Кіріспе

Когнитивизмге негізделген сананың физикалистік теориясы
Дэниел Деннеттің сананың көптеген нұсқалары моделі – бұл ақыл-ойды ақпаратты өңдеу ретінде қарастыратын когнитивизмге негізделген сананың физикалистік теориясы. Бұл теория оның 1991 жылы жарық көрген «Сананың түсіндірілуі» атты кітабында толыққанды сипатталған. Кітап аталымында айтылғандай, ол күшті ЖА-ның мүмкіндігін қолдайтын сананың жоғары деңгейдегі түсіндірмесін ұсынады. Деннет бұл теорияны бірінші тұлғалық операционализм деп сипаттайды. Оның айтуынша:

Көп жобаның тезисі

Деннеттің тезисі – біздің қазіргі заманғы сананы түсінуіміз Рене Декарттың идеяларына тым көп әсер еткен. Неліктен екенін көрсету үшін ол фи-иллюзияның сипаттамасымен бастайды. Бұл тәжірибеде екі түрлі түсті жарық, көздің алдында бірнеше градус бұрыштық арақашықтықпен бірінен соң бірі жыпылықтайды. Егер екі жыпылық арасындағы уақыт бір секундтан кем болса, онда бірінші жыпылық екінші жарықтың орнына қарай жылжиды. Сонымен қатар, жарық көздің көру өрісіне қарай қозғалғанда түсі өзгереді. Жасыл жарық қызылға айналғандай көрінеді, өйткені ол қызыл жарықтың орнына қарай қозғалады. Деннет екінші жарық көрінбей тұрып, оның түсін қалай өзгерткенін сұрайды. Деннет түстердің өзгеруінің дәстүрлі түсіндірмелері Оруэллдік немесе Сталиндік болжамдарға негізделгенін айтады, ол Декарттың біздің санамызға тигізген әсерінің нәтижесі деп санайды. Оруэллдік гипотезада субъект бір қорытындыға келеді, содан кейін кейін қайта оралып, сол естеліктерді келесі оқиғалардың жарығында өзгертеді. Бұл Джордж Оруэллдің "1984" романына ұқсас, онда өткеннің деректері жүйелі түрде өзгертіледі. Сталиндік гипотезада екі оқиға субъектінің санасына кірмес бұрын келісіледі, ал соңғы нәтиже толық шешілгендей болады. Бұл Жозеф Сталиннің сот процесінде болғандай, онда үкім алдын ала шешіліп, сот тек қана бейнелеп көрсетіліп отырады. Деннет бұл теориялардың біреуін екіншісінен таңдауға ешқандай принциптік негіз жоқ деп айтады, өйткені олар санасыз өңдеу саналы түрде тәжірибеге айналатын, Деннет "Картезиан театры" деп атаған нәрсеге кіретін арнайы уақыт пен орын бар деп болжаудың жалпы қателігін бөліседі. Екі теорияда да бізден қабылдаулар мен реакциялардың тізбесін санаға жету сәтінен бұрын және кейін деп бөлгенімізді талап етеді, бірақ ол мұндай сәттің бар екенін жоққа шығарады, өйткені ол шексіз регреске әкеледі. Оның айтуынша, сананың пайда болатын ерекше орны жоқ. Деннет былай дейді: "Бұл жерде "білімділік рекрут" сияқты процесс жоқ (неге? ), "көлік құралының келгенін" (кім) танитын жер жоқ". Театр жоқ, экран жоқ, сондықтан талдаудан өткеннен кейін деректерді қайта ұсынудың қажеті жоқ. Деннет былай дейді: "Көптік жобалар моделі мидың бос орындарды "толықтыру" қиындықтарына ұшыраған кез-келген бейнелеуді "құрып" алмайтынын айтады. Бұл уақытты текке кетіру және (айтуға бола ма?) бояу. Сотталғандар енді басқа істермен айналыса алады!" Модельге сәйкес, белгілі бір оқиғадан келетін түрлі сезімтал мәліметтер бар, сондай-ақ осы мәліметтер әртүрлі түсіндіріледі. Сезімталдық деректері миға келіп, әр түрлі уақытта түсіндіріледі, сондықтан белгілі бір оқиға бір-бірінен ажыратудың кезегін тудырады, бұл оқиғаның бірнеше жобасына тең. Әр кемсіту жүзеге асырылғаннан кейін, мінез-құлықты тудыру үшін қол жетімді болады; оны театрда көрсетуді күтудің қажеті жоқ. Басқа да көптеген теориялар сияқты, бірнеше жобалар моделі саналы тәжірибені уақыт қажет деп түсінеді, сондықтан қабылдаулар мида бірден толық байлықпен пайда болмайды. Айырмасы - Деннет теориясы саналы тәжірибені басқа барлық өңдеуден бөлетін нақты және анық шекараны жоққа шығарады. Деннеттің пікірінше, сана біздің тәжірибемізді қамтитын қандай да бір жеке көзқарас емес, бір жерден екінші жерге ақпараттың әрекеті мен ағынында кездеседі. Кез келген жобаға тұрақты мақұлдау беретін орталық тәжірибе беруші жоқ. Нейрологиялық процестердің әртүрлі бөліктері әртүрлі уақытта көбірек немесе аздап бақылау жасайды. Біреудің санаға жетуі атақ-даңққа ие болумен бірдей, өйткені ол есте қалу үшін өзінен кейін салдар қалдыруы керек. Басқаша айтқанда, сана - ауыздың не айтатынын, қолдың не істейтінін әсер ету үшін жеткілікті әсер ету қасиеті. Біздің жобаларымызға қандай кіріс "дәстүрлі" емес, бірақ желідегі өзін-өзі ұйымдастырудың бір бөлігі және төменнен жоғарыға ақпаратты жеткізетін схемамен бірдей деңгейде. Сезімтал өзіндік "сыртқа тарту орталығы" бар массалы денеге ұқсас, қасақана ұстаным деңгейінде көрінетін абстракция ретінде қабылданады. Деннет өз-өзіне "сөздің ауырлық ошағы" деп атаған, бұл - өзімізге өз тәжірибелеріміз туралы айтып беретін әңгіме. Аң-сезім бар, бірақ мінез-құлық пен мінез-құлықтық бейімділіктен тәуелсіз емес, оны гетерофеноменология арқылы зерттеуге болады. Бұл операционалистік тәсілдің бастауын Деннеттің бірден алдыңғы жұмысынан табуға болады. Бұл теория сананы тек қана санаға қол жеткізу тұрғысынан түсіндіреді, Нед Блок феноменальдық сана деп атағанның тәуелсіздігін жоққа шығарады. Ол былай дейді: "Барлық нақты нәрселерде қасиеттер бар, және мен саналы тәжірибенің нақтылығын жоққа шығармаймын, сондықтан саналы тәжірибенің де қасиеттері бар екенін мойындаймын". Барлық сананы қасиеттермен байланыстырғаннан кейін, ол оларды осы қасиеттер туралы біздің пікірімізден мағыналы түрде ажыратуға болмайды деп қорытындылайды. Ол былай жазады:

Басқаша айтқанда, біз қабылдауды оның бізге қалай әсер ететіні тұрғысынан толық түсіндіргеннен кейін, түсіндіруге ештеңе қалмайды. Әсіресе, өзінен қарастырылатын қабылдаудың (квалиа) мұндай нәрсесі жоқ. Оның орнына, субъектінің оларға қалай көрінетіні туралы адал есебі олардың қалай көрінетіні туралы мәселе емес, бірақ нәрселердің қалай екені туралы мәселе бойынша өкілеттік болып табылады. Көптік жобалар моделінің кілті - квалиаларды жойғаннан кейін, сананы түсіндіру саналы деп танылған мінез-құлықты түсіндіруге дейін төмендейді. Сана - сана болғандықтан.

Сын-пикірлер

Психобиолог Джон Стаддон түстердің фи құбылысын қарапайым "жаңа мінез-құлық" тұрғысынан түсіндіруді, Деннет пен Кинсбурн ұсынған түсіндірмемен салыстырады. Негізгі идея мынада: жақтық тежелу сияқты белгілі процестердің нәтижесінде екі стимулмен тудырылған ішкі күйлер бірдей болады, демек солай қабылданады. Мидің екі жақты симметриялы екенін көрсетеді. Егер Декарт материализмі рас болса, онда екі Декарт театры болуы мүмкін, сондықтан бір ғана театрға қарсы келтірілген аргументтер дұрыс емес. Фи құбылысы мен терідегі қоян иллюзиясы модельдеу кезінде кешігу болатынын, ал осы кешігуді Бенджамин Либет ашқанын көрсетеді делінеді. Сондай-ақ, көптеген нұсқалар моделіндегі аргумент өз қорытындысын қолдамайды деген пікір де айтылған.

"Сала адам"

Көптеген сыншылар Деннеттің теориясы дұрыс нысанаға шабуыл жасамағанын, ал оның мәлімдегенін түсіндіре алмағанын айтады. Чалмерс (1996) Деннеттің субъектілердің оқиғаларды қалай баяндайтыны туралы ғана теориясын жасағанын мәлімдейді. Кейбіреулер тіпті кітаптың атауын "Аң-сезімді жоққа шығару" деп пародиялап, оны шектен тыс редукционизмде айыптайды. Тағы бір сыншылар Деннеттің қазіргі теорияларды сипаттауының дәлдігіне күмәндік туғызады:

Бастапқылықсыздық

Көптеген нұсқалар жаңалыққа таластығы үшін де сынға ұшырайды. Алайда, Дэннеттің жаңалық ретінде баяндаған нәрсесіне қатысты бұл шабуылдар жаңылыс болуы мүмкін. Корб былай деп мәлімдейді: "Менің ойымша, негізгі тезис көптеген когнитивтік ғалымдар үшін аса даулы болмайды, бірақ оны қиын мәселелерді шешуге қолдану көптеген жағдайда жағымсыз қабылданады". Осылайша, Деннет даусыз идеяларды көбінесе даулы мақсаттарға пайдаланады, нәтижесінде, даусыз бөліктерге назар аударғанда, оның түпнұсқа еместігі туралы айыптауларға ұшырайды. Жаңалықтар түріндегі сана ұғымы да Деннетке ғана тән емес. Ханкинстің сөзіне сәйкес, Дитер Тейхерт Пол Рикоурдың теориясы Деннеттің "өзіндік – негізінен повестволық бірлік, ал оған еркін, тәуелсіз мәртебе беруге тырысу қате" деген пікірімен сәйкес келеді деп санайды. [Хенкинс] Тағы басқалар Дерриданың (1982) репрезентациялық көзқарасы, мәңгілік қазіргі сәтсіз, өзгермелі мазмұны бар сана ұғымымен үйлеседі деп есептейді. Егер сана тек қана саналы түрде әрекет етуден артық нәрсені білдіреді деп санайтындар үшін Деннеттің көзқарасы жойқыншыл болып көрінеді, себебі ол квалианың бар екендігін және философиялық зомбилердің болу мүмкіндігін жоққа шығарады. Алайда, Деннет ақыл-ойының немесе сананың бар екендігін жоққа шығармайды, ол оларды тек қарапайым көзқарас деп санайды. Негізгі дау – Деннеттің анықтамаларының дәлдігінде: қабылдау және сана туралы айтқанда, біздің ойымымыздағы нәрселерді тек олардың мінез-құлыққа тигізетін әсері арқылы түсінуге бола ма?

Ақпаратты өңдеу және сана

Ақпаратты өңдеудің санадағы рөлі Джон Сёрл тарапынан сынға алынды. Ол өзінің «қытай бөлмесі» аргументінде, заттардың тек бір жерден екінші жерге қозғалысына ғана сүйенетін жүйеде саналы тәжірибе деп танылатын ештеңе таба алмайтынын айтады. Деннет бұл аргументті бұрыс бағытқа шақырушы деп санайды, сананы жүйенің нақты бір бөлігінде емес, оның толық әрекеттерінде іздеу керек дейді. Ол сананың мінез-құлыққа қабілеттіліктен өзге бір нәрсені талап ететінін жоққа шығарып, Сёрл сияқты философтардың "үлкен жүйедегі көптеген тараған жартылай түсініктерден түсінік қасиеті қалай пайда боларын елестете алмайды" дейді.