Кіріспе
Орта ғасырлардағы итальян қалаларындағы мэрге баламасы болып табылатын Podestà (podeˈsta), сондай-ақ potestate немесе podesta атаулары, орта және солтүстік Италия қалаларының басқаруындағы ең жоғары азаматтық лауазым иесіне берілген есім болды. Кейде бұл қала-мемлекеттің басқарушысы, басқа қалаларда басқаша аталатын ұқсас лауазымдармен теңестірілген, мысалы, ректори ("ректорлар"). Келесі ғасырларда, 1918 жылға дейін, бұл термин, әсіресе Австрия империясының итальян тілінде сөйлейтін аймақтарында, муниципалдық басқарудың басшысын белгілеу үшін қолданылды. Бұл атақ фашистік режим кезінде де сол мағынада қолданылды. Podestà лауазымының мерзімі, тұрақты орны және жергілікті билігі podesteria деп аталды, әсіресе орта ғасырларда, ал кейінгі ғасырларда, фашистік режим кезінде сирек қолданылды. Қазіргі уақытта podestà атағы Швейцариядағы итальян тілінде сөйлейтін Граубюнден муниципалитеттерінің әкімдеріне беріледі, бірақ Тичино кантонында бұл атау қолданылмайды, ол sindaco атауын пайдаланады (қазіргі Италияда қолданылатын атаумен бірдей).
Podestà (podeˈsta), also potestate or podesta in English, was the name given to the holder of the highest civil office in the government of the cities of Central and Northern Italy during the Late Middle Ages. Sometimes, it meant the chief magistrate of a city state, the counterpart to similar positions in other cities that went by other names, e. g. rettori ("rectors"). In the following centuries up to 1918, the term was used to designate the head of the municipal administration, particularly in the Italian speaking territories of the Austrian Empire. The title was taken up again during the Fascist regime with the same meaning. The podestà's office, its duration and the residence and the local jurisdiction were called podesteria, especially during the Middle Ages, and in later centuries, more rarely during the Fascist regime. Currently, podestà is the title of mayors in Italian speaking municipalities of Graubünden in Switzerland, but it is not the case for the Canton of Ticino, which uses the title sindaco (the same currently in use throughout Italy).
Этимология
Термин латын тіліндегі potestas ("билік") сөзінен туындайды. Араб тіліндегі "солтан" термині де осыған ұқсас, бастапқыда "билік" немесе "құқық" мағынасын білдірген, бірақ кейін билікке ие адамның атауына айналды.
Тарих
Подстастаның алғашқы құжатталған қолданылуы 1151 жылы Болоньяда болды, онда ол көптеген құжаттарда көрсетілген, Фанцадан ректоре және подстаста ретінде әкелінген Каноссалық Гвидо ди Раниери ди Сассоға қолданылды. Леандер Альберттің мәліметтері: "Азаматтар арасында жиі дау-жанжалдар мен келіспеушіліктер туындайтынын көріп, олар бір-біріне жақтастық немесе достық, қызғаныш немесе жек көрушілікпен қарағандықтан, олардың республикасы үлкен зиянға, шығынға және залалға ұшырады; сондықтан олар көп ойланғаннан кейін осы тәртіпсіздіктерге қарсы шаралар қабылдауға бел буды. Осылайша олар шетелдік туған адамды басқарушы етіп тағайындауды бастады, оған қаланың барлық билік, құқық және сот өкілеттігін берді, қылмыстық және азаматтық істер бойынша да, соғыс және бейбіт уақытында да, оны басқалардан жоғары тұрған претор деп атады немесе қаланың барлық билік және құқыққа ие болған подстаста деп атады." Подстасталарды алғаш рет Киелі Рим императоры Фредерик Барбаросса Солтүстік Италия қалаларына өзінің императорлық лауазымы берген құқықтарды нығайта бастағанда кеңінен тағайындады; 1158 жылдың қарашасында Ронкальядағы екінші императорлық диетада Фредерик бірнеше ірі қалаларда императорлық подстастаны тағайындады, "осы