы, кейін Дионис құдайының әйелі болған Ариадне, Тесейді лабиринттің ортасына жеткізген және одан аман-есен шығуға көмектескен жіпке ие болды. Олимпиадалықтардың арасында тоқымашылықтың құдайы – Афина, ол өзінің рөліне қарамастан, шәкірті Аракнеден жеңіліске ұшырады, ал Афина жаза ретінде оны тоқымашы-өрмекшіге айналдырды. Минияс қыздары – Алцитоя, Левконоя және олардың әпкесі Дионисқа бағынбай, оның тойына қатысудың орнына Афинаны тоқу арқылы құрметтеді. Афинадағы Афина мен Гераға арналған мерекелерде құдайдың мүсінінің тізесіне жайылған тоқылған пеплос маңызды рөл атқарды. Гомердің "Одиссея" дастанында Одиссейдің адал әйелі Пенелопа тоқымашы еді, ол күндіз погребалдық киімге арналған суретті тоқып, ал түнде оны қайта жібіне жіберіп, Одиссейдің жоқтығында күйеуіне таласушылардың алдынан сақтап қалды; Пенелопаның тоқуы кейде "Одиссеядағы" екі сиқырлы тоқымашы – Цирцея мен Калипсоның тоқуымен салыстырылады. Елена "Илиада" дастанында тоқыма станогында отырып, өзінің тәртіптілігін, еңбекқорлығын және егжей-тегжейлілікке назар аударуын көрсетеді. Гомер құдайлардың киімдерін тоқудың үстімізден қарағандағы керемет қасиеттеріне тоқталады. Рим әдебиетінде Овидий өзінің "Метаморфозаларында" (VI, 575–587) Филомеланың зорланғаны және тілі кесілгені туралы қорқынышты оқиғаны баяндайды, себебі ол өзіне жасалған зорлық туралы айта алмады, оның тоқыма станогы оның дауысына айналды, ал оқиға суретте бейнеленді, сонда оның әпкесі Прокне түсініп, әйелдер кек ала алады. Филомела мифіндегі сурет пен дизайн миф пен рәсімді жеткізетінін түсіну қазіргі мифографтарға үлкен пайдасын тигізді: Джейн Эллен Харрисон ваза суреттерінің тұрақты суреттерін түсіндіре отырып, жол көрсетті, өйткені суретті тоқыма бұйымдар сақталмаған.
In Greek mythology, the Moirai (the "Fates") are the three crones who control destiny, by spinning the thread of life on the distaff. Ariadne, princess of Minoan Crete and later the wife of the god Dionysus, possessed the spun thread that led Theseus to the center of the labyrinth and safely out again. Among the Olympians, the weaver goddess is Athena, who, despite her role, was bested by her acolyte Arachne, whom Athena in retribution turned into a weaving spider. The daughters of Minyas, Alcithoe, Leuconoe and their sister, defied Dionysus and honored Athena in their weaving instead of joining his festival. A woven peplos, laid upon the knees of the goddess's iconic image, was central to festivals honoring both Athena at Athens, and Hera. In Homer's legend of the Odyssey, Penelope the faithful wife of Odysseus was a weaver, weaving her design for a shroud by day, but unravelling it again at night, to keep her suitors from claiming her during the long years while Odysseus was away; Penelope's weaving is sometimes compared to that of the two weaving enchantresses in the Odyssey, Circe and Calypso. Helen is at her loom in the Iliad to illustrate her discipline, work ethic, and attention to detail. Homer dwells upon the supernatural quality of the weaving in the robes of goddesses. In Roman literature, Ovid in his Metamorphoses (VI, 575–587) recounts the terrible tale of Philomela, who was raped and her tongue cut out so that she could not tell about her violation, her loom becomes her voice, and the story is told in the design, so that her sister Procne may understand and the women may take their revenge. The understanding in the Philomela myth that pattern and design convey myth and ritual has been of great use to modern mythographers: Jane Ellen Harrison led the way, interpreting the more permanent patterns of vase painting, since the patterned textiles had not survived.
Кельттер
Бригантия қасиетті әйел, римдік Минервамен байланысты болғандықтан, оның өзге де белгілерімен қатар тоқумен байланысты құдай деп есептелген болуы мүмкін.
The goddess Brigantia, due to her identification with the Roman Minerva, may have also been considered, along with her other traits, to be a weaving deity.
