Қырыққыз гүлділер тұқымдасы

Кіріспе

Convolvulaceae (/k//ən/,/v//ɒ//l//v//j//ə/'/l//eɪ//s//i//.//iː//, // //aɪ/), көбінесе байлауықтар немесе таңғы даңғыл деп аталатын, 60-қа жуық туыс және 1650-ден астам түрді қамтитын гүлді өсімдіктер отбасы. Бұл түрлер негізінен шөптесін өрмелер, бірақ сонымен қатар ағаштар, бұталар және шөптер де бар. Көптеген түрлерінің түйірлері жеуге жарамды, олардың ең танымал өкілі – тәтті картоп.

Сипаттама

Convolvulaceae оларды түтік тәрізді, радиалды симметриялық королласымен тануға болады; отбасының гүл формуласында бес тостаған жапырақша, бес біріккен күлте жапырақша, бес эпипеталдық аталық (күлте жапырақшаларына біріккен аталықтар) және екі бөліктен тұратын синкарпостық және жоғарғы аналық бөлігі бар. Бұл өсімдіктердің сабақтары көбінесе иіліп өседі, сондықтан олардың латынша аты (convolvere сөзінен, «иілу») осылай аталады. Жапырақтары қарапайым және кезектесіп орналасқан, жапырақ сағақтары жоқ. Паразиттік Cuscuta (дөңгелек) түрлерінде жапырақтары қабыршақтарға дейін тобырлы болады. Жемісі қапсула, жидек немесе жаңғақ болуы мүмкін, олардың әрқайсысында бір локулде (бір жұмыртқалық / жұмыртқалық) тек екі тұқым болады. Кейбір түрлерінің жапырақтары мен крахмалға толы, түйіршікті тамырлары тағам ретінде қолданылады (мысалы, тәтті картоп және су шпинаты), ал тұқымдары дәрілік құндылығы үшін ішек тазалағыш ретінде пайдаланылады. Кейбір түрлерінде ерголин алкалоидтары бар, бұл осы түрлерді психоделикалық препараттардың құрамына енгізуге себеп болады (мысалы, ololiuhqui). Отбасының кейбір түрлерінде ерголиннің болуы Claviceps туысына жататын ергота саңырауқұлақтарымен туындаған саңырауқұлақ инфекциясымен байланысты. Convolvulaceae түрлері, Ipomoea asarifolia және оған байланысты саңырауқұлақтарды зерттеу, 18s және ITS рибосомалық ДНК тізбегін анықтау және филогенетикалық талдау көрсетті, Clavicipitaceae туысына жататын саңырауқұлақтар өсімдіктегі ерголин алкалоидтарының болуымен тығыз байланысты. Анықталған саңырауқұлақ – бұл иесінде эпифиттік өсетін, тұқым арқылы берілетін, міндетті биотроф. Бұл жағдай Convolvulaceae отбасының кейбір түрлеріндегі ерголин алкалоидтарының пайда болуын clavicipitaceous саңырауқұлақтарымен симбиозға байланысты екенін күшейте түседі. Сонымен қатар, лолин алкалоидтары деп аталатын қосылыстар тобы, әдетте clavicipitaceous саңырауқұлақтарының (Neotyphodium туысы) кейбір түрлерімен өндіріледі, конвольвулацеа түрлерінде анықталды, бірақ бұл түрлерде лолин алкалоидтарының шығу тегі белгісіз. Отбасы мүшелері тағамдық өсімдіктер (мысалы, тәтті картоп және су шпинаты), әдемі бақша өсімдіктері (мысалы, таңғы даңқ) және қолайсыз арамшөптер (мысалы, байлаушы (негізінен Convolvulus және Calystegia) және дөңгелек) ретінде кеңінен танымал, ал Humbertia madagascariensis орташа мөлшердегі ағаш, ал Ipomoea carnea тік өсетін бұта. Бұл отбасының кейбір паразиттері де медициналық мақсатта қолданылады.

Convolvulaceae can be recognized by their funnel shaped, radially symmetrical corolla; the floral formula for the family has five sepals, five fused petals, five epipetalous stamens (stamens fused to the petals), and a two part syncarpous and superior gynoecium. The stems of these plants are usually winding, hence their Latin name (from convolvere, "to wind"). The leaves are simple and alternate, without stipules. In parasitic Cuscuta (dodder) they are reduced to scales. The fruit can be a capsule, berry, or nut, all containing only two seeds per one locule (one ovule/ovary). The leaves and starchy, tuberous roots of some species are used as foodstuffs (e. g. sweet potato and water spinach), and the seeds are exploited for their medicinal value as purgatives. Some species contain ergoline alkaloids that are likely responsible for the use of these species as ingredients in psychedelic drugs (e. g. ololiuhqui). The presence of ergolines in some species of this family is due to infection by fungi related to the ergot fungi of the genus Claviceps. A recent study of Convolvulaceae species, Ipomoea asarifolia, and its associated fungi showed the presence of a fungus, identified by DNA sequencing of 18s and ITS ribosomal DNA and phylogenetic analysis to be closely related to fungi in the family Clavicipitaceae, was always associated with the presence of ergoline alkaloids in the plant. The identified fungus appears to be a seed transmitted, obligate biotroph growing epiphytically on its host. This finding strongly suggests the unique presence of ergoline alkaloids in some species of the family Convolvulaceae is due to symbiosis with clavicipitaceous fungi. Moreover, another group of compounds, loline alkaloids, commonly produced by some members of the clavicipitaceous fungi (genus Neotyphodium), has been identified in a convolvulaceous species, but the origin of the loline alkaloids in this species is unknown. Members of the family are well known as food plants (e. g. sweet potatoes and water spinach), as showy garden plants (e. g. morning glory) and as troublesome weeds (e. g. bindweed (mainly Convolvulus and Calystegia) and dodder), while Humbertia madagascariensis is a medium sized tree and Ipomoea carnea is an erect shrub. Some parasitic members of this family are also used medicinally.