жерде императорлық билік бар сияқты". Фридрих ратификациялау құқығын талап еткен консулдарды тікелей тағайындай бастады. Подстастаның міндеті императорлық құқықтарды қамтамасыз ету еді. Бастапқыда бұл кеңінен қолдау таппады, ал олардың жиі еріксіз мінез-құлқы Ломбард Лигасының құрылуына және 1167 жылы Фредерикке қарсы көтеріліске әкелді. Императордың тәжірибесі қысқа ғасырға созылса да, подстаста көп ұзамай Солтүстік Италияда маңызды және кең таралған болып, 1200 жылға қарай көптеген коммуналарда пайда болды, бірақ маңызды айырмашылық болды. Бұл лауазымды азаматтар немесе азаматтардың өкілдері тағайындады, бұл бұрынғы консулдарға ұқсас (бірақ коллегиялық емес). Подстаста қаладағы жоғарғы билікті бейбітшілік пен соғыста, ішкі және сыртқы істерде жүзеге асырды; бірақ олардың өкілеттігі шамамен бір жылға созылды. Италияның азаматтық өміріндегі қақтығыстарды болдырмау үшін, көп ұзамай бұл лауазымға сырттан адамды жалдау қалыпты жағдайға айналды. 12-13 ғасырларда осы мақсатта Венециялықтарға ерекше сұраныс болды. Бұл, әдетте, олардың (сол кездегі) басқа итальяндықтарға қарағанда материктің істеріне аз қызығушылық танытуымен байланысты болды. Кейіннен, кейбір жағдайларда, өкілеттік мерзімі бірнеше жылға немесе тіпті өмір бойына ұзартылды. Олар жергілікті отбасылардың ықпалынан аулақ болу үшін сән-салтанатқа толы сарайда тұрды. 1297 жылы салынған Сиенадағы Палаццо Публиконың архитектуралық құрылысы коммунаның подстастамен болған күмәнді қарым-қатынасын көрсетеді, ол Сиенада сот жүйесінің басында бейтарап дворян болды. Ол подстастаға жеке ішкі ауласымен жеке баспана берді, бірақ ол Палаццо Публиконың ішінде орналасқан, онда кеңесшілер мен тоғыз адамнан тұратын комитет әдетте жиналатын. XII ғасырдың соңында және XIII ғасырдың барлық кезеңінде Италияның көптеген қалаларын подстаста басқарды. Рим туралы Грегоровиус былай дейді: "1205 жылы Папа Иннокентий III азаматтық үкіметтің формасын өзгертті; атқарушы билік енді бір сенатордың немесе подстастаның қолында болды, оны тікелей немесе жанама түрде папа тағайындады". 1180 жылдан кейін Флоренцияда бас билік консулдардан подстастаға ауыстырылды, ал Милан және басқа қалалар да осы лауазымды адамдармен басқарылды. Генуя Республикасы 1191 жылы республика астанасындағы ішкі тәртіпсіздіктерді басу үшін Брешиалық азаматты өзінің алғашқы подстастасы етіп сайлады. Сонымен қатар, Францияның оңтүстік-шығысындағы көршілес Прованс аймағындағы кейбір қалаларда да подстасталар болды. 1222 жылы анонимді автор болашақ подстаста үшін қысқаша нұсқаулық жазды (бірақ кеңсеге ашық түрде үміткер болуға ұялмауы керек еді), шамамен 1222 жылғы "Окулус пасторалис" кеңсе талаптары, жалақы, зейнеткерлікке шыққан подстастадан жаңасына берілген сәлемдеме, кеңесшілерді таңдау, ақша есептерін жүргізу бойынша нұсқаулар берді. Бесінші тарауда белгілі азаматтардың өлімі сияқты қоғамдық оқиғаларда айтылатын үлгілік сөздер келтірілген. Соңғы тарауда соғыс жүргізу (бір абзацта) және қалалық қызметкерлерді даярлау туралы айтылады. XIII ғасырда Флоренцияда, Орвиетода (1251) және басқа да қалаларда төменгі таптардың мүдделерін қорғау үшін capitano del popolo таңдалды (күні бүгінге дейін Сан-Мариноның кішкентай тәуелсіз республикасының үкімет басшыларын әлі де "капитани" деп атайды). Басқа жолдармен подстастаның билігі азайтылды - олар XVI ғасырдың басында жойылғанға дейін сот функцияларымен шектелді. Италия республикалары тәуелді қалалардың істерін басқаруға жіберген лауазымды адамдарды кейде подстаста деп те атады. XX ғасырда Тренто және Триест қалалары өздерінің басқарушысына подстаста деген ат берді.
