Кіріспе

Стимулдарға физиологиялық жауап туралы ақпаратты кітап сериясында қараңыз. Басқа қолданыстар үшін.

Қаз терісі, қаздың қабығы немесе қаз ұрықтары (кейде суық тері деп те аталады) – адам терісіндегі дене шашы түбірінде пайда болатын кіші дөңестер. Олар адамды тітіркендіргенде, суық тигенде немесе қорқыныш, эйфория, немесе сексуалдық қозбалаң сияқты күшті эмоциялар басынан өткенде рефлекстік түрде пайда болуы мүмкін. Адамдарда стресс кезінде қаз терісінің пайда болуы – эволюциялық қалдық рефлекс саналады. Басқа приматтарда оның функциясы – дене шашын тік көтеріп, жыртқыштардан қорғану үшін ата-бабаларды үлкен етіп көрсетуге, немесе шаш арасындағы ауа қабатын көбейтіп, жылуды сақтауға көмескен. Қаз терісін тудыратын рефлекс пилоэрекция, пиломоторлық рефлекс немесе дәстүрлі түрде – қорқыныш деп аталады. Бұл көптеген сүтқоректілерде кездеседі. Мысалы, кірпілер қауіп сезгенде тікендерін тік көтереді, ал теңіз суырықтары акулаларға немесе басқа жыртқыштарға тап болғанда осылай істейді.

Суыққа қарсы

Жүнмен немесе түкпен қапталған жануарларда тік түктер ауаны ұстап, жылу оқшаулау қабатын жасайды. Қасқырдың шашы ашуға немесе қорқынышқа реакция ретінде пайда болуы мүмкін: тік түктер жануарды үлкен етіп көрсетіп, жауларды қорқытуға көмектеседі. Мұны шимпанзелердің қорқыту көрсетулерінде, кейбір Жаңа әлем маймылдарында, мысалы, мамық басты тамариндерде, стресске ұшыраған егеуқырлар мен тышқандарда, сондай-ақ қорқып қалған мысықтарда байқауға болады.

Адамда

Адамдарда қаз терісі тіпті пилоэрекцияға дейін жете алады, мысалы, тақтадағы тырнақтың сызылуын естігенде, күшті және жағымды эмоцияларды сезінгенде немесе еске түсіргенде (мәселен, спорттық жарыста жеңіске жеткеннен кейін) немесе қорқынышты фильм көргенде. Кейбір адамдар ешқандай сыртқы факторсыз өздерінде қаз терісін тудыра алады. Мұндай адамдар көбінесе жүрек соғуын арттыру қабілетіне ие және осы құбылысты бас сүйегінің түбінен дене бойына тараған суық сезім деп сипаттайды, бұл жүрек соғуының жеделдеуіне және әсіресе қолдың алдыңғы бөлігіндегі қаз терісіне себеп болады, оның ұзақтығы әртүрлі болуы мүмкін. Мұндай адамдарды зерттеу үшін қосымша зерттеулер қажет. Қаз терісіне эмоционалдық қозғалған күйге тән физиологиялық реакциялар ілеседі. Адамдарда қаз терісі ең күшті қолдың алдыңғы бөлігінде байқалады, бірақ ол аяқтарда, мойында және түк өсетін терінің басқа да аймақтарында да пайда болуы мүмкін. Кейбір адамдарда қаз терісі тіпті бетте немесе бас шашында да көрінеді. Пилоэрекция – сопақша бөлік эпилепсиясы, кейбір ми ісіктері және автономды гиперрефлексия сияқты аурулардың классикалық белгісі болып табылады. Қаз терісі героин сияқты опиаттарды қабылдауды тоқтату салдарынан да пайда болуы мүмкін. Керетоз пиларис – қаз терісіне ұқсас көрінетін тері ауруы.

Төтенше температура

Суық температураның кенеттен әсер етуінен, мысалы, суық ортада болғанда, қаздың терісінде дікілдеу сезімі туындауы мүмкін, сондай-ақ тері бетінің температурасын жылдам қалыпқа келтіру қабілетінен де. Суық қоршаған ортаның ықпалымен әрбір шаш түбіріне бекітілген кішкентай бұлшық еттер (арректор пили бұлшық еті) жиырылады. Бұл жиырылу шаш талшықтарының тік тұруына себеп болады, мұның мақсаты – шашқа жабысқан судың булануы арқылы оны жылдам кептіруге көмектесу, ол шаштың жоғары көтерілуімен және теріден алыстауымен қамтамасыз етіледі.

