Кіріспе

Ежелгі Египеттің Жаңа Патшалығының жиырмасыншы династиясының үшінші перғауыны Usermaatre Heqamaatre Setepenamun Рамсес IV (Рамес немесе Рамсес деп те жазылады) – Ежелгі Египеттің Жаңа Патшалығының жиырмасыншы династиясының үшінші перғауыны. Ол Рамзес III-нің екінші ұлы болды және ағасы Аменеркхепшеф 1164 ж.б.д. 15 жасында қайтыс болғанда, мұрагер ханзада атанды, ол кезде Рамзеске бар болғаны 12 жас болған. Оның мұрагер ханзадаға көтерілуі Карнақтағы Рамзес III ғибадатханасындағы Мин мерекесінің суретінде (тиісті атағымен) бейнеленген, бұл мереке әкесінің билігінің 22-ші жылында аяқталған болуы мүмкін (күн туралы мәлімет сол жердегі өлеңде көрсетілген). Әкесінің таңдаған мұрагері ретінде ханзада үш ерекше атақ иеленді: «Мұрагер ханзада», «Патшалық хатшысы» және «Генералиссимус». Соңғы екі атақ Солебтегі Аменхотеп III ғибадатханасындағы мәтінде кездеседі, ал барлық үш атақ қазір Италияның Флоренция қаласындағы бір тақтада жазылған. Мұрагер ретінде ол жауапкершілікті арттырды; мысалы, әкесінің билігінің 27-ші жылында ол Амонның үшінші бақсысының маңызды лауазымына белгілі бір Аменемөпені тағайындады, бұл туралы мәлімет Аменемөпеңнің Фивадағы қабірінде (TT 148) көрсетілген. Аменемөпеңнің Фивадағы қабірі ханзада Рамсеске жоғарыда аталған үш патшалық атақты да тағайындайды. Әкесі Рамзес III 31 жыл билік құрғанмен, Рамзес IV перғауын болған кезде 21 жаста болды. Оның билігі б.з.д. 1155–1149 жылдар аралығында болды.

Отбасы

Қазіргі кезде Рамзес IV-нің анасы, ең алдымен, 2010 жылғы «Египет археологиясы» журналының санында жарияланған жаңадан табылған жазбаларға сүйене отырып, Тенти патшайым болған деп есептеледі. Олар патшаның қызы, патшаның әйелі және өз құқығында патшаның анасы болған Тити, БМ ЕА 10052 папирусында (яғни қабір тонау папирустары) Рамзес III, Рамзес IV-нің әкесінің патшайымы деп анықталды. 2010 жылғы JEA мақаласының авторлары, соның ішінде Айдан Додсон, Рамзес VI-ның анасы Исет Та Хемджерт немесе Изис деп аталатын белгілі бір әйел болғандықтан, тек Рамзес IV және Рамзес VIII ғана [Титидің ұлы] ретінде үміткер болып қала береді деп жазады. Рамзес VIII әкесі қайтыс болғаннан кейін 25 жылдай қысқа уақыт билік жүргізгендіктен, QV52 сәндеуі, mwt nsw (яғни патшаның анасы) титулы Титидің басқа титулдарымен тығыз байланысты, оған сілтеме жасау үшін осылай кешіктірілуі ықтимал емес. Бұл Рамзес IV-ті қабірдегі mwt nsw титулының жалғыз сенімді негізгі «тақырыбы» ретінде қалдырады. Егер Рамзес III-нің басқа ұлдары Титиге туса, онда QV55-те жерленген Аменхирхопшеф Б-нің ms n Hmt nTr mwt nTr Hmt nsw wrt болғанынан басқа, ешқандай нақты деректер жоқ, бұл Титидің атақтарымен өте жақын, сондықтан ол оның ұлы ретінде ұсынылуы мүмкін. Осылайша, Рамзес IV-нің анасының кім екендігі 1980 жылдардың ортасында басқа патшаның анасы деп қате ойланған Тенти патшайымның пайдасына шешілді: Рамзес XI. Рамзес IV-нің орнын 13 жасар ұлы Рамзес V бағындырды.

Жобалар

Рамсес IV қиын жағдайда таққа отырды. Оның әкесі Рамзес III-ті оның бірінші әйелі Тия бастаған заговоршылар өлтірді, оның мақсаты – Рамсес IV-тің жартылай бауыры, Пентауэрді таққа отырту болатын. Алайда Рамсес IV таққа отыра алды және заговоршыларды тұтқындап, жазалады. Билік етуінің басында перғауын Рамсес II-нің деңгейіндегі ауқымды құрылыс бағдарламасын бастады, Дир-эль-Мединадағы жұмысшылар бригадасының санын екі есеге көбейтіп, жалпы саны 120 адамға жеткізді, сондай-ақ Вади-Хаммаматтағы тас карьерлеріне және Синайдағы түркіз кендеріне көптеген экспедицияларды жіберді. Вади-Хаммаматтағы Рамсес IV-тің Ұлы Тас стеласында оның 3-жылының, Шему айының 27-ші күніне қатысты ең ірі экспедиция туралы мәлімет бар. Онда 5000 сарбаз, Амон ғибадатханасының 2000 қызметкері, 800 апиру және 130 тас қалаушы мен тас қазушылар болды. Сондай-ақ, тізімге "өлген және осы тізімге енбеген" 900 адам кіргені де жазылған. Асванды қоса алғанда, Мысырдың басқа да карьерлері Нілге жақын орналасқан, бұл оларға тастарды алысқа тасымалдау үшін баржаларды пайдалануға мүмкіндік берді. Патшаның бағдарламасына оның әкесінің Карнақтағы Хансу ғибадатханасын кеңейту және Хатшепсут ғибадатханасының жанындағы үлкен жерлеу ғимаратын салу кірді. Рамсес IV Синайдағы түркіз кендеріне бірнеше экспедиция жіберді; оның төртінші жылына дейін барлығы төрт экспедиция белгілі. Патшаның уәзірі Собекотептің Серабит әл-Хадим стеласында: "Шемудың 3-ші жылы, үшінші айы. Патша өзінің сүйіктісін, иесінің сенімді адамын, алтын-күміс қазынасының бақылаушысын, патша сарайындағы құпиялардың сақтаушысын, Собехотепті, төртінші сапарына жіберді." Бұл экспедиция Рамзес III немесе IV билік еткен кезде болған, өйткені Собекотеп кем дегенде Рамзес V билікке дейін қызмет еткен. Стелада былай деп жазылған: "5-жыл, Шому айының екінші айы [яғни жаз]. Паиридің ұлы, әскер қолбасшысының жазушысы Панефердің Түркіз ханым Хатор ғибадатханасында Рамсес IV-тің "Миллион жылдық" сарайын салу үшін жіберілгені расталды." Мысырдан Серабит әл-Хадимге дейінгі тау-кен миссиясының маршруты туралы көп мәлімет жоқ, бірақ 1994 жылы Рамзес IV-тің өмірбаянын жазған А.Ж. Педен бұл жерге жету үшін "екі нақты маршрут" болғанын айтады: "Біріншісі – Мемфис сияқты Дельтадан шығысқа, оңтүстік-шығысқа, содан кейін Синайға қарай тікелей жүріс. Бұл қиын жерде аман қалу үшін басқа маршрутты таңдауға тура келген. Ол Дельтадан Суэц портына жақын жерге баруды білдіреді. Одан олар Синай түбегінің батыс жағалауындағы Әбу Зенима немесе Эль Марка порттарына қайықпен бара алатын, ал одан Серабит әл-Хадимге бір-екі күндік сапар жасауға болатын."

Өлім

Рамзес IV құдайлар үшін көп еңбек етіп, Абидостағы 4-жылғы стелада сақталған Озириске «Маған ұзақ ғұмыр мен алдыңғыларым сияқты ұзақ билік бер» деп дұға жасағанына қарамастан, патшаның амбициялық мақсаттарын орындауға өмірі жетпеді. Археологиялық деректердегі Рамзес IV-тің ең соңғы белгілі күні – 7-жыл, III Акет күнінің 23-і сақталған остракон, египеттік есептеу жүйесі бойынша бұл билеушінің билік мерзімі 6 жылдан сәл асатынын көрсетеді. Шамамен алты жарым жыл билік еткен соң, Рамзес IV қайтыс болып, Патшалар сарқырамасындағы KV2 қабіріне жерленді. Оның мумиясы 1898 жылы Аменхотеп II-нің KV35 қабіріндегі патшалық қазынасынан табылған. Алғашқыда Рамзес IV үшін Патшайымдар сарқырамасында, QV53 қабірі салынған. 2021 жылдың сәуір айында оның мумиясы 17 басқа патша мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр ескіліктері мұражайынан Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына «Перғауынның алтын шеруі» деп аталған шарада көшірілді.