Француз тілі
Тоқымашылар әңгімелер қорына ие болған: 15 ғасырда Жан д’Аррас, Солтүстік француз әңгімешісі (троувер), "Лес Эванжиль де Кеноуилл" ("Тарнашылар әңгімелері") деген атпен әңгімелер жинағын құрастырды. Оның кіріспе бөлімі – бұл әңгімелердің тіңірген әйелдер тобының арасында айтылғанын көрсетеді.
Weavers had a repertory of tales: in the 15th century Jean d'Arras, a Northern French storyteller (trouvere), assembled a collection of stories entitled Les Évangiles des Quenouilles ("Spinners' Tales"). Its frame story is that these are narrated among a group of ladies at their spinning.
Балтық
Балтық мифологиясында Сауле – өмірге қуат сыйлайтын күн құдайы, оның қасиетті күйі дөңгелек немесе розетка арқылы белгіленеді. Ол күн сәулелерін иіреді. Балтық мәдениетінде күн мен айналудың байланысы күн тасы – янтарьдың қабірлерде табылған орамдарынан бастау алады. Балтық аңыздары христиандық және грек мифологиясынан көптеген бейнелерді сіңіріп алған, оларды толық ажырату қиын.
In Baltic myth, Saule is the life affirming sun goddess, whose numinous presence is signed by a wheel or a rosette. She spins the sunbeams. The Baltic connection between the sun and spinning is as old as spindles of the sun stone, amber, that have been uncovered in burial mounds. Baltic legends as told have absorbed many images from Christianity and Greek myth that are not easy to disentangle.
Фин тілі
Финн эпосы «Калевала» тоқу және өру қасиеттері бар құдайлар туралы көптеген сілтемелерге ие.
The Finnish epic, the Kalevala, has many references to spinning and weaving goddesses.
Кейінгі еуропалық фольклор
"Адам жыртып, Хауа иірген" делінеді мақалда; бірақ Хауаның иіргені туралы дәстүр Жаратылыс кітабында расталмаған, дегенмен ол ортағасырлық христиандық көзқараста Ева туралы терең бойға сіңген. 13 ғасырға жататын Хантерлік Забур кітабындағы (сурет, сол жақта) суретте Еваның қолдарында тарау және білік ұстаған жай көрсетілген. Кейінгі еуропалық халық ауыз әдебиетінде тоқу сиқырмен байланысын сақтап келген. Әне Қаз, ертегілерді айтушы, көбінесе иірумен байланыстырылады. Ол француз аңыздарында "Қаз аяқты Берта" немесе Рейн Педаук ("Қаз аяқты патшайым") деп белгілі болған, балаларды баурап алатын керемет әңгімелерді айтқан. Қызы, әкесі сабаннан алтын жасауға қабілетті деп мәлімдеген, және оның дағдысын көрсетуге мәжбүр болған, қауіпті жер руы Рumpelstiltskinнің көмегімен, Гримм ағайындылары жинаған кезде бұл ертегі ежелгі әңгіме болған. Сол сияқты, "Үш илеуші" ертегісіндегі еріксіз илеушіге үш құпиялы қарт әйел көмектеседі. "Алты аққу" ертегісінде басты кейіпкер әйел ағаларын түр өзгертетін қарғыстан босату үшін жұлдызша тоқып, тігуге тырысады. Білік, челнок және тігіш сиқырлы болып, ханзадені кедей қаһарманға үйленуге итермелейді. "Ұйықтаған сұлу" ертегісінің барлық нұсқаларында ол білікке тікеді, және қарғыс оған тиеді. Альфред Теннисонның "Шалот ханымы" поэмасында оның тоқыған әлем бейнелері Элейн Астолатты қорғап, тұтқынға түсірген, ал сыртқы шындықпен алғашқы кездесуі оған өлім әкеледі. Уильям Холман Ханттың поэмадан жасаған суреті (сурет, оң жақта) толығымен өрнектелген интерьерді дөңгелек айнада шағылысқан күн сәулесіндегі әлеммен қарама-қарсы қояды. Қабырғада Миф ("Гесперидалар") және Дің ("Дұға") бейнелері айнаның ашық дөңгелегін қайталайды; шаршаңқы және қайшылыққа толы Шалот ханымы өзінің тоқыма станогының мыс дөңгелегінің ішінде тұтқын болып тұр, ал сыртында атпен келе жатқан салт атты Теннисон поэмасындағыдай "Өзен бойында Тирра лирра" деп ән салады. Шетелдік патшаға кепіл ретінде жіберілген әйелге "бейбітшілік тоқушы" деген лақап берілді, бұл әйелдің өнерін және әйелдің династиялық құрал ретіндегі танымал рөлін байланыстырады. Бұл тіркестің танымал мысалы ерте ағылшын поэмасы Widsith-те кездеседі, ол "алғашқыда сүйікті бейбітшілік тоқушысы Эалхильдпен бірге шығыстан Англеннен ғаламат готтар патшасы, қатал ант бұзушы Eormanricтің үйіне барды".
