Кіріспе
Ежелгі Египеттің Жаңа Патшалығының жиырмасыншы династиясының үшінші перғауыны Usermaatre Heqamaatre Setepenamun Рамсес IV (Рамес немесе Рамсес деп те жазылады) – Ежелгі Египеттің Жаңа Патшалығының жиырмасыншы династиясының үшінші перғауыны. Ол Рамзес III-нің екінші ұлы болды және ағасы Аменеркхепшеф 1164 ж.б.д. 15 жасында қайтыс болғанда, мұрагер ханзада атанды, ол кезде Рамзеске бар болғаны 12 жас болған. Оның мұрагер ханзадаға көтерілуі Карнақтағы Рамзес III ғибадатханасындағы Мин мерекесінің суретінде (тиісті атағымен) бейнеленген, бұл мереке әкесінің билігінің 22-ші жылында аяқталған болуы мүмкін (күн туралы мәлімет сол жердегі өлеңде көрсетілген). Әкесінің таңдаған мұрагері ретінде ханзада үш ерекше атақ иеленді: «Мұрагер ханзада», «Патшалық хатшысы» және «Генералиссимус». Соңғы екі атақ Солебтегі Аменхотеп III ғибадатханасындағы мәтінде кездеседі, ал барлық үш атақ қазір Италияның Флоренция қаласындағы бір тақтада жазылған. Мұрагер ретінде ол жауапкершілікті арттырды; мысалы, әкесінің билігінің 27-ші жылында ол Амонның үшінші бақсысының маңызды лауазымына белгілі бір Аменемөпені тағайындады, бұл туралы мәлімет Аменемөпеңнің Фивадағы қабірінде (TT 148) көрсетілген. Аменемөпеңнің Фивадағы қабірі ханзада Рамсеске жоғарыда аталған үш патшалық атақты да тағайындайды. Әкесі Рамзес III 31 жыл билік құрғанмен, Рамзес IV перғауын болған кезде 21 жаста болды. Оның билігі б.з.д. 1155–1149 жылдар аралығында болды.
Usermaatre Heqamaatre Setepenamun Ramesses IV (also written Ramses or Rameses) was the third pharaoh of the Twentieth Dynasty of the New Kingdom of Ancient Egypt. He was the second son of Ramesses III and became crown prince when his elder brother Amenherkhepshef died aged 15 in 1164 BC, when Ramesses was only 12 years old. His promotion to crown prince:
is suggested by his appearance (suitably entitled) in a scene of the festival of Min at the Ramesses III temple at Karnak, which may have been completed by Year 22 [of his father's reign]. (the date is mentioned in the poem inscribed there)
As his father's chosen successor, the prince employed three distinctive titles: "Hereditary Prince", "Royal scribe" and "Generalissimo." The latter two titles are mentioned in a text at the temple of Amenhotep III at Soleb and all three titles appear on a lintel now in Florence, Italy. As heir apparent he took on increasing responsibilities; for instance, in Year 27 of his father's reign, he is depicted appointing a certain Amenemope to the important position of Third Prophet of Amun in the latter's TT 148 tomb. Amenemope's Theban tomb also accords prince Ramesses all three of his aforementioned sets of royal titles. Despite the 31 year reign of his father Ramesses III, Ramesses IV was only 21 when he became pharaoh. His rule has been dated to 1155 to 1149 BC.
