Кіріспе

Орта ғасырлардағы итальян қалаларындағы мэрге баламасы болып табылатын Podestà (podeˈsta), сондай-ақ potestate немесе podesta атаулары, орта және солтүстік Италия қалаларының басқаруындағы ең жоғары азаматтық лауазым иесіне берілген есім болды. Кейде бұл қала-мемлекеттің басқарушысы, басқа қалаларда басқаша аталатын ұқсас лауазымдармен теңестірілген, мысалы, ректори ("ректорлар"). Келесі ғасырларда, 1918 жылға дейін, бұл термин, әсіресе Австрия империясының итальян тілінде сөйлейтін аймақтарында, муниципалдық басқарудың басшысын белгілеу үшін қолданылды. Бұл атақ фашистік режим кезінде де сол мағынада қолданылды. Podestà лауазымының мерзімі, тұрақты орны және жергілікті билігі podesteria деп аталды, әсіресе орта ғасырларда, ал кейінгі ғасырларда, фашистік режим кезінде сирек қолданылды. Қазіргі уақытта podestà атағы Швейцариядағы итальян тілінде сөйлейтін Граубюнден муниципалитеттерінің әкімдеріне беріледі, бірақ Тичино кантонында бұл атау қолданылмайды, ол sindaco атауын пайдаланады (қазіргі Италияда қолданылатын атаумен бірдей).

Этимология

Термин латын тіліндегі potestas ("билік") сөзінен туындайды. Араб тіліндегі "солтан" термині де осыған ұқсас, бастапқыда "билік" немесе "құқық" мағынасын білдірген, бірақ кейін билікке ие адамның атауына айналды.

Тарих

Подстастаның алғашқы құжатталған қолданылуы 1151 жылы Болоньяда болды, онда ол көптеген құжаттарда көрсетілген, Фанцадан ректоре және подстаста ретінде әкелінген Каноссалық Гвидо ди Раниери ди Сассоға қолданылды. Леандер Альберттің мәліметтері: "Азаматтар арасында жиі дау-жанжалдар мен келіспеушіліктер туындайтынын көріп, олар бір-біріне жақтастық немесе достық, қызғаныш немесе жек көрушілікпен қарағандықтан, олардың республикасы үлкен зиянға, шығынға және залалға ұшырады; сондықтан олар көп ойланғаннан кейін осы тәртіпсіздіктерге қарсы шаралар қабылдауға бел буды. Осылайша олар шетелдік туған адамды басқарушы етіп тағайындауды бастады, оған қаланың барлық билік, құқық және сот өкілеттігін берді, қылмыстық және азаматтық істер бойынша да, соғыс және бейбіт уақытында да, оны басқалардан жоғары тұрған претор деп атады немесе қаланың барлық билік және құқыққа ие болған подстаста деп атады." Подстасталарды алғаш рет Киелі Рим императоры Фредерик Барбаросса Солтүстік Италия қалаларына өзінің императорлық лауазымы берген құқықтарды нығайта бастағанда кеңінен тағайындады; 1158 жылдың қарашасында Ронкальядағы екінші императорлық диетада Фредерик бірнеше ірі қалаларда императорлық подстастаны тағайындады, "осы жерде императорлық билік бар сияқты". Фридрих ратификациялау құқығын талап еткен консулдарды тікелей тағайындай бастады. Подстастаның міндеті императорлық құқықтарды қамтамасыз ету еді. Бастапқыда бұл кеңінен қолдау таппады, ал олардың жиі еріксіз мінез-құлқы Ломбард Лигасының құрылуына және 1167 жылы Фредерикке қарсы көтеріліске әкелді. Императордың тәжірибесі қысқа ғасырға созылса да, подстаста көп ұзамай Солтүстік Италияда маңызды және кең таралған болып, 1200 жылға қарай көптеген коммуналарда пайда болды, бірақ маңызды айырмашылық болды. Бұл лауазымды азаматтар немесе азаматтардың өкілдері тағайындады, бұл бұрынғы консулдарға ұқсас (бірақ коллегиялық емес). Подстаста қаладағы жоғарғы билікті бейбітшілік пен соғыста, ішкі және сыртқы істерде жүзеге асырды; бірақ олардың өкілеттігі шамамен бір жылға созылды. Италияның азаматтық өміріндегі қақтығыстарды болдырмау үшін, көп ұзамай бұл лауазымға сырттан адамды жалдау қалыпты жағдайға айналды. 12-13 ғасырларда осы мақсатта Венециялықтарға ерекше сұраныс болды. Бұл, әдетте, олардың (сол кездегі) басқа итальяндықтарға қарағанда материктің істеріне аз қызығушылық танытуымен байланысты болды. Кейіннен, кейбір жағдайларда, өкілеттік мерзімі бірнеше жылға немесе тіпті өмір бойына ұзартылды. Олар жергілікті отбасылардың ықпалынан аулақ болу үшін сән-салтанатқа толы сарайда тұрды. 1297 жылы салынған Сиенадағы Палаццо Публиконың архитектуралық құрылысы коммунаның подстастамен болған күмәнді қарым-қатынасын көрсетеді, ол Сиенада сот жүйесінің басында бейтарап дворян болды. Ол подстастаға жеке ішкі ауласымен жеке баспана берді, бірақ ол Палаццо Публиконың ішінде орналасқан, онда кеңесшілер мен тоғыз адамнан тұратын комитет әдетте жиналатын. XII ғасырдың соңында және XIII ғасырдың барлық кезеңінде Италияның көптеген қалаларын подстаста басқарды. Рим туралы Грегоровиус былай дейді: "1205 жылы Папа Иннокентий III азаматтық үкіметтің формасын өзгертті; атқарушы билік енді бір сенатордың немесе подстастаның қолында болды, оны тікелей немесе жанама түрде папа тағайындады". 1180 жылдан кейін Флоренцияда бас билік консулдардан подстастаға ауыстырылды, ал Милан және басқа қалалар да осы лауазымды адамдармен басқарылды. Генуя Республикасы 1191 жылы республика астанасындағы ішкі тәртіпсіздіктерді басу үшін Брешиалық азаматты өзінің алғашқы подстастасы етіп сайлады. Сонымен қатар, Францияның оңтүстік-шығысындағы көршілес Прованс аймағындағы кейбір қалаларда да подстасталар болды. 1222 жылы анонимді автор болашақ подстаста үшін қысқаша нұсқаулық жазды (бірақ кеңсеге ашық түрде үміткер болуға ұялмауы керек еді), шамамен 1222 жылғы "Окулус пасторалис" кеңсе талаптары, жалақы, зейнеткерлікке шыққан подстастадан жаңасына берілген сәлемдеме, кеңесшілерді таңдау, ақша есептерін жүргізу бойынша нұсқаулар берді. Бесінші тарауда белгілі азаматтардың өлімі сияқты қоғамдық оқиғаларда айтылатын үлгілік сөздер келтірілген. Соңғы тарауда соғыс жүргізу (бір абзацта) және қалалық қызметкерлерді даярлау туралы айтылады. XIII ғасырда Флоренцияда, Орвиетода (1251) және басқа да қалаларда төменгі таптардың мүдделерін қорғау үшін capitano del popolo таңдалды (күні бүгінге дейін Сан-Мариноның кішкентай тәуелсіз республикасының үкімет басшыларын әлі де "капитани" деп атайды). Басқа жолдармен подстастаның билігі азайтылды - олар XVI ғасырдың басында жойылғанға дейін сот функцияларымен шектелді. Италия республикалары тәуелді қалалардың істерін басқаруға жіберген лауазымды адамдарды кейде подстаста деп те атады. XX ғасырда Тренто және Триест қалалары өздерінің басқарушысына подстаста деген ат берді.