"The citizens, seeing that there often arose among them quarrels and altercations, whether from favoritism or friendship, from envy or hatred that one had against another, by which their republic suffered great harm, loss and detriment; therefore, they decided, after much deliberation, to provide against these disorders. And thus they began to create a man of foreign birth their chief magistrate, giving him every power, authority and jurisdiction over the city, as well over criminal as over civil causes, and in times of war as well as in times of peace, calling him praetor as being above the others, or podestà, as having every authority and power over the city." Podestà were first more widely appointed by the Holy Roman Emperor Frederick Barbarossa when he began to assert the rights that his Imperial position gave him over the cities of northern Italy; at the second imperial diet at Roncaglia, November 1158, Frederick appointed in several major cities imperial podestà "as if having imperial power in that place". The elected consuls, which Frederick had claimed the right to ratify, began to designate directly. The business of the podestà was to enforce imperial rights. From the start, this was very unpopular, and their often arbitrary behaviour was a factor in bringing about the formation of the Lombard League and the uprising against Frederick in 1167. Although the Emperor's experiment was short lived, the podestà soon became important and common in northern Italy, making their appearance in most communes around the year 1200, with an essential difference. These officials were now appointed by the citizens or by the citizens' representatives, rather like the older consuls (but not collegial). The podestà exercised the supreme power in the city, both in peace and war, and in foreign and domestic matters alike; but their term of office lasted only about a year. In order to avoid the intense strife so common in Italian civic life, it soon became the custom to hire a stranger to fill this position. Venetians were in special demand for this purpose during the 12th and 13th centuries. This was probably due to their lesser concern (at the time) than other Italians in the affairs of the mainland. Afterwards, in a few cases, the term of office was extended to cover a period of years, or even a lifetime. They were confined in a luxury palace to keep them from being influenced by any of the local families. The architectural arrangement of the Palazzo Pubblico at Siena, built starting in 1297, evokes the uneasy relation of the commune with the podestà, who in Siena's case was a disinterested nobleman at the head of the judiciary. It provided a self contained lodging round its own interior court for the podestà, separate but housed within the Palazzo Pubblico where the councillors and their committee of nine habitually met. During the later part of the twelfth and the whole of the thirteenth century, most Italian cities were governed by a podestà. Concerning Rome, with a history of civic violence, Gregorovius says that "in 1205 the Pope Innocent III changed the form of the civic government; the executive power lying henceforward in the hand of a single senator or podestà, who, directly or indirectly, was appointed by the pope". In Florence after 1180, the chief authority was transferred from the consuls to the podestà, and Milan and other cities were also ruled by these officials. The Republic of Genoa elected its first podestà in 1191, a Brescian citizen, to quell the internal unrest that ravaged the capital of the Republic. There were, moreover, podestà in some of the cities of the adjoining Provence in southeastern France. An anonymous writer composed a short guide for the would be podestà (although it would be unseemly to appear openly to run for the office), Oculus pastoralis, of about 1222; in six simple and brief chapters it guides the novice through the requirements of the office, the salary, the address of welcome given by the retiring podestà to the new one, the choice of counsellors, the handling of money accounts. The fifth chapter offers some model speeches on public occasions, such as the death of prominent citizens. A final chapter touches upon making war (in a paragraph), and the training of urban officials. In the thirteenth century in Florence, in Orvieto (1251) and some other cities, a capitano del popolo was chosen to look after the interests of the lower classes (to this day, the heads of government of the little independent republic of San Marino are still called "capitani"). In other ways the power of the podestà was reduced—they were confined more and more to judicial functions until they disappeared early in the sixteenth century. The officials sent by the Italian republics to administer the affairs of dependent cities were also sometimes called podestà. Into the 20th century the cities of Trento and Trieste gave the name of podestà to their chief magistrate.
Фризиялық потештаат
Киелі Рим императорының өкілі болып табылатын жергілікті адамның тұжырымы да ортағасырлық Фризияның ерекшелігі болды. Апокрифтік бастамалардан бастап, Lex Frisionum деп аталатын заң кодексі бойынша маңызды құқықтар берілді немесе бекітілді. Кейінгі дәстүрге сәйкес, Карл Ұлы фризиандарға еркіндік атағын берді және оларға өздерінің подстатын немесе императорлық губернаторын өздері таңдауға рұқсат берді. Олар Фризияның үш округінің екеуін – Орта Фризияны (Флиден Лауверге дейін) және Шығыс Фризияны (Лауверден Везерге дейін, кейіннен Остфризия графтығы) – ұйымдастырып, қорғауға міндетті болды. Итальяндықтар, мүмкін, 1228 жылғы Алтыншы крест жорығы кезінде король Генрихтің суретіндегідей (голландықша: potestaat; немісше: Potestat; ағылшынша: potestate) "аяқтап тұру" ("op poten staan" – голланд тілінде, "on legs standing" – ағылшын тілінде) бейнеленген фриздік Potestaat туралы білген шығар. Каролинг дәуіріне қате атрибуцияланған артықшылықтарға сәйкес, потестат кеңеспен сайланды және оның рыцарьларды өлтіруге қабілетті болуы керек еді. Апокрифтік тарихи жазбаларда потестаттың есімі викингтер дәуірінде-ақ айтылады. Фли мен Лауверс арасында Фризияны басқаруға таңдалған жалғыз потестаттар – Ю Ювинга (1396) және Юу Декема (1494) болды, екеуі де Ширингерлер тарапынан сайланды. Алайда, 1399 жылы Вестерго және Остерго округтері Голландия графына қарсы күресте сәйкесінше Харинг Харинксма және Сёрд Виарданы потестаттар етіп сайлады. Бұл атақ Фризиядан тыс жерлерде 1498 жылы Саксониялық Альбрехттің мұрагерлік потестат ретінде тағайындалуымен ғана кеңінен танылды; ал фриздіктер Янко Дууаманы императорлық штадтхолдер (1522) етіп сайлады.