Отбасы
Қазіргі кезде Рамзес IV-нің анасы, ең алдымен, 2010 жылғы «Египет археологиясы» журналының санында жарияланған жаңадан табылған жазбаларға сүйене отырып, Тенти патшайым болған деп есептеледі. Олар патшаның қызы, патшаның әйелі және өз құқығында патшаның анасы болған Тити, БМ ЕА 10052 папирусында (яғни қабір тонау папирустары) Рамзес III, Рамзес IV-нің әкесінің патшайымы деп анықталды. 2010 жылғы JEA мақаласының авторлары, соның ішінде Айдан Додсон, Рамзес VI-ның анасы Исет Та Хемджерт немесе Изис деп аталатын белгілі бір әйел болғандықтан, тек Рамзес IV және Рамзес VIII ғана [Титидің ұлы] ретінде үміткер болып қала береді деп жазады. Рамзес VIII әкесі қайтыс болғаннан кейін 25 жылдай қысқа уақыт билік жүргізгендіктен, QV52 сәндеуі, mwt nsw (яғни патшаның анасы) титулы Титидің басқа титулдарымен тығыз байланысты, оған сілтеме жасау үшін осылай кешіктірілуі ықтимал емес. Бұл Рамзес IV-ті қабірдегі mwt nsw титулының жалғыз сенімді негізгі «тақырыбы» ретінде қалдырады. Егер Рамзес III-нің басқа ұлдары Титиге туса, онда QV55-те жерленген Аменхирхопшеф Б-нің ms n Hmt nTr mwt nTr Hmt nsw wrt болғанынан басқа, ешқандай нақты деректер жоқ, бұл Титидің атақтарымен өте жақын, сондықтан ол оның ұлы ретінде ұсынылуы мүмкін. Осылайша, Рамзес IV-нің анасының кім екендігі 1980 жылдардың ортасында басқа патшаның анасы деп қате ойланған Тенти патшайымның пайдасына шешілді: Рамзес XI. Рамзес IV-нің орнын 13 жасар ұлы Рамзес V бағындырды.
only Ramesses IV and Ramesses VIII remain as candidates [for the son of Tyti]. Given that Ramesses VIII only reigned briefly some 25 years after his father’s death, it is hardly likely that the decoration of QV52, with the mwt nsw (i. e., king's mother) title intimately mixed with Tyti’s other titles, could have been delayed this late to refer to him. This leaves Ramesses IV as the only credible primary 'subject' of the mwt nsw title in the tomb. As for which if any of the other sons of Ramesses III were borne to Tyti, no unequivocal data is available, other than the fact that Amenhirkhopeshef B, buried in QV55, was ms n Hmt nTr mwt nTr Hmt nsw wrt, paralleling Tyti's titles so closely that he may with some confidence be proposed as her son. Thus, the identity of Ramesses IV's mother has been resolved in favour of Queen Tyti who was once erroneously thought to be the mother of another king in the mid 1980s: Ramesses XI. Ramesses IV was succeeded to the throne by his 13 year old son Ramesses V.
Жобалар
Рамсес IV қиын жағдайда таққа отырды. Оның әкесі Рамзес III-ті оның бірінші әйелі Тия бастаған заговоршылар өлтірді, оның мақсаты – Рамсес IV-тің жартылай бауыры, Пентауэрді таққа отырту болатын. Алайда Рамсес IV таққа отыра алды және заговоршыларды тұтқындап, жазалады. Билік етуінің басында перғауын Рамсес II-нің деңгейіндегі ауқымды құрылыс бағдарламасын бастады, Дир-эль-Мединадағы жұмысшылар бригадасының санын екі есеге көбейтіп, жалпы саны 120 адамға жеткізді, сондай-ақ Вади-Хаммаматтағы тас карьерлеріне және Синайдағы түркіз кендеріне көптеген экспедицияларды жіберді. Вади-Хаммаматтағы Рамсес IV-тің Ұлы Тас стеласында оның 3-жылының, Шему айының 27-ші күніне қатысты ең ірі экспедиция туралы мәлімет бар. Онда 5000 сарбаз, Амон ғибадатханасының 2000 қызметкері, 800 апиру және 130 тас қалаушы мен тас қазушылар болды. Сондай-ақ, тізімге "өлген және осы тізімге енбеген" 900 адам кіргені де жазылған. Асванды қоса алғанда, Мысырдың басқа да карьерлері Нілге жақын орналасқан, бұл оларға тастарды алысқа тасымалдау үшін баржаларды пайдалануға мүмкіндік берді. Патшаның