Фризиялық потештаат

Киелі Рим императорының өкілі болып табылатын жергілікті адамның тұжырымы да ортағасырлық Фризияның ерекшелігі болды. Апокрифтік бастамалардан бастап, Lex Frisionum деп аталатын заң кодексі бойынша маңызды құқықтар берілді немесе бекітілді. Кейінгі дәстүрге сәйкес, Карл Ұлы фризиандарға еркіндік атағын берді және оларға өздерінің подстатын немесе императорлық губернаторын өздері таңдауға рұқсат берді. Олар Фризияның үш округінің екеуін – Орта Фризияны (Флиден Лауверге дейін) және Шығыс Фризияны (Лауверден Везерге дейін, кейіннен Остфризия графтығы) – ұйымдастырып, қорғауға міндетті болды. Итальяндықтар, мүмкін, 1228 жылғы Алтыншы крест жорығы кезінде король Генрихтің суретіндегідей (голландықша: potestaat; немісше: Potestat; ағылшынша: potestate) "аяқтап тұру" ("op poten staan" – голланд тілінде, "on legs standing" – ағылшын тілінде) бейнеленген фриздік Potestaat туралы білген шығар. Каролинг дәуіріне қате атрибуцияланған артықшылықтарға сәйкес, потестат кеңеспен сайланды және оның рыцарьларды өлтіруге қабілетті болуы керек еді. Апокрифтік тарихи жазбаларда потестаттың есімі викингтер дәуірінде-ақ айтылады. Фли мен Лауверс арасында Фризияны басқаруға таңдалған жалғыз потестаттар – Ю Ювинга (1396) және Юу Декема (1494) болды, екеуі де Ширингерлер тарапынан сайланды. Алайда, 1399 жылы Вестерго және Остерго округтері Голландия графына қарсы күресте сәйкесінше Харинг Харинксма және Сёрд Виарданы потестаттар етіп сайлады. Бұл атақ Фризиядан тыс жерлерде 1498 жылы Саксониялық Альбрехттің мұрагерлік потестат ретінде тағайындалуымен ғана кеңінен танылды; ал фриздіктер Янко Дууаманы императорлық штадтхолдер (1522) етіп сайлады.