Қатты сезім

Адамдардағы пилоэрекцияның эмоционалдық себептері толыққанды зерттелмеген. Өте қиын жағдайда дене "соғыс немесе қашу" жауабын қолданады. Дене күресуге немесе қашуға дайындалғанда, симпатикалық жүйке жүйесі қанға адреналин (эпинефрин) бөліп, жүрек соғу жылдамдығын, метаболизмді және дене температурасын күшейтеді. Содан кейін симпатикалық жүйке жүйесі пилоэрекция рефлексін тудырады, ол әрбір шаш түбіріне бекітілген бұлшық еттерді жиырылып, шашты тік көтеруге мәжбүрлейді.

Музыка

Канадалық зерттеушілер адамдар музыкаға қозған кезде олардың миы дәмді тағамға, психоактивтік препараттарға немесе ақшаға реакция жасағандай әрекет ететінін айтты. Бұл ләззат сезімін допамин химиялық заты қоздырады, ол жүрек соғуының, тыныс алудың, дене температурасының және терінің электр өткізгіштігінің өзгеруіне себеп болатын "қимылдар" деп аталатын физикалық әсерді тудырады. Бұл реакциялар адамдардың музыканың "ұнату деңгейімен" сәйкес келеді. Допаминнің бөлінуі тыңдаушылар музыкаға күшті эмоционалдық жауап берген кезде ең жоғары болады. Ғалымдар: "Егер музыка тудырған эмоционалдық жағдайлар допаминнің бөлінуіне әкелсе, біздің зерттеулеріміз көрсеткендей, бұл музыкалық тәжірибенің неге соншалықты бағалы екенін түсіндіруге көмектесуі мүмкін", - деп жазды.

Опиатты қабылдаудан бас тарту

Пилоэрекция – опиоидты қабылдауды тоқтату симптомдарының бірі. "Салқын түрік" термині, есірткіні күрт тоқтатуды білдіреді, бұл атау опиоидтарды кенеттен тоқтату кезінде пайда болатын қаз терісіне байланысты болуы мүмкін; осы тері тоңазытылған, қауырсыны алынған түрік терісіне ұқсайды.

Ерікті бақылау

Адамдардың белгілі бір бөлігі пілоэрекцияның сезімін және физиологиялық белгілерін қасады түрде тудыруы мүмкін. Бұл құбылыс өздігінен пайда болады, туа біткендей көрінеді және оны үйрену немесе қабылдау мүмкін емес деп белгілі. Осы қабілетке ие адамдар көбінесе бұл әркімге оңай берілмейтінін білмейді. Бұл қабілет жаңалықтарға ашық және тәжірибеге құштар тұлғалық қасиеттермен байланысты сияқты.

Этимология

"Қаз терісі" термині осы құбылыстың қаздың терісімен байланысынан туындайды. Қаздың қауырсындары адам шашы сияқты эпидермистің терісінен өседі. Қаздың қауырсыны жұлынғанда, оның терісі қауырсын болған жерде дөңестеліп шығады, ал осы дөңестер адамдағы осы құбылысқа ұқсайды. Ағылшын тілінде (және неміс, грек, итальян, швед, дания, норвегия, поляк және чех тілдерінде) неліктен дәл қаз таңдалғаны белгісіз, өйткені көптеген басқа құстар да осы анатомиялық ерекшелікке ие. Басқа тілдерде басқа түрлер қолданылуы мүмкін. Мысалы, вьетнам, корей, жапон, фин, голланд, люксембург, француз, испан, португал, румын және галисия тілдерінде тауық немесе әйнек қолданылады; ирланд тілінде екеуі де қолданылады; иврит тілінде үйрек; украин және орыс тілдерінде құмырсқалар (теріде құмырсқалардың жүріп бара жатқан сезімін білдіретін "мурашки" деп аталады); кейбір авторлар жыныстық жолмен берілетін аурулардың белгілерін сипаттау үшін "қаз терісі" терминін қолданған. "Винчестер қазынан шағылған" деген сөз 16 ғасырда сифилис жұқтырғанды білдіретін эвфемизм болған. "Винчестер қаздары" – Винчестер епискобының Лондон сарайының маңында лицензиялаған Оңтүстік Лондонның әйелдеріне берілген лақап есім.