бағдарламасына оның әкесінің Карнақтағы Хансу ғибадатханасын кеңейту және Хатшепсут ғибадатханасының жанындағы үлкен жерлеу ғимаратын салу кірді. Рамсес IV Синайдағы түркіз кендеріне бірнеше экспедиция жіберді; оның төртінші жылына дейін барлығы төрт экспедиция белгілі. Патшаның уәзірі Собекотептің Серабит әл-Хадим стеласында: "Шемудың 3-ші жылы, үшінші айы. Патша өзінің сүйіктісін, иесінің сенімді адамын, алтын-күміс қазынасының бақылаушысын, патша сарайындағы құпиялардың сақтаушысын, Собехотепті, төртінші сапарына жіберді." Бұл экспедиция Рамзес III немесе IV билік еткен кезде болған, өйткені Собекотеп кем дегенде Рамзес V билікке дейін қызмет еткен. Стелада былай деп жазылған: "5-жыл, Шому айының екінші айы [яғни жаз]. Паиридің ұлы, әскер қолбасшысының жазушысы Панефердің Түркіз ханым Хатор ғибадатханасында Рамсес IV-тің "Миллион жылдық" сарайын салу үшін жіберілгені расталды." Мысырдан Серабит әл-Хадимге дейінгі тау-кен миссиясының маршруты туралы көп мәлімет жоқ, бірақ 1994 жылы Рамзес IV-тің өмірбаянын жазған А.Ж. Педен бұл жерге жету үшін "екі нақты маршрут" болғанын айтады: "Біріншісі – Мемфис сияқты Дельтадан шығысқа, оңтүстік-шығысқа, содан кейін Синайға қарай тікелей жүріс. Бұл қиын жерде аман қалу үшін басқа маршрутты таңдауға тура келген. Ол Дельтадан Суэц портына жақын жерге баруды білдіреді. Одан олар Синай түбегінің батыс жағалауындағы Әбу Зенима немесе Эль Марка порттарына қайықпен бара алатын, ал одан Серабит әл-Хадимге бір-екі күндік сапар жасауға болатын."
Year 5, second month of Shomu [i. e., summer]. The sending by His Majesty <to> build the Mansion of Millions of Years of Ramesses IV in the temple of Hathor, Lady of Turquoise, by Panefer, the Scribe of the Commands of the Army, son of Pairy, justified. While little is known regarding the route that the mining missions took from Egypt to Serabit el Khadim, A. J. Peden, who wrote a biography of Ramesses IV in 1994, states that there were "two obvious routes" to reach this site:
<blockquote>The first was a straightforward march from a Delta base, such as Memphis, east south east and then south into Sinai. Surviving a march in this inhospitable land would have presented formidable logistical obstacles, perhaps forcing an alternative route to be adopted. This would involve a departure from the Delta to a site near the modern port of Suez. From here they could have proceeded by boat to the ports of Abu Zenima or El Markha on the west coast of the Sinai peninsula and from there it is a short journey inland of only a day or two to the actual site of Serabit el Khadim.
Өлім
Рамзес IV құдайлар үшін көп еңбек етіп, Абидостағы 4-жылғы стелада сақталған Озириске «Маған ұзақ ғұмыр мен алдыңғыларым сияқты ұзақ билік бер» деп дұға жасағанына қарамастан, патшаның амбициялық мақсаттарын орындауға өмірі жетпеді. Археологиялық деректердегі Рамзес IV-тің ең соңғы белгілі күні – 7-жыл, III Акет күнінің 23-і сақталған остракон, египеттік есептеу жүйесі бойынша бұл билеушінің билік мерзімі 6 жылдан сәл асатынын көрсетеді. Шамамен алты жарым жыл билік еткен соң, Рамзес IV қайтыс болып, Патшалар сарқырамасындағы KV2 қабіріне жерленді. Оның мумиясы 1898 жылы Аменхотеп II-нің KV35 қабіріндегі патшалық қазынасынан табылған. Алғашқыда Рамзес IV үшін Патшайымдар сарқырамасында, QV53 қабірі салынған. 2021 жылдың сәуір айында оның мумиясы 17 басқа патша мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр ескіліктері мұражайынан Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына «Перғауынның алтын шеруі» деп аталған шарада көшірілді.