"When Adam delved and Eve span " runs the rhyme; though the tradition that Eve span is unattested in Genesis, it was deeply engrained in the medieval Christian vision of Eve. In an illumination from the 13th century Hunterian Psalter (illustration. left) Eve is shown with distaff and spindle. In later European folklore, weaving retained its connection with magic. Mother Goose, traditional teller of fairy tales, is often associated with spinning. She was known as "Goose Footed Bertha" or Reine Pédauque ("Goose footed Queen") in French legends as spinning incredible tales that enraptured children. The daughter who, her father claimed, could spin straw into gold and was forced to demonstrate her talent, aided by the dangerous earth daemon Rumpelstiltskin was an old tale when the Brothers Grimm collected it. Similarly, the unwilling spinner of the tale The Three Spinners is aided by three mysterious old women. In The Six Swans, the heroine spins and weaves starwort in order to free her brothers from a shapeshifting curse. Spindle, Shuttle, and Needle are enchanted and bring the prince to marry the poor heroine. Sleeping Beauty, in all her forms, pricks her finger on a spindle, and the curse falls on her. In Alfred Tennyson's poem "The Lady of Shalott", her woven representations of the world have protected and entrapped Elaine of Astolat, whose first encounter with reality outside proves mortal. William Holman Hunt's painting from the poem (illustration, right) contrasts the completely pattern woven interior with the sunlit world reflected in the roundel mirror. On the wall, woven representations of Myth ("Hesperides") and Religion ("Prayer") echo the mirror's open roundel; the tense and conflicted Lady of Shalott stands imprisoned within the brass roundel of her loom, while outside the passing knight sings "'Tirra lirra' by the river" as in Tennyson's poem. A high born woman sent as a hostage wife to a foreign king was repeatedly given the epithet "weaver of peace", linking the woman's art and the familiar role of a woman as a dynastic pawn. A familiar occurrence of the phrase is in the early English poem Widsith, who "had in the first instance gone with Ealhild, the beloved weaver of peace, from the east out of Anglen to the home of the king of the glorious Goths, Eormanric, the cruel troth breaker "
Инка
Инка мифологиясында Мама Окльо әйелдерге жіп иіру өнерін бірінші болып үйреткен.
In Inca mythology, Mama Ocllo first taught women the art of spinning thread.
Қытай
Қытайдың Тан әулеті тұсында тоқымашы әйел құдайы екі қызметшісімен бірге ай сәулесімен төмен түсті. Ол сарайдағы адал шенеунік Гуо Ханға бағында құдайдың киімі тігіссіз екенін көрсетті, себебі ол ине-жіпсіз, толығымен тоқыма станогында тоқылған. "Құдайшаның киімі тігіссіз" деген тіркес, кемелді шеберлікті білдіретін мақалға айналды. Бұл мақал, сонымен қатар, мінсіз, толыққанды жоспарды да білдіреді. Көк ана патшайым мен Нефрит императорының қызы, Жәбірейіл әйел жұлдыздар мен олардың жарығын, яғни көк пен жер үшін "Күміс өзенді" (батыстықтар "Самауи жол галактикасы" деп атайды) тоқыды. Ол батыстықтар Вега деп білетін жұлдызбен тең. 4000 жылдық аңыз бойынша, ол Аспан сарайынан түсіп, қарапайым Буффало Бойға (немесе Сиыршыға) ғашық болды (ол Альтаир жұлдызымен байланысты). Көк ана патшайым қызғанып, ғашықтарды айырды, бірақ Жәбірейіл әйел Күміс өзенді тоқуын тоқтатты, бұл көк пен жерді қараңғылыққа ұшырату қаупін тудырды. Ғашықтар бөлініп қалды, бірақ жылына бір рет, жетінші айдың жетінші күні кездесе алады.
In Tang dynasty China, the goddess weaver floated down on a shaft of moonlight with her two attendants. She showed the upright court official Guo Han in his garden that a goddess's robe is seamless, for it is woven without the use of needle and thread, entirely on the loom. The phrase "a goddess's robe is seamless" passed into an idiom to express perfect workmanship. This idiom is also used to mean a perfect, comprehensive plan. The Goddess Weaver, daughter of the Celestial Queen Mother and Jade Emperor, wove the stars and their light, known as "the Silver River" (what Westerners call "The Milky Way Galaxy"), for heaven and earth. She was identified with the star Westerners know as Vega. In a 4,000 year old legend, she came down from the Celestial Court and fell in love with the mortal Buffalo Boy (or Cowherd), (associated with the star Altair). The Celestial Queen Mother was jealous and separated the lovers, but the Goddess Weaver stopped weaving the Silver River, which threatened heaven and earth with darkness. The lovers were separated, but are able to meet once a year, on the seventh day of the seventh moon.
Жапония
Жапондық халық аңызындағы "Цуру но Онгаэши" атты ертегіде тоқу тақырыбы ерекшеленеді. Баласыз қарт ерлі-зайыптылар құтқарып алған кран оларға қыз кейпімен көрінеді, ол олардың мейірімділігіне ризашылық білдіріп, оларға қамқорлық көрсетеді және оларды өз қызы ретінде қабылдайды. Ол жасырын түрде жұпқа сатуға арналған әдемі маталарды тоқып шығады. Ерлі-зайыптылар бастапқыда келіскенмен, олар қызығушылықпен жеңіп, қыздың өз қауырсындарынан мата тоққылап, оны аяулы күйге қалдырған кран екенін біледі. Оның кім екені анықталып, ол өкінген жұптан кетуге мәжбүр болады. Әңгіменің бір нұсқасында қарт жұптың орнына жас әйелге айналған кранға үйленетін ер адам келеді.
The Japanese folktale Tsuru no Ongaeshi features a weaving theme. A crane, rescued by a childless elderly couple, appears to them in the guise of a girl who cares for them out of gratitude for their kindness and is adopted as their daughter. She secretly begins weaving stunningly beautiful cloth for the couple to sell under the condition that they may not see her weave. Though the couple initially comply, they are overcome with curiosity and find the girl is the crane who has been weaving the cloth from her own feathers, leaving her in a pitiful state. With her identity discovered, she must leave the remorseful couple. A variation of the story replaces the elderly couple with a man, who marries the crane when she takes on the form of a young woman.
Христиан агиографиясы
Көптеген адамдар тоқыма жұмысының әртүрлі салаларының әулие қамқорлары ретінде тағайындалған. Олардың қамқорлығына байланысты мифология мен халық әңгімелерін олардың тиісті өмірбаяндарынан табуға болады. Жақыптың Ізгі хабарына сәйкес, Құдіретті Мария қасиеттілердің киелі орны үшін жамылғы тоқыған кезде, Құдай елшісінен хабар келген. Тоқыма жұмысының жалпы саласы: Антоний Мария Кларет – католиктердің тоқыма саудагерлерінің әулие қамқоршысы. Әулие Гомобон – католиктердің тігіншілер мен мата тігушілердің әулие қамқоршысы. Әулие Маврикий – копт православиесінде, шығыс православиесінде, Рим католик шіркеуінде және шығыс православие шіркеуінде тоқымашылардың, бояушылардың және мата жасаудың жалпы қамқоршысы саналады. Балқандық Параскева – шығыс православиесінде кесте тігушілердің, ине тігушілердің, жіп иірушілердің және тоқымашылардың әулие қамқоршысы. Мата сатушылар: Әулие Блез – мата сатушылардың әулие қамқоршысы. Бояушылар: Жаңа өсиеттегі Лидия Тиатирлық – католик және шығыс православие дәстүрлерінде бояушылардың әулие қамқоршысы. Әулие Маврикий де бояушылармен байланысты. Мата жұмсарту: Анастасий Мата жұмсартушы – католик шіркеуінде мата жұмсартудың әулие қамқоршысы. Желдеткіштер: Мария Магдалина – Рим католик және шығыс православие шіркеуінде желдеткіштердің әулие қамқоршысы. Гуммарус – католик шіркеуінде желдеткіштердің әулие қамқоршысы. Әулие Криспин мен Криспиан – желдеткіштердің әулие қамқоршылары. Жолақтар: Әулие Фиакр – жолақтардың әулие қамқоршысы. Тоқыма өнер: Әулие Криспин мен Криспиан тоқыма өнердің әулие қамқорлары саналады. Кір жуу және кір жуушылар: Ассизилік Клэр және Әулие Вероника – кір жуу және кір жуушылардың әулие қамқорлары. Миллинерия: Северус Авранш – католиктердің миллинерияның әулие қамқоршысы. Ине тігу: Ассизилік Клэр – ине тігудің әулие қамқоршысы, ал Лималық Роза – ине тігудің бір түрі – кестелеудің әулие қамқоршысы. Балқандық Параскева – шығыс православиесінде ине тігудің әулие қамқоршысы. Сөмке тігушілер: Әулие Бриок – сөмке тігушілердің әулие қамқоршысы. Тігіншілер: Әулие Анна – шығыс православие және Рим католик дәстүрлерінде тігіншілердің әулие қамқоршысы саналады. Жібек жұмысшылары: Северус Авранш – католиктердің жібек жұмысшыларының әулие қамқоршысы. Жіп иіру: Әулие Екатерина – жіп иірушілердің әулие қамқоршысы. Гобелен жұмысшылары: Ассизилік Франциск – гобелен жұмысшыларының әулие қамқоршысы. Тоқу: Онуфрий – копт, шығыс және шығыс православиесінде, сондай-ақ католик дәстүрлерінде тоқудың әулие қамқоршысы саналады. Балқандық Әулие Маврикий мен Параскева, сондай-ақ Северус Авранш та тоқудың әулие қамқорлары. Жүн жұмысшылары: Блез – жүн жұмысшыларының әулие қамқоршысы, католик, шығыс православие және шығыс православие дәстүрлерінде құрметтеледі. Католиктер Север Авраншті жүн жұмысшыларының әулие қамқоршысы деп санайды.
Multiple individuals have been designated as patron saints of various aspects of textile work. The mythology and folklore surrounding their patronage can be found in their respective hagiographies. According to the Gospel of James, the Blessed Virgin Mary was weaving the veil for the Holy of Holies when the Annunciation occurred. Textiles generally: Anthony Mary Claret is a Catholic patron saint of textile merchants. Saint Homobonus is a Catholic patron saint of tailors and clothworkers. Saint Maurice is considered a patron saint of weavers, dyers, and clothmaking in general in Coptic Orthodoxy, Oriental Orthodoxy, the Roman Catholic Church, and the Eastern Orthodox Church. Parascheva of the Balkans is a patron of embroiderers, needle workers, spinners, and weavers among the Eastern Orthodox. Drapers: St. Blaise is the patron saint of drapers. Dyers: Lydia of Thyatira, a New Testament figure, is a patron saint of dyers in both Catholic and Eastern Orthodox traditions. Saint Maurice is also associated with dyers. Fulling: Anastasius the Fuller is the patron saint of fulling in the Catholic Church. Glovers: Mary Magdalene is a patron saint of glovers in the Roman Catholic and Eastern Orthodox Church. Gummarus is a patron saint of glovers in the Catholic church. Saints Crispin and Crispinian are Eastern Orthodox patron saints of glovers. Hosiers: Saint Fiacre is the patron saint of hosiers. Lacework: Saints Crispin and Crispinian are considered patron saints of lacework. Laundry and laundry workers: Clare of Assisi and Saint Veronica are the patron saints of laundry and laundry workers. Millinery: Severus of Avranches is the Catholic patron saint of millinery. Needlework: Clare of Assisi is the patron saint of needlework, and Rose of Lima is the patron saint of embroidery, a specific type of needlework. Parascheva of the Balkans is the patron saint of needlework and other aspects of textiles among the Eastern Orthodox. Pursemakers: Saint Brioc is the patron saint of pursemakers. Seamstresses: Saint Anne is regarded as the patron saint of seamstresses in both Eastern Orthodox and Roman Catholic traditions. Silk workers: Severus of Avranches is the Catholic patron saint of silk workers. Spinning: Saint Catherine is the patron saint of spinners. Tapestry workers: Francis of Assisi is the patron saint of tapestry workers. Weaving: Onuphrius is considered a patron saint of weaving in Coptic, Eastern, and Oriental Orthodoxy as well as Catholic traditions. Saint Maurice and Parascheva of the Balkans are also patrons of weaving, as is Severus of Avranches. Wool workers: Saint Blaise is a patron saint of wool workers revered by the Catholic, Eastern Orthodox, and Oriental Orthodox traditions. Severus of Avranches is also considered a patron saint of wool workers by Catholics.