Кіріспе

Мадагаскар президенті 1975 жылдан 1993 жылға дейін және 1997 жылдан 2002 жылға дейін Дидье Игнас Рацирака (; 4 қараша 1936 – 28 наурыз 2021) Мадагаскардың үшінші президенті және әскери теңізші болды. Ол қайтыс болған кезде Мадагаскарда ең ұзақ қызмет еткен президент еді. Ол алғаш рет 1975 жылы әскери жетекшілік тарапынан президенттік лауазымға тағайындалды, кейін 1982 және 1989 жылдары екі рет қайта сайланды. 1992 жылы Альберт Зафиге жеңіліп қалғанмен, Рацирака 1997 жылғы сайлауда жеңіске жетіп қайтадан билікке оралды. 2001 жылғы сайлаудан кейін ол және оның қарсыласы Марк Раваломанана екінші турға қатысудан бас тартқаннан кейін ұзаққа созылған қақтығысқа түсті; Рацирака ақырында қызметтен кетті.

Ерте өмір

Дидье Рацирака 1936 жылғы 4 қарашада Француз Мадагаскарының Ацзинанна аймағындағы Ватомандри қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Альберт Рацирака Мораманга округінің Мадагаскардың мұқтаждар партиясының мүшесі және француз отарлық әкімшілігіндегі мадагаскарлық лауазым иесі болды. Олардың төрт баласы болды: Ольга, София, Анник және Ксавье. Оған "Деба" деген лақап ат қойылған, бұл малагаси сөзі ағылшын тілінде "үлкен кісі" деп аударылады. Ол 1975 жылғы 21 желтоқсанда өткен референдумда мақұлданған Мадагаскар социалистік революциясының хартасымен басшылық ету арқылы социалистік жүйе құруға кірісті, соның нәтижесінде Екінші Республика құрылды; Рацирака осы референдумда жеті жылдық мерзімге президент болып сайланды, ресми мәліметтерге сәйкес, дауыс беруге қатысқандардың 95% оны қолдады. Үкімет өлгендер саны 11 деп хабарлады, бірақ басқа мәліметтерде бұл көрсеткіш одан да жоғары деп айтылды.

1990 жылдардағы сайлау және екінші президенттік

Рацирака 1992 жылы қарашада өткен көппартиялық президенттік сайлауда бірінші турда Зафидан кейін екінші орынға ие болды. 1993 жылдың ақпан айында өткен екінші турда Рацирака Зәфиден жеңіліп, дауыс берудің үштен бірін алды және 27 наурызда қызметтен кетті. Францияда сүргінге кеткен Рацирака 1996 жылы АРЕМА партиясының үміткері ретінде президенттік сайлауда жеңіске жетіп, саяси өмірге қайта оралды. Ол бірінші турда дауыс берудің 36,6 пайызын жинап, бірінші орынға шықты. Оппозиция мүшелері, соның ішінде Зафи, 1998 жылдың ақпан айында Рацираканы конституцияны бұзғаны үшін айыптап, Ұлттық Ассамблея есебінен өз билігін арттыратын орталықсыздандыру реформалары арқылы импичмент жасауға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Импичмент ұсынысында оған жалған куәлік беру, туысқандыққа байланысты жемқорлық, дауларды шешудегі жоғарғы төреші рөлін орындамауы және денсаулығының нашарлауы да айып тағылды. Ұлттық Ассамблеяның 4 ақпандағы дауыс беруінде импичмент ұсынысына 60 депутат дауыс берді, бұл қажетті 92 дауыстан кем болды. 1998 жылдың 15 наурызында конституциялық референдум өткізіліп, сайлаушылардың азым көпшілігі мақұлдады; бұл президенттің өкілеттіктерін едәуір арттырды, оған Ұлттық Ассамблеяның келісімісіз Ұлттық Ассамблеяны таратуға және премьер-министр мен үкіметті тағайындауға мүмкіндік берді. Бұл референдум провинцияларға автономия беруді де қарастырды. Сайлауда ол екінші орын алды; үкімет мәліметтері бойынша Марк Раваломанана 46 пайыз дауыспен бірінші орынды жеңіп алды, ал Рацирака 40 пайыз дауыс алды. Ресми нәтижелерге сәйкес, ешбір кандидат көпшілік дауысқа ие болмағандықтан, екінші тур өткізілуі тиіс еді, бірақ сайлауға қатысты даулардың салдарынан ол ешқашан өткізілмеді. Раваломанана 50 пайыздан астам дауыс жинағанын мәлімдеді, бұл бір турда президент болу үшін жеткілікті. Раваломанана 2002 жылдың 22 ақпанында өзінің жақтастарының алдында президент болып ант берді, ал екі үкімет елді бақылау үшін күресті. 2002 жылдың ақпан айының соңында Раваломанана өзінің негізгі базасы болған астананы бақылауға алды, бірақ Рацирака провинцияларды басымдықпен бақылап, өзінің негізгі қолдаушылары жиналған Тоамасина қаласында бекінді. Алайда, бірнеше айдың ішінде Раваломанана күресте басымдыққа ие болды. Маусымның ортасында Рацирака Францияға кетті, көптеген адамдар оның елден қашқанын ойлады, бұл оның жақтастарының рухын түсірді, бірақ Рацирака ол қайта оралатынын мәлімдеді. Ол бір аптадан кейін Мадагаскарға оралды, бірақ оның әскери жағдайы нашарлап жатты. Екі күннен кейін ол Францияға келді.

Қалған жері

2003 жылдың 6 тамызында Рацирака – 2002 жылдың маусым айында Тоамасинадағы орталық банк қосымшасынан шамамен сегіз миллион доллар мемлекеттік қаражатты ұрлады деген айыппен Мадагаскарда 10 жылға қатаң еңбекпен жазаланды. Францияда тұрғандықтан, ол қатыспаған күйде сотталды. Сот Рациракаға тағайындаған адвокат үкім мен жазаны "әділ" деп қабылдады және шағымданудан бас тартатынын мәлімдеді. Рацираканың сіңілі баласы Роланд Рацирака да саясаткер. Ол Тоамасина қаласының мэрі болды және 2006 жылғы президенттік сайлауда жеңіліске ұшырады, үшінші орынға ие болды.

Қалған жерлері мен өлімнен оралу

Рацирака 2011 жылдың 24 қарашасында жер аударылудан оралды, бұл қадамды Раджоелина үкіметі, сондай-ақ бұрынғы президенттер (және бұрынғы қарсыластар) Раваломанана мен Зафи құттықтады. Рацирака саяси дағдарысты барлық төрт саяси көшбасшы арасындағы тікелей келіссөздер арқылы шешуді ұсынды, оның пікірінше, бұл келіссөздерге басқа партиялар мен азаматтық қоғам өкілдері де қатысуы керек еді. Рацирака Париждегі Sciences Po оқытушысы Сесиль Лаврард Мейермен бірге кітап жазды, ол 2015 жылдың шілдесінде Éditions Karthala баспасынан жарық көрді. 2021 жылдың 22 наурызында Рацирака мен оның әйелі Селин екеуі де "жеңіл тұмау" салдарынан емделу үшін Антананаривудағы Соавиандриана әскери госпиталіне (CENHOSOA) жатқызылды. Бірнеше күннен кейін, Рацирака 2021 жылдың 28 наурызында таңертең CENHOSOA госпиталінде жүрек тоқтауынан 84 жасында қайтыс болды. Рацирака 2021 жылдың 29 наурызында Антананаривудағы Амбохитсайна мавзолейінде (Mausolée d'Ambohitsaina) жерленді. Президент Андри Ражоелина 29 наурызды ұлттық аза тұту күні